Greinasafn fyrir flokkinn: Greinar og pistlar

113 pistlar SÁÞ eru inn á tru.is og aðgengilegt á slóðinni trú.is.

Greinar og pistlar

Geta bækur grætt sár? Um lestur og gildi bóka

Geta bækur læknað sár og mein? Meginstefið í skáldsögu Satoshi Yagisawa Dagar mínir í Morisaki- bókabúðinni er að heilsumáttur bóka sé slíkur að lestur þeirra lini, sefi og snúi fólki til betri heilsu. Í lestrarkyrru getur sálin greitt úr flækjum hið innra og endurraðað lífsefnum.

Tokako, aðalpersóna sögunnar verður fyrir áfalli. Hún uppgötvar óheilindi kærasta síns, missir vinnuna og flýr slysstað eigin hruns. Frændi hennar rekur Morisaki-bókabúðina í Jimbocho, því fræga fornbókahverfi Tokyo, og býður frænkunni að vera. Með hreingerningu, endurröðun, lykt af bókum, kynnum af lesendum og bókalífinu raknar Tokako úr roti og dofa. Svo fer hún að lesa og kemur til sjálfrar sín úr reisum bóka og heima. Ferð hennar er ferð sálarinnar í hinum guðdómlega gleðileik samtíma Japans.

Bóklesturinn í sögunni er ekki flótti frá raunveruleikanum heldur þvert á móti leið inn í hann að nýju. Bækurnar veita sjónarhól, innsýn, opna ný sjónarhorn, skapa samkennd og orða alls konar erfiðar tilfinningar. Einbeiting, kyrra og endurtekinn lestur texta umbreyta. Bókabúðin er þolinmótt fang kyrrláts tíma og manneskjan fær næði til að vinna úr reynslu sinni.

Í heimi asans minnir saga Satoshi Yagisawa á að lækning er oft hæg og ósýnileg. Hún felst ekki í því að flýja eða gleyma sársauka heldur að skilja hann. Bækur lækna ekki með því að fjarlægja sárin, heldur með því að skilja ástæður þeirra og hreinsa þau. Þá verður vöxtur og lífið heldur áfram.

Læknar lestur? Já. Eru bækur lækningatól? Já. Lesum bækur, skrifum bækur, gefum út bækur og gefum bækur þeim sem finna til.

Satoshi Yagisawa, Dagar mínir í Morisaki-bókabúðinni. Uggi Jónsson þýddi lipurlega. Mál og Menning, 2026. Alexandra Buhl gerði forsíðu í stíl ensku útgáfunnar og Brynjólfur Ólason braut vel um. Ég fer í Jimbocho ef ég kem einhvern tíma til Tokyo.

 

Greinar og pistlar, Umsagnir

Nashville

Á mínu heimili er klassík fræða og lista metin og söguvíddirnar því kannaðar. Jón Kristján fann Nashville, kvikmynd Altmans frá 1975, á bókasafninu og bauð í föstudagsbíó. Hann vissi auðvitað að ég bjó í borginni Nashville um árabil og taldi að við hefðum gott af því að skoða senur og sans. Mér var fengið það verkefni að greina tökustaði og hafa skoðun á gildi myndarinnar. Mig minnti að kvikmyndin væri blanda af tónlistarbransanum og persónusögu. En tónlistin er notuð sem samhengi til að segja alls konar sögur. Myndin er ekki afþreying heldur krefjandi greining á samfélagi, kynhlutverkum, stjórnmálum og firringu bandarísks samfélags á tímanum eftir Watergate. Nashville er krufning meinsemda samfélags áttunda áratugarins.

Nashville er ekki ein saga heldur kvikar myndir af fólki í menningu breytinga og pólitískrar óvissu. Með því að blanda saman kántrítónlist, kosningabaráttu og persónulegum örlögum sýnir Altman hvernig skemmtibransinn og stjórnmál blönduðust og hvernig frægðarsókn, fjölmiðlar og vald móta sjálfsmyndir einstaklinga og menningu. Fjölradda frásagnarstíllinn er krefjandi en áhugaverður. Hefðbundin skipting aðalpersóna og aukapersóna er leyst upp og aukapersónurnar taka yfir. Með því móti skapar Altman heild sem lýsir samfélagi fremur en ferli eða sögu einstaklinga. Merking og þar með dýpt myndarinnar birtist í samskiptum og tilviljunum.

Nashville hefur verið peningamiðstöð og menntastöð yfirstéttarsuðursins. En kunnust er hún sem miðstöð kántrítónlistar. Þau sem vildu “meikaþað” komu til Nashville og spírurnar sóttu barina og tróðu upp, líka á háskólasvæðinu. Tónlist í myndinni er notuð sem meginþáttur frásagnar. Lögin endurspegla drauma, blekkingar og sjálfsmyndir persónanna. Samtöl tjá margar víddir og stundum tala margir samtímis og skapa tilfinningu fyrir óreiðu og margbreytileika lífsins. Í kvikmyndinni fangar Altman þrá og vonir fólks og hve oft var farið illa með sakleysingjana. Skortur á aðalpersónum eða hefðbundinni spennu krefst þolinmæði. Lengd myndarinnar og hægur taktur er þungur og krefjandi. En listrænt gildi myndarinnar er skýrt.

Er ástæða til að sjá þessa mynd? Já. Þau sem hafa áhuga á kvikmyndagerð, kvikmyndasögu, pólitík Bandaríkjanna, hlutverkum kynjanna, valdahlutverkum og drama mannlegra samskipta, Suðurríkjunum og Nashville ættu að sjá þessa mynd. Vont fólk nútímans er líkt því vonda fyrir hálfri öld. Og hjörtunum svipar enn saman í Nashville og Neskaupstað. Mér þótti áhugavert að bera saman þessa skarpskygnu firringargreiningu Altmans fyrir hálfri öld við firringu bandarískra stjórnmála og menningar nútímans. Senurnar sýna borgina fyrir hálfri öld en Parthenon við West End í þessari Aþenu Suðursins stendur óbreytt. Hofið í Nashville notar Altman til að minna á að menn eru stórkostlegir, musteri. Nashville lifir en lífið er brothætt. 

Marglaga klassík. Við Jón Kristján gefum þessari mynd 8 af 10. 

Greinar og pistlar

Djöfullinn og Dostojevskí

Er hið illa raunverulegt í lífi fólks og í heiminum? Já. En hverjum eða hverju er illskan að kenna? Eru til árar, púkar eða djöflar, sem sækja að fólki til að hjúpa það álögum og bölvun? Eða er það djöfullinn, sem situr um fólk til að draga úr skynsemi, andlegri heilbrigði, siðferði og lífstrú manna? Er til slík erkivera illskunnar?

Fjodor Dostojevskí lagði áherslu á að hið djöfullega eigi sér upphaf í mönnum fremur en að djöfullinn væri utanaðkomandi afl. Hann taldi að menn væru fullfærir um að hugsa svo illa og af slíkum ofsa að hið djöfullega magnaðist í þeim sem leiddi síðan til voðaverka. Í riti hans um Karamazovana var djöfullinn ekki yfirnáttúrulegt illmenni heldur fremur birtingarmynd mannlegrar brenglunar. Ein rosalegasta sena bókarinnar er djöfulbirtingin sem Ívan Karamazov upplifir. Hún tengist innri baráttu hans við trú, skynsemi og siðferðilega ábyrgð. En djöfulbirtingin í bókinni þjónaði ekki bókstaflegri frásögn heldur verður best túlkuð og skilin með góðri sálfræðilegri, heimspekilegri og guðfræðilegri greiningu.

Djöfullinn birtist Ívan Karamazov ekki sem eldspúandi púki kirkjulistarinnar, heldur sem skrítið, tilgerðarlegt og jafnvel snobbað skartmenni. Hann var kurteis, kaldhæðinn, menningarlegur og klókur. Hann endurómaði hugmyndir Ívans sjálfs, endurtók rök hans og ýkti þau þar til þau afhjúpuðu siðferðilega fátækt Ívans. Djöfullinn var ekki utanaðkomandi vera heldur ein af innri röddum Ívans og afsprengi brenglaðrar hugsunar hans.

Dostojevskí taldi að djöfulinn sé afleiðing afstöðu og hugsunarháttar manna. Ívan Karamazov hafnaði Guði í krafti skilnings hans á óréttlæti, ekki síst þjáningu barna. En með því að hafna Guði glataði hann jafnframt algildu siðferði. Djöfullinn leiddi afstöðu Ívans til þeirrar röklegu niðurstöðu að ef Guð er ekki lengur viðmið og jafnvel ekki til sé allt leyfilegt (sbr. síðari kenningar Fr. Nietsche). Heimsmynd og skoðanir Ívans kölluðu fram hið djöfullega, sem hafði skelfilegar afleiðingar í fjölskyldu hans og samfélagi. Djöfullinn birtist þegar Ívan veiktist andlega. Í verkum Dostojevskís eru hugmyndir sjaldnast óhlutbundnar heldur tengjast raunverulegu lífi og líðan fólks og hafa afleiðingar. Dostojevskí taldi að í hugsun væri siðferðilegur kraftur og hugmyndir gætu valdið voðaverkum. Innri togstreita og hugmyndir Ívans leiddu með óbeinum hætti til að faðir hans var myrtur.

Afstaða Dostojevskís var að menn beri ekki aðeins ábyrgð á verkum sínum heldur líka á hugsunum sínum því þær hafi áhrif á aðra og hafi afleiðingar meðal fólks. Hið illa verður til í hugsun, vex í afstöðu og getur eyðilagt líf einstaklinga og samfélags. Djöfullinn kemur ekki að utan heldur er mannaverk. Ef djöflinum er ekki mætt af ábyrgð, með iðrun og siðferðilegri og samfélagslegri meðvitund magnast djöfulskapurinn, illskan.

Ábyrgð manna er því mikil. Í frelsi fæða menn hið illa eða velja hið góða.

Myndina tók ég af verki Einars Jónssonar í Hnitbjörgum.

Greinar og pistlar

Má leika sér með lífið? Kasjan og Túrgenev

Saga Ívan Túrgenev Minnisblöð veiðimanns er litríkur sagnasveigur um rússneskt mannlíf á fyrri hluta nítjándu aldar. Frásagnargleði höfundarins heillar en svo dagar á lesandann að tilgangur ritsins sé ekki aðeins gleðja með krassandi sögum heldur að sýna spillingu og jafnvel hrottaskap rússnesku yfirstéttarinnar. Minnisblöð veiðimanns er sem sé samfélagsgagnrýni í hnyttnum og glæsilegum búningi.

Túrgenev lýsir ferðum veiðimanns um sveitir. Hann veiðir ekki aðeins fugla og dýr heldur líka sögur um fólk, samskipti, furður og skemmtilegheit. Margar persónur koma við sögu, sumar eru áhugaverðar og nokkrar stórkostlegar. Og Kasjan er ein þeirra.

Kasjan er á jaðri samfélagsins, lítt metinn og stendur því utan við valdakerfið. Hann er hógvær leiguliði en veit lengra nefi sínu. Hann er græðari, leitar að jurtum til lækninga. Kasjan túlkar sterka samstöðu með lífríkinu og sýnir djúpan siðferðisþroska. Honum er lýst sem valdalausum mæramanni en birtist sem trúverðugur málsvari lífsins, náttúrunnar og hinna smáu í samfélaginu. Kasjan lifir í nánu sambandi við jörðina. Hann fer með friði og svarar fuglum á þeirra máli, kvakar og tístir. Fyrir honum er náttúran ekki auðlind eða leikvöllur heldur lifandi heild sem maðurinn er hluti af. Lífsafstaða hans birtist skýrt í viðhorfi til veiða. Hann hafnar að menn drepi dýr sér til gamans. Veiðar eru, að hans viti, aðeins réttlætanlegar ef þær eru nauðsyn og þjóna lífinu. Að taka líf að nauðsynjalausu er siðferðilegt brot, synd (Albert Schweitzer gæti hafa lesið um Kasjan og líka Sigurbjörn Einarsson).

Kasjan heldur fram áhugaverðri kenningu um blóð. Hann færir fyrir því rök að ekki megi sýna sólinni blóð dýra. Blóð á ekki að renna í ljósinu. Í blóðinu sé helgi og fyrir lífi eigi að bera virðingu. Blóð sé tákn lífsins og maðurinn eigi ekki að ráðskast með það að vild. Í afstöðu Kasjans er kjörnuð sú trúarlega sýn, að líf sé ekki eign mannsins heldur gjöf sem beri að umgangast af ábyrgð og virðingu.

Kasjan túlkar allt aðra afstöðu til lífs en flestir landeigendur og ráðandi stéttir. Landeigendur fóru um héruð og veiddu sér til skemmtunar. Í atferli þeirra birtist firring gagnvart eigin manngildi, náttúrunni, gæðum veraldar og jafnvel Guði. Veiðimenn yfirstéttarinnar litu á náttúruna sem eign sína og tæki til ánægju. Afstaða þeirra var: „Ég á þetta og máðetta.“

Með ró og yfirvegun afhjúpar Kasjan lífsfjarlæga spillingu veiðimennskunnar. Hann predikar ekki heldur vekur spurningar með atferli og orðum. Kasjan hefur þroskað með sér æðruleysi og visku sem aðra skortir. Hann skynjar og skilur að maðurinn er ekki herra lífsins heldur þátttakandi í því. Skilningur hans kemur fram í virðingu hans fyrir öllum lífverum, náttúru, fólki og lífinu almennt. Tengsl hans við uppeldisdóttur hans sýna hlýju, umhyggju og miðlun lífsvisku. 

Í stærra samhengi bókar Túrgenevs er Kasjan vitni og einn af lágróma ákærendum rússnesku yfirstéttarinnar. Samkennd hans með lífríkinu er sönn, en framkoma yfirstéttarinnar opinberar firringu, yfirborðsmennsku og sjálfhverfu. Yfirstéttarmennirnir hrifsa án þess að biðja um leyfi, en Kasjan hikar og spyr af auðmýkt, persónustyrk og virðingu áður en hann þiggur.

Í verki Túrgenevs verður jaðarkarlinn Kasjan fulltrúi siðferðis og mælikvarði á manngildi. Hann er meira en persóna, hann er tákn um annars konar samband við lífið en birtist í ránsafstöðu yfirstéttarinnar. Afstaða hans byggir á virðingu, hófsemi og meðvitund um mæri veraldarinnar. Í heimi þar sem menn hafa tilhneigingu til að gleyma mærum minnir Kasjan á hið mikilvæga. Mönnum ber að meta og virða allt líf. Engum er heimilt að leika sér með líf annarra, hvorki manna né dýra. Gamanveiðimenn athugi sinn gang. 

Ívan Túrgenev, Minnisblöð veiðimanns, Reykjavík: Ugla útgáfa ehf.  2025. Glæsileg hönnun bókarkápu – Aðalsteinn Svanur Sigfússon. Bókin er dásamlega þýdd af Áslaugu Agnarsdóttur. Málfarið er hnökralaust og lipurt. Bókin varð í mínum huga sem rússneskt stórfljót, fagurt, lífríkt og hrífandi. Mikill meistari er Áslaug Agnarsdóttir. Lof sé henni, Túrgenev og Kasjan.

Greinar og pistlar

Lambalæri með kóríander og hunangi

Lamb er biblíuleg táknmynd og lambakjöt var á borðum biblíufólks. Því var fórnað sem páskalambi, 2Mós 12.3–14 og um Jesú var sagt að hann væri guðslambið, Jóh 1.29. Til að minnna á djúpsamhengi gyðinglegrar og kristinnar sögu hafa kristnir menn neytt lambakjöts á páskum. 

Í þessari uppskrift er lambalærið er látið liggja í marineríngu af kóríander, myntu, dilli, hvítlauk, kúmeni, ólífuolíu, granateplasafa og hunangi. 

Hráefni (fyrir 6–8 manns):

  • 1 lambalæri (2–2,5 kg) 
  • 4 msk ólífuolía
  • 8 hvítlauksrif, söxuð
  • 1 msk kúmín
  • 2 tsk kóríander mulið
  • 2 tsk mynta, saxað
  • 20 g ferskt dill, saxað
  • 2 msk hunang
  • 50 ml granateplasafi eða vínedík
  • 2 tsk salt

Aðferð:

  1. Blandið saman ólífuolíu, hvítlauk, kúmín, jurtum, hunangi og granateplasafa. Skáskerið þunna skurði í kjötið. Nuddið blöndunni vandlega yfir allt lambalærið og í skurðina. Kryddið með salti og pipar. Látið marinerast í kæli yfir nótt.
  2. Hitið ofn í 110°C. Setjið lærið í ofnfat og hellið restinni af marineringunni yfir. Setjið lok eða álþynnu yfir kjötið.
  3. Steikið í 4-5 klst, eftir stærð. Ausið safanum í fatinu yfir kjötið á 30 mínútna fresti.
  4. Látið kjötið hvíla í 15 mínútur áður en það er skorið.
  5. Notið safann úr ofnfatinu til sósugerðar.

Við hæfi að búa til góða rauðvínssósu með.

Jerúsalemsalat og hrísgrjónaréttur Ottolenghi passa vel með þessum kjötrétti.