Er hið illa raunverulegt í lífi fólks og í heiminum? Já. En hverjum eða hverju er illskan að kenna? Eru til árar, púkar eða djöflar, sem sækja að fólki til að hjúpa það álögum og bölvun? Eða er það djöfullinn, sem situr um fólk til að draga úr skynsemi, andlegri heilbrigði, siðferði og lífstrú manna? Er til slík erkivera illskunnar?

Fjodor Dostojevskí lagði áherslu á að hið djöfullega eigi sér upphaf í mönnum fremur en að djöfullinn væri utanaðkomandi afl. Hann taldi að menn væru fullfærir um að hugsa svo illa og af slíkum ofsa að hið djöfullega magnaðist í þeim sem leiddi síðan til voðaverka. Í riti hans um Karamazovana var djöfullinn ekki yfirnáttúrulegt illmenni heldur fremur birtingarmynd mannlegrar brenglunar. Ein rosalegasta sena bókarinnar er djöfulbirtingin sem Ívan Karamazov upplifir. Hún tengist innri baráttu hans við trú, skynsemi og siðferðilega ábyrgð. En djöfulbirtingin í bókinni þjónaði ekki bókstaflegri frásögn heldur verður best túlkuð og skilin með góðri sálfræðilegri, heimspekilegri og guðfræðilegri greiningu.

Djöfullinn birtist Ívan Karamazov ekki sem eldspúandi púki kirkjulistarinnar, heldur sem skrítið, tilgerðarlegt og jafnvel snobbað skartmenni. Hann var kurteis, kaldhæðinn, menningarlegur og klókur. Hann endurómaði hugmyndir Ívans sjálfs, endurtók rök hans og ýkti þau þar til þau afhjúpuðu siðferðilega fátækt Ívans. Djöfullinn var ekki utanaðkomandi vera heldur ein af innri röddum Ívans og afsprengi brenglaðrar hugsunar hans.

Dostojevskí taldi að djöfulinn sé afleiðing afstöðu og hugsunarháttar manna. Ívan Karamazov hafnaði Guði í krafti skilnings hans á óréttlæti, ekki síst þjáningu barna. En með því að hafna Guði glataði hann jafnframt algildu siðferði. Djöfullinn leiddi afstöðu Ívans til þeirrar röklegu niðurstöðu að ef Guð er ekki lengur viðmið og jafnvel ekki til sé allt leyfilegt (sbr. síðari kenningar Fr. Nietsche). Heimsmynd og skoðanir Ívans kölluðu fram hið djöfullega, sem hafði skelfilegar afleiðingar í fjölskyldu hans og samfélagi. Djöfullinn birtist þegar Ívan veiktist andlega. Í verkum Dostojevskís eru hugmyndir sjaldnast óhlutbundnar heldur tengjast raunverulegu lífi og líðan fólks og hafa afleiðingar. Dostojevskí taldi að í hugsun væri siðferðilegur kraftur og hugmyndir gætu valdið voðaverkum. Innri togstreita og hugmyndir Ívans leiddu með óbeinum hætti til að faðir hans var myrtur.

Afstaða Dostojevskís var að menn beri ekki aðeins ábyrgð á verkum sínum heldur líka á hugsunum sínum því þær hafi áhrif á aðra og hafi afleiðingar meðal fólks. Hið illa verður til í hugsun, vex í afstöðu og getur eyðilagt líf einstaklinga og samfélags. Djöfullinn kemur ekki að utan heldur er mannaverk. Ef djöflinum er ekki mætt af ábyrgð, með iðrun og siðferðilegri og samfélagslegri meðvitund magnast djöfulskapurinn, illskan.

Ábyrgð manna er því mikil. Í frelsi fæða menn hið illa eða velja hið góða.

Myndina tók ég af verki Einars Jónssonar í Hnitbjörgum.