Útfararræður

Guðlaug Nanna Ólafsdóttir – Minningarorð

Við sátum við hringborð á veitingahúsi í Valencia. Elín, kona mín, og Guðlaug voru bræðradætur og okkur langaði til að hitta þau Eggert þegar við vorum á ferð á Spáni. Við mæltum okkur mót og þau Guðlaug lögðu til að við hittumst á veitingastað rétt við Mestalla, leikvang fótboltaliðsins í Valencia. Þau voru komin á undan okkur, búin að velja besta borðið. Það var gaman að sjá starfsfólk þessa glæsilega veitingarstaðar koma fram við Guðlaugu og Eggert eins og þau væru heiðursgestir staðarins. Hann dökkklæddur heimsmaður og hún í bláum drottningarkjól, með fallega lokka og festi. Þau voru aðalpar staðarins og það var ljóst að við fengjum allra bestu þjónustuna og besta réttinn. Þegar við vorum búin að faðmast, fórum við yfir helstu málin, fótboltann, námsframvindu drengjanna, hvað væri á döfinni, glæsi-arkitektúr borgarinnar, veðurfarið og mikla ræktun á svæðinu í kringum borgina. Meðan við borðuðum saffran-kjúklingapaelluna voru þau Guðlaug opinská um gleði, lífsverkefni sín og fjölbreytilegt líf þeirra. Eggert sagði frá Val, Frón, KSÍ, West Ham og heimsboltanum og Guðlaug sagði frá börnunum, fjölskyldunni, lífshlaupinu og ferli þeirra. Hún stiklaði á ýmsu því sem þeim hafði lánast og þau fengið að njóta. Það var eftirminnilegt að heyra hvernig hún túlkaði sögu þeirra og ferðalög í lífinu. Hún lýsti með litríkum hætti hvernig fótboltinn hafði opnað þeim margar dyr, ekki aðeins varðandi ferðalög heldur að hún hefði kynnst mörgu, góðu fólki sem hún talaði fallega um. Svo höfðu þau endað sína för við Miðjarðarhafið í þessari undurfögru borg með þykka sögu, glæsileika og fágun. Samveran og djúp samtölin heilluðu okkur. Við fjölskyldan sáum dásemdir Valencia, gamla bæinn og líka fótboltaleik á Mestalla. En eftirminnilegast af þessu öllu var að hitta Eggert og Guðlaugu Nönnu og hlusta á þau draga saman og túlka lífsævintýrin.

Systkinahópurinn

Saga Guðlaugar Nönnu Ólafsdóttur var heimsreisa, ferð um marga heima. Ferðin endaði í Valencia en byrjaði upp á Skaga og í Hvalfjarðarsveit. Ólafur, faðir Guðlaugar Nönnu, var alinn upp á Bræðraparti á Breiðinni á Akranesi. En Lára kom úr Leirársveit – frá þeim frægu Leirárgörðum. Guðlaug Nanna var yngsta barn þeirra hjóna, hið sjötta í röðinni. Fimm strákar höfðu fæðst áður en hún kom í heiminn. Jón Gunnlaugs var elstur en hann lést í bernsku og skildi eftir sig dimman skugga í fjölskyldunni. Jón Ægir fæddist eftir að bróðirinn dó og hann lifir öll systkini sín. Gunnar Þór var næstur og þessir strákar fæddust áður en seinni heimsstyrjöld hófst. En svo fæddist Ásgeir Bragi árið 1943 og Óli Baldur kom svo í heiminn eftir að styrjöldinni lauk og þar með inn í nýtt lýðveldi Íslands. Svo loks fæddist Guðlaug Nanna, eina stúlkan og inn í þennan stóra strákahóp. Hún fæddist hvorki í rúmi foreldranna heima á Víðimel eða á fæðingardeild Landspítalans heldur mitt á milli, í sjúkrabíl á Tjarnarbrúnni. Það var frumlegur fæðingarstaður og ég hef ekki heyrt um aðra sem þar fæddust!

Nöfnin

Guðlaug Nanna bar nafn ömmu sinnar á Bræðraparti. Guðlaugarnafnið lifir líka í lauginni frægu við Langasand sem líka fékk nafn frá sömu Guðlaugu á Bræðraparti. Nokkrar Nönnur eru til í fjölskyldunni og ein sagan sem ég hef heyrt er að Nönnu-nafn Guðlaugar hafi líka komið af Skaganum því Jón, útvegsbóndi og afi hennar, var kallaður Nonni og það var fært yfir í kvenútgáfu nafnsins. Og hún varð því Guðlaug Nanna.

Móðurmissir

Þegar hópurinn Láru og Ólafs voru orðin stór var ljóst að fjölskyldan þyrfti meira rými, stærri íbúð. Og stefnan var tekin lengra en á Tjarnarbrúna. Þau fluttu í nýtt hverfi í Hlíðunum og áttu síðan heima í glæsilegu húsi í Úthlíð. Þar ólst Guðlaug Nanna upp og sleit barnsskónum. Hún fór í Austurbæjarskólann. Þó hún hafi verið eina stúlkan í barnahópnum var hún ekki dekruð. Hún þurfti að hafa fyrir sínum málum og lærði að taka tillit til annarra. Bernskutíð Guðlaugar Nönnu var ekki bara áhyggjulaus æska, dans, dekur og gleði. Lára, móðir hennar, veiktist af krabbameini þegar hún var barn. Skuggarnir á heimilinu urðu djúpir og áhyggjurnar stórar. Guðlaug Nanna var svo send í sveitina 13 ára. Og móðir hennar dó um sumarið og var jörðuð áður en Guðlaug fékk að vita að hún væri orðin móðurlaus. Eina dóttirin á heimilinu fékk ekki að kveðja móður sína, gera upp missinn eða gráta yfir moldum hennar. Hvað merkir það? Hverjar eru afleiðingar þess að bíta á jaxlinn, láta sig hafa missinn? Hvernig mótar það unga stúlku sem fer á mis við móðurnánd, móðurstyrk, móðurráð? Getur verið að óbilandi traust og elska Guðlaugar Nönnu eigi sér rætur í djúpri reynslu sem hún vildi forða öðrum frá?

Móðurlaus kom hún í bæinn, þurrkaði tárin, sá sjálf um fatnað sinn, þrifin, bækur og prógram. Hún fullorðnaðist því skyndilega. Var eins og íslenska björkin, bognaði en brotnaði ekki. Reis síðan upp og hélt inn í fullorðinsárin í Kvennaskólanum – við Tjörnina. Þar opnaðist henni nýr heimur, hún eignaðist kærar vinkonur sem urðu henni sem systur og traustar vinkonur sem hún naut síðan alla ævi.

Eggert og nýtt líf

Já, ný veröld – og Guðlaug Nanna tók stefnuna á MR. Þar var hún busuð og spennandi heimur opnaðist. Hún puðaði ekki bara í enskri málfræði, dönsku, latínu eða íslenskri setningafræði. Þar var líka ríkulegt félagslíf. Íþaka var þá til rétt eins og nú er, vettvangur til að hitta skólafélagana, tala og jafnvel dansa. Og þar hittust þau Eggert á balli veturinn 1965. Hann sá hana og hún hann og þau dönsuðu. Hann bauð henni í bíltúr út á Granda, þau kysstust á fyrsta stefnumóti og ástin kviknaði. Menntó er ekki svo slæmur! Og þau Eggert urðu par og gengu síðan saman æviveginn, yfir sextíu ár. Hún var konan hans Eggerts og hann karlinn hennar. Hún var líka konan á bak við hann, studdi hann alltaf, sá um velferð hans, sá til að hann væri alltaf smart, hún var honum ráðgjafi, hvatti til dáða og stóð alltaf með honum, þegar hann tók að sér ný verkefni eða glímdi við vanda.

Þau byrjuðu búskap á flóknum tíma, Eggert fór til náms erlendis þegar hún gekk með fyrsta barn þeirra, en svo fóru þau utan þrjú saman og voru í Þrándheimi. Það var fyrsta utanlandsævintýrið þeirra og ekki það síðasta. Svo kom að því að þau gengju í hjónaband. Í minni fjölskyldu hefur verið talað um hjónavígslu Guðlaugar Nönnu og Eggerts sem stórviðburð. Þau völdu nýlega Neskirkju til giftingarinnar. Hér upp við altarið sagði Guðlaug Nanna já við sinn Eggert og við það já stóð hún alla tíð. Það var 30. apríl 1966 svo í lok þessa mánaðar verða 60 ár frá hjónavígslunni. Þau voru svo ung að þau þurftu leyfisbréf -já, forsetabréf – til að ganga í hjónaband. Það sést á færslu prestsins í prestsþjónustubókinni sem ég skoðaði. Svo var veislan haldin í Þjóðleikhúskjallaranum. Allt var með glæsibrag. Já, það var allt glæsilegt sem Guðlaug Nanna fékk ráðið. Hún elskaði sinn mann. Neskirkjujáið var elskujáyrði til lífs.

Börnin, heimili og vinna

Þau Guðlaug Nanna og Eggert nutu barnláns:

Lára Nanna fæddist 1966. Hennar maður er Guðmundur Árni. Þau eiga tvær dætur Guðlaugu Söru og Steinunni Söndru. Barnabörn Láru Nönnu eru 6.

Magnús Ingi fæddist 1970. Hann á þrjú börn. Þau eru Hugrún Liv, Aron Ingi og Júlía Karen. Eitt barnabarn á hann og annað er í vonum.

Eyrún Sif kom í heiminn árið 1972. Hún og Guðmundur Páll, maður hennar eiga Eggert Aron og Nönnu Sif.

Ólafur Jóns var svo langyngstur barna þeirra Guðlaugar Nönnu. Hann fæddist 1980 og kona hans er Margrét G. Thoroddsen. Börnin eru Vaka Margrét og Ásgeir Loki.

Þegar Lára var fædd fóru þær mæðgur til Þrándheims til að þau gætu verið með námsmanninum Eggerti. Guðlaugu fannst ævintýralegt að vera ytra, var fljót aðlagast norska lífinu og að eignast fjölda íslenskra vinkvenna sem hún hélt sambandi við æ síðan. Þegar heim var komið fékk litla fjölskyldan aðstöðu í kjallaranum á æskuheimili Guðlaugar í Úthlíð 12. Þar bjuggu þau sex ár eftir heimkomu, fóru síðan á Brekkustíg vestur í bæ og þar á eftir út á Seltjarnarnes.

Börn þeirra Guðlaugar komu í heiminn á 14 árum svo nóg var að gera fyrir mömmuna á heimilinu. En þegar stundir gáfust fór Guðlaug að vinna utan heimilis. Hún sá um veitingar hjá Val um tíma. Hún stofnaði með vinkonu sinni veisluþjónustu, sem hét því skemmtilega nafni Fát og fum. Þær byrjuðu með því að baka Sacher-tertur og svo var þjónustan þróuð og varð fræg fyrir gæði og listfengi veitinga, ekkert fát og fum þar. Þegar Eggert var svo í KSÍ-formennsku tryggði Guðlaug glæsileika í veislunum og sá um veitingarnar. Eggert og Guðlaug Nanna keyptu kexversmiðjuna Frón og Guðlaug vann í nokkur ár sem gæðastjóri hjá fyrirtækinu sem og þróunarstjóri, enda vökul og glögg á möguleika.

Minningarnar 

Hvernig manstu Guðlaugu Nönnu? Hvaða minningar vakna upp við að hugsa um hana? Manstu litina hennar, fötin, orðatiltækin, brosið hennar, félagsgetuna, hlýtt og vökult augnaráðið?

Dóttir Guðlaugar Nönnu skrifaði um móður sína: „Hún var einstök eiginkona, mamma, amma, lang-amma, tengdamamma, vinkona, systir og mágkona sem gaf af sér með þokka, gleði og ást. Öllum leið vel í návist hannar. Hún var heillynd í samskiptum, hrein og bein og forðaðist tilgerð. Mamma gaf lífinu lit og gleði og gerði nærumhverfið ávallt hlýlegra, fallegra og betra hvert sem hún fór.“

Eggert naut þessara eiginda konu sinnar, börnin hennar síðan og allir þeirra vinir.

Guðlaug Nanna var ástrík og hreif fólk með sér. Hún var traust, hugulsöm, hjálpsöm, hlý og umhyggjusöm. Hún dæmdi ekki fólk þegar miður fór en var til staðar þegar einhver þarfnaðist styrks hennar, visku og hvatningar. Hún vildi og veitti stöðugleika í uppeldi barna sinna, virti sérkenni þeirra og langanir og gerði helst þær kröfur til þeirra að þau væru þau sjálf. Henni þótti mikilvægt að sjá fólkið sitt vaxa og dafna. Og að þeim liði vel.

Guðlaug Nanna var tilfinninganæm, einlæg, hógvær, jarðbundin, nákvæm og skipulögð. Hún var mild og blíð en líka ákveðin. Hún gerði hlutina af natni, útsjónarsemi, nákvæmni og var vandvirk og forvitin. Hún greindi gjarnan bestu möguleikana, hvort sem það varðaði flæðilínur eða bestu lestarleiðirnar.

Manstu fagurkerann í henni og hve listræn hún var? Veisla varð að viðburði þegar hún kom að verki. Hún hafði auga fyrir aðalatriðunum en líka smámálunum. Og hún vildi og valdi yfirleitt listrænu útgáfuna.

Guðlaug Nanna var alltaf smekkleg og glæsileg. Dótturdóttir hennar skrifaði um hana: „Hún var alltaf óaðfinnanlega til fara, með varalit hvernig sem viðraði, þannig að allt frá toppi til táar passaði fullkomlega saman.“

Félagsvíddin

Guðlaug Nanna tók fólki með opnum hug, opnum örmum. Hún var félagslega fær, las fólk vel, með jákvæðni í samskiptum að leiðarljósi. Henni var í mun að öllum liði vel í hennar hring. Það gilti fyrir nærfjölskyldu, en líka vinkonur, samstarfsfólk sem og vinnufélaga manns hennar. Þeir sem voru kærir fólkinu hennar voru henni kærir líka.

Guðlaug Nanna átti traustar vinkonur sem henni þótti óskaplega vænt um og þær veittu henni mikla gleði. Tengdamóðir hennar, var henni náin og má eiginlega segja að Guðlaug hafi orðið henni sem elsta dóttirin. Þær urðu vinkonur. Hún átti líka einstakt samband við mágkonur sínar.

Lífsviska Guðlaugar Nönnu

Hvað sagði Guðlaug við þig um líf sitt eða fjölskyldunnar sem sat í þér? Hún minnti fólkið sitt á að nýta hvert augnablik, því maður vissi aldrei hvenær það væri orðið of seint.

Hún kenndi þeim líka að hugsa ekki bara um sjálf sig heldur láta sé annt um aðra. Svo var hún sjálf fyrirmynd um lífsspeki sína.

Guðlaug Nanna minnti gjarnan á forgangsmálin, að hamingjan fengist ekki í dýrum fötum eða flottum lífstíl. Það eina sem skipti máli væri heimafengið, fjölskyldan, fólkið – að njóta þess að vera með þeim. En hún var líka með augun á vinum fjölskyldu sinnar. Þau urðu líka innan hennar ramma, hún vildi þeirra velferð líka.

Hún hafði viturlega og æðrulausa afstöðu gagnvart fólki. Hennar innsæi var að maður yrði að byrja á sjálfum sér áður en maður byrjaði að breyta öðrum. Raunar sagði hún: „Þú breytir engum nema sjálfum þér.“ Hún vissi vel að stundum væri hægt að hafa áhrif á fólk en ef fólk vildi ekki breytast gæti enginn breytt þeim. Þetta er það sem börnin hennar fengu í veganesti til hjúskapar, vinnu og lífs. „Þú breytir engum nema sjálfum þér.“

Þegar einhverjum leið illa fann Guðlaug það og reyndi hvað hún gat til að styðja. Og í verstu tilvikum „reif hún mig upp nær sínu plani“ eins og það var orðað um getu hennar til að kippa fólki inn í raunveruleikann. Hún elskaði hvað sem á gekk. Hún var trúrækin og kenndi börnum sínum og ástvinum að sjá það fallega í hverju augnabliki, þeim góðu jafnt sem slæmu. Í hennar huga voru samverustundir með fólkinu sem maður elskar dýrmætasti auður heimsins og hún brýndi fyrir fólkinu sínu að best væri að njóta lífsins með ástvinum á meðan Guð leyfði.

Veisla himins

Páskar eru liðnir en merking þeirra gildir.  Lífi Guðlaugar Nönnu er lokið í þessum heimi en minning hennar lifir og hún lifir í veislu himins. Hún fer ekki fleiri ferðir um veröldina, ekki á fleiri fótboltaleiki eða í óperuna. Hún fer ekki í bláan, fölbláan eða rauðan kjól og setur ekki á sig fallega lokka og festi. Hún bakar ekki fleiri Sacher-tertur eða blæs upp blöðru til að nota sem form til að sprauta súkkulaði á og búa til körfu fyrir nammi. Hún horfir ekki framar mildilega á fólkið sitt eða kippir einhverjum upp og inn í lífsvisku og raunsæji. Hún stendur ekki framar við hlið bónda síns og greinir möguleikana, hindranir eða hvetur hann til dáða. Það verða ekki fleiri heimsóknir í ömmukot eins og ein ömmustúlkan hennar orðaði það.

Nú kveðjum við og segjum takk Guðlaug Nanna Ólafsdóttir, takk fyrir elskusemina, tímann, alúðina – far í friði inn í veröld veislunnar, þar sem engin slys verða og öll smáatriðin eru fullkomin, veitingarnar líka og fegurðin ofar allri kröfu.

Páskaboðskapurinn er skýr – dauðinn dó en lífið lifir. Guðlaug Nanna er farin til gleðinnar því lífið er gott og veislustjórinn elskar borðhald og veislur.

Amen.

Bálför. Neskirkja 9. apríl 2026. Organisti Guðný Einarsdóttir. Jarðsett síðar í Gufuneskirkjugarði. Erfidrykkja í veislusal KSÍ í Laugardal.

Mataruppskriftir

Jerúsalemsalat

Þessi dásamlega salatuppskrift er úr Jerúsalembók þeirra Ottolenghi og Tamimi, sem vinir mínir á Hagamel gáfu mér einu sinni fyrir að skíra barnið þeirra. 

Hráefni og meðferð

1 rauðlaukur

100 g döðlur – Medjool eru bestar en hinar duga

1,5 msk. hvítvínsedik

Skerið döðlurnar í fernt á lengdina. Sneiðið laukinn í tvennt og síðan þvert og þunnt. Setjið lauk og döðlur í skál ásamt edikinu. Blandið vel saman og látið marinerast í hálfa klukkustund. Þá er edikið síað frá. Þrjár súrdeigsbrauðsneiðar (eða tvö pítubrauð rifin í bita).

75 g möndlur

1,5 tsk. sumac (1 tsk. sítrónupipar getur komið í stað sumac)

1/2 tsk. chiliflögur sletta af sjávarsalti

2 msk. smjör

1 msk ólífuolía

Grófsaxa möndlurnar. Skera súrdeigsbrauð eða góðar pítur í bita, ca 1 cm á kant. Hitið olíu og smjör á pönnu og veltið brauðinu á pönnunni í tvær mínútur. Kryddið þá með salti, sumac og chiliflögum. Setjið möndlurnar út í og steikið í tvær mínútur í viðbót.

Spínat 150 g – (alvöru spínat)

Kjarnar úr hálfu granatepli (pomegranate)

1 lúka bláber safi úr ½ sítrónu

Ólífuolía

salt

Setjið spínat á fat og þá brauðteningana og síðan möndlurnar yfir. Síðast bláber og granateplin yfir. Bætið einni msk. ólífuolíu saman við ásamt sítrónusafanum. Bragðið til með salti – ef þarf.

Greinar og pistlar

Lambalæri með kóríander og hunangi

Lamb er biblíuleg táknmynd og lambakjöt var á borðum biblíufólks. Því var fórnað sem páskalambi, 2Mós 12.3–14 og um Jesú var sagt að hann væri guðslambið, Jóh 1.29. Til að minnna á djúpsamhengi gyðinglegrar og kristinnar sögu hafa kristnir menn neytt lambakjöts á páskum. 

Í þessari uppskrift er lambalærið er látið liggja í marineríngu af kóríander, myntu, dilli, hvítlauk, kúmeni, ólífuolíu, granateplasafa og hunangi. 

Hráefni (fyrir 6–8 manns):

  • 1 lambalæri (2–2,5 kg) 
  • 4 msk ólífuolía
  • 8 hvítlauksrif, söxuð
  • 1 msk kúmín
  • 2 tsk kóríander mulið
  • 2 tsk mynta, saxað
  • 20 g ferskt dill, saxað
  • 2 msk hunang
  • 50 ml granateplasafi eða vínedík
  • 2 tsk salt

Aðferð:

  1. Blandið saman ólífuolíu, hvítlauk, kúmín, jurtum, hunangi og granateplasafa. Skáskerið þunna skurði í kjötið. Nuddið blöndunni vandlega yfir allt lambalærið og í skurðina. Kryddið með salti og pipar. Látið marinerast í kæli yfir nótt.
  2. Hitið ofn í 110°C. Setjið lærið í ofnfat og hellið restinni af marineringunni yfir. Setjið lok eða álþynnu yfir kjötið.
  3. Steikið í 4-5 klst, eftir stærð. Ausið safanum í fatinu yfir kjötið á 30 mínútna fresti.
  4. Látið kjötið hvíla í 15 mínútur áður en það er skorið.
  5. Notið safann úr ofnfatinu til sósugerðar.

Við hæfi að búa til góða rauðvínssósu með.

Jerúsalemsalat og hrísgrjónaréttur Ottolenghi passa vel með þessum kjötrétti. 

Prédikanir

Rósir

Skammt utan við borgina München í Þýskalandi er Dachau. Það er lítill staður með þykka sögu. Í fyrsta sinn sem ég kom til München fór ég til Dachau sem nasistar notuðu til að drepa fólk sem þeim þótti óæskilegt. Ég hefði lesið um búðirnar og hafði kynnst fólki sem hafði misst ættingja sína í Dachau. Helfararbækur og kvikmyndir hafa útmálað grimmd og illsku staðarins. Meðal þess sem ég hafði lesið var viskubókin Leitin að tilgangi lífsins. Viktor Frankl höfundur hennar var um tíma fangi í Dachau. Yfir búðahliðinu stóð: Arbeit macht frei – vinna til frelsis. Veruleikinn var þó annar og myrkari innan hliðs og girðingar. Auk gyðinganna höfðu margir pólitískir fangar verið þar vistaðir og líka fargað, fólk sem hafði það eitt unnið til saka að vera ósammála stefnu valdhafa Þýskalands. Meðal þeirra var hinn kunni prestur Martin Niemöller. Skálarnir og húsin sögðu hljóðláta sögu sem var ávirk þeim sem höfðu næði til að skoða vel og hlusta á nið tímans. Minnismerkið um kristna menn sem höfðu dáið á þessum stað var sláandi. Það var róða og Jesús Kristur hékk á krossinum. Þetta var kaghýddur og vannærður Jesús og bróðir harmkvælamanna. Gyðingaminnisvarðinn er hús en í mynd stórs bjargs. Til að komast inn í þá byggingu varð að fara niður í jörðina. Þegar inn var komið sást að veggirnir voru bognir en komu saman á einum stað. Veggir og loft hækkuðu til þeirrar áttar sem veggir komu saman. Þar var því hæst. Augu leituðu upp og hátt uppi var hringlaga op nánast eins og reykháfur. Þar sást upp í himininn . Öll byggingin var myrk og tilfinningin fyrir grjóti var sterk. Þetta var eins og grafhvelfing. Umhverfi hins dána Jesú leitaði á hugann. Ein ljósleið var þarna og það var leiðin upp í himininn. Sjónlínan var sem vonarslóð.

Rósir

Á skírdagskvöldi var altari þessarar kirkju strípað og borðbúnaður veislu himinsins fjarlægður og borinn út. Fimm rósir voru lagðar á altarið til tákns um síðusár Jesú Krists. Blómin líða langan föstudag í kirkjunni. Nekt altarisins er tákn um pínu Jesú en líka hörmunga í lífinu. Allir menn verða einhvern tíma fyrir andstreymi. Að láta sem ógæfa eða vandkvæði væru blekking hefur aldrei verið gæfulegt ráð eða til bóta. Til að vinna sigur á þjáningu megum við menn ekki flýja heldur fremur að viðurkenna hana, umfaðma hana og nýta síðan til lífsbóta. Í þessu er fólginn mikilvæg leiðarlýsing til góðs.

Japanska ljóðskáldið Kenji orkti einu sinni ljóð um rósaburð. Í einfaldri samantekt segir í ljóðinu: Ímyndaðu þér að þú haldir á fölnuðum og dauðum rósum. Þyrnarnir stinga og freistandi er að sleppa særandi blómunum. En í stað þess að gefast upp gengurðu af stað og í átt til eldstæðisins. Þú hendir rósavendinum í eldinn. Í þeim kviknar. Eldurinn lifnar, vermir og lýsir. Í lýsingu ljóðsins á þessum rósaburði birtast raunar stig sorgarvinnu og hvernig unnið er með þjáningu. Hið fyrsta er að viðurkenna vanda, virða hann og taka á honum, ganga fram og varpa honum í eldinn. Allir sem hafa átt við eldstæði í köldu rými kannast við hve vermandi er þegar eldur lifnar og hiti vex. Lífsaðstæður og líðan batna. Rósaburðurinn er ferli manna í bata. Við getum notað hann til innsæis varðandi afstöðu Guðs. Rósaburðinn getum við íhugað frá sjónarhóli Guðs. Rósir eru tákn heimsins. Guð sem elskar veröldina tekur heim í fangið eins og rósabúnt, faðmar veröldina og leggur af stað með meinvaldinn í fanginu, heldur út sársaukann, fer alla leið og sleppir síðan öllu því sem hrellir og hryggir. Bálið lifnar og lausn verður. Meinið er læknað og lífið lagast. Glóðin lifnar, eldur funar og hiti vex til hagsbóta fyrir líf í bata.  

Heimssýn

Hvað hefur reynst þér erfiðast í lífi þínu? Þínir föstudagar eiga sér samfellu í máli bænadaganna. Fjöldi fólks sér í páskviðburðinum ekkert annað en óra og viðurkennir ekki boðskap sjónarvotta og allra þeirra sem sáu hinn látna Jesú Krist lifandi. Allir sem aðhyllast lokaða og sjálfstilvísandi heimsmynd viðurkenna ekki annað líf en það sem efnisvísindi geta staðfest. Þar með er öllu hafnað sem er utan seilingar fræðanna. Slíkir menn munu aldrei viðurkenna upprisu nema sem óefnislegan upplifunarþátt, tilfinningamál og blekkingu. Jesús Kristur hafi ekki risið upp nema í tilbeiðslu frumkristninnar. Líkami hans hafi rotnað en andi hans orðið til vegna samsinnis og samskynjunar. Allt annað megi síðan skýra og túlka með hjálp mannvísinda, t.d. fagurfræði, sálfræði, mannfræði og félagsvísinda og hafi ekkert með efnisvísindi að gera. En þótt menn skilgreini vísindi þröngt er ástæðulaust að smætta heiminn. Óþarft er að njörva heimssýn niður og þrengja túlkun. Við megum leyfa okkur að vera opin gagnvart öðrum víddum en hinum efnislegu. Vísindi hafa ekkert með að gera hvort Guð er til eða ekki, hvort tilgangur ríki í veröldinni eða ekki og hvort ástin eigi sér djúpa skírskotun handan æxlunarþarfa. Raunvísindi geta ekkert sagt um Guð og eiga ekkert að segja um þann veruleika sem er og má vera utan seilingar þeirra.

Sjónarhóll

Á leiðinni til Dachau voru í sömu lest og ég nokkur bandarísk ungmenni. Ég talaði við þau á leiðinni og þau sögðu mér að þau væru á lestarferð í Evrópu. Þegar inn í búðirnar kom fóru þau hraðar yfir en ég og voru snögg að skoða fábrotna svefnskálana. Þau sögðu hissa hvert við annað: „Hér er ekkert að sjá.” Þau settust niður og fengu sér smók og fóru svo. Þau sáu aldrei neitt annað en nakta skála og nokkrar byggingar. Þau sáu aldrei hinn krossfesta, sáu aldrei grafarminnismerkið um Gyðingana með ljósopinu til himins. Þau höfðu ekkert heyrt um þennan stað annað en að þetta hefðu verið fangabúðir. Þau voru snögg að sjá að það var ekkert að sjá. Dachau er engin Disneyútgáfa af dauðabúðum. Ekkert var gert til að auka áhrifin fyrir komumenn. Ef maður vill ekki sjá sér maður ekkert, fær sér bara sígó og fer svo.

Ljósið

Við getum orðið föst í kyrruviku lífsins og hætt að sjá hve dramatískt lífið er. Þá förum við á mis við möguleika í lífi okkar. Við getum tamið okkur lokaða heimssýn í stað opinnar. Við getum orðið föst í einhverri sprungu föstudagsins langa eða lokast á laugardegi. Engin sorg er til án ástar. Stærsta sorg heimsins er skuggi mestu ástarinnar. Og sú er sorg Guðs sem hefur þegar lagt rósir og sprek í eldinn. En ljósið leikur um veröldina. Frá erkiarni heimsins leggur bæði hita og ljós. Það er til að efla lífsgæði okkar allra. Hver sem þú ert og hvað sem þú hefur gert, hversu djúpt sem þú hefur sokkið og hversu miklar sem raunir þínar hafa orðið er samt von og ljós. Það ástarljós er úr arni himinsins sem yljar allri veröld. Þú ert minn og ég er þinn er mál þeirrar birtu og elsku. Við upphaf heims sagði Guð: „Verði ljós.“ Í lífi Jesú Krists var það endurtekið. Í þínu lífi og líka í myrkrinu er hvíslað: „Verði ljós.“

Föstudagurinn langi. Jes. 52.13-53,12. Heb. 4.14-16. Jóh. 19.16-30.

Myndin er af altarisklæði föstudagsins langa í Hallgrímskirkju og rósum sem slúta yfir altarisbrúnina. 

Greinar og pistlar

Krossuð veröld Passíusálmanna

Krossferli’ að fylgja þínum
fýsir mig, Jesú kær,
væg þú veikleika mínum
þó verði’ eg álengdar fjær.
Þá trú og þol vill þrotna,
þrengir að neyðin vönd,
reis þú við reyrinn brotna
og rétt mér þína hönd.
Krossferill dagsins – ganga að heiman á föstudeginum langa, staldrað við HÍ, síðan í gegnum Hljómskálagarðinn og upp Njarðargötu og í Hallgrímskirkju. Nutum frábærs og fjölbreytilegs upplestrar átta lesara. Það var gott að staldra lengi við í þétt setinni kirkjunni, innlifast hægum andardrætti sálmanna, leyfa dýptaríhugun þeirra að seitla inn í sálina – og njóta undursins. Við svona langsetu og langíhugun skynjaði ég það sem ég hef ekki séð eða greint fyrr í Passíusálmum, hvernig Hallgrímur teiknar hægt en ákveðið, aftur og aftur kross í skáldskapnum. Sú teikning er í efnistökunum og stefjavinnslunni. Uppstefna sálmanna er skýr, þrá sálar, samtalið við Guð, lofsöngurinn. Niðurstrikið er til líkamans og náttúrunnar. Útvíddin er til annarra, lárétt útsending okkar manna í siðferði og ábyrgð. Sálartalið sem er djúptaktur sálmanna er til dýptar – þar er enn eitt þvertré krossins. Allar þessar víddir teiknuðu mér kross, á bak og brjóst, upp og niður, út og suður, inn og út, upp og niður. Fáninn á Alþingishúsinu – sáum við á heimleið – íhugaði sálarsönginn líka – enda krossaði Pjetur biskup húsið þegar hornsteinn þess var lagður á 19. öldinni og hafði yfir blessunarorðin – sem er líka kross. Öll veröldin er krossuð, heilög, góð, blessuð. Og lífsferðin er krossuð.
Lesarar: Bergsveinn Birgisson, Brynhildur Björnsdóttir, Guðrún Hlíðdal Gunnarsdóttir, Roberto Luigi Pagani, Sigurður Skúlason, Svanhildur Óskarsdóttir, Þorsteinn Davíðsson og Steinunn Jóhannesdóttir sem jafnframt hafði umsjón með lestrinum. Flytjendur tónlistar: Björn Steinar Sólbergsson, Jóna G. Kolbrúnardóttir og Steinar Logi Helgason. Takk fyrir mig og okkur öll.
Föstudagurinn langi 2026.