Prédikanir

Guðsplúsinn

Öll bernskuár mín var ég í sveit í Svarfaðardal. Sauðfé var rekið á fjall og sótti upp í hlíðar og eggjar. Á þeim tíma var fé smalað í júlíbyrjun og rúið. Ég fór í slíka smalamennsku í mörg ár. Það var undursamlegt að fara í fjallgeiminn. Í þúsund metra hæð hljóp ég milli snjóskafla. Jörðin var svört, vatnssósa og sterklyktandi milli vatnsmorkinna fanna. Lífleysið virtist algert. En skyndilega sá ég lífsvott. Agnarlítið háfjallablóm breiddi út blöð sín og sperrti skærrauða krónu mót himni og sól. Þetta blómundur virtist svo smágert og umkomulaust en jafnframt grípandi fagurt í þessum blauta og svart-hvíta risageimi. Eina lífsmarkið í tröllaheimi. Jurtin titraði í næðingnum, speglaði og braut sólargeislana í daggardropum krónunnar. Ég man að ég kraup og laut þessu lífsmarki og fannst það helgidómur og eilífðarblómstur. Allt er gleymt frá þessum degi, öll hlaup á eftir erfiðum rollum, áreynsla, skriður, klettar og klunguhlaup. Aðeins rjóð jurtin lifir í minninu. Hvað þýðir svona upplifun? Er þetta reynsla af heilögum anda? Já.

Náttúran sem kirkja Guðs

Hefur þú gengið einhvern tíma á hátt fjall? Reynt á þig og runnið til baka í brattanum, hræðst og haft mikið fyrir en að lokum komist á toppinn og fengið útsýn til annarra fjalla í öðrum sýslum og jafnvel séð jökla í öðrum landshlutum? Það er áhrifaríkt að lifa slíkt. Vissulega hjálpar efnabúskapur og þar með talið endorfín líkamans sem gerir upplifunina sterka. En er slík reynsla af heilögum anda? Já.

Við Íslendingar vitum vel vegna nándar við náttúruna og ferða okkar í rosalegu landi að náttúran er ekki líflaus heldur hrífandi veruleiki. Náttúrusýn margra landa okkar er trúarlega lituð. Trúmaðurinn getur túlkað djúpa náttúrureynslu sem andlega og trúarlega merkingarbæra lifun. Náttúran er okkur mörgum helgidómur.

Listin og andinn

Hefur þú staðið frammi fyrir miklu listaverki, hrifist af formum eða litum, myndbyggingu, hugviti eða styrk einfaldleikans? Hefur þú starað á skúlptúr eða málverk í erlendri kirkju sem hefur varpað þér í hæstu hæðir og veitt þér skynjun sem tekur flestu öðru fram? Hefur þú staðið frammi fyrir altaristöflunni í Skálholti og numið friðinn og blíðuna í komu Jesú inn úr bláma íslenskrar náttúru og með fangið opið? Er hægt að rekja reynsluna til heilags anda? Já.

Ástin og andinn

Hefur þú einhvern tíma haldið á barni og fundið til svo ólýsanlegrar gleði að allt annað hefur horfið í hrifningu stundarinnar? Hefur þú horft í djúp barnsaugna og fundið traustið og skynjað mikilvægi þitt? Hefur þú einhvern tíma haldið utan um maka eða ástvin og upplifað í þeim fangbrögðum svo djúpa fullnægju að önnur gæði veraldar hafa bliknað í samanburðinum. Er slík ástarlifun af ætt heilags anda? Já. Hefur þú einhver tíma lent í siðklemmu og ekki vitað hvaða kostur væri hinn rétti en síðan hefur ljósið runnið upp og siðvit læðst í hugann? Er slíkt verk heilags anda? Já.

Eru engin takmörk fyrir þessum heilaga anda? Nei.

Andlegt smælki eða Andi alls staðar

Andinn er sá guðsmáttur sem gefur öllu líf og heldur grjóti, eðlislögmálum og þar með sólkerfum í skorðum. Sá andi hindrar að efni þeirra hrynji saman í svarthol dauðans. Andinn er að starfi þegar fullorðinn hefur barn í fangi og segir sögur um lífið og leggur til visku og menningu í vitund uppvaxandi kynslóðar. Andinn er í kossi elskenda og hrósi vinar, í beinum sem gróa eftir brot og í meini sem grær eftir uppskurð, í prédikun sem verður til andlegs vaxtar viðtakenda, í jafnvægi krafta náttúrunnar, í uppgufun vatns og skýjamyndun og regni. Allt eru þetta verk anda Guðs. Andinn kallar manninn til trúar og viðheldur samfélagi fólks. Andinn upplýsir okkur og blæs okkur samvisku í brjóst, helgar og leiðir, fullkomnar og styrkir. Andi Guðs er alls staðar að verki og kannski hvað augljósast þar sem barist er fyrir framgangi hins góða lífs og lífsgæði eru varin.

Ég túlka Andann vítt. Sá Guð sem ég þekki verður ekki afstúkaður í veröldinni í kirkjukima. Guð er alls staðar sístarfandi, sínálægur og sískapandi. Mína guðsafstöðu má útskýra með afstöðu pan-en-teisma. Heitið er af grískum uppruna og merkir einfaldlega að Guð er alls staðar, í öllu og gegnsýrir allt. Orðinu og hugsuninni má ekki rugla saman við pan-teisma sem kennir að allt sé guðlegt. Að Guð sé í öllu og alls staðar merkir ekki að allt sé guðlegt. Við erum ekki guðir þó Guð búi í okkur. Veröldin er ekki Guð og þar með ekki andlag tilbeiðslu þótt andi Guðs hríslist um hana og geri hana að farvegi áhrifa sinna.

Hvítasunna – fimmtíu-hátíðin

Nafnið hvítasunna tjáir hinn ljósa og bjarta sólardag kristninnar. Á erlendum málum ber dagurinn nafn sem komið er af gríska orðinu pentecoste sem merkir fimmtugasti. Þá er miðað við að hátíðin sé fimmtugasta dag eftir páska. Hún er tengd páskum vegna þess að hún er framhald og bætir við eða dýpkar þann veruleika sem páskar tjá. Hvítasunnan er tengd jólum líka. Ef ekki væri Heilagur Andi væri Jesús Kristur merkingarlaus og lífið tilgangslaust. Vissulega hafa margir heldur óljósa mynd af hinum guðlega anda. Þeir trúarhópar sem kallaðir eru karismatískir hafa sumir reynt að eigna sér þennan anda Guðs og jafnvel smætta veru hans og virkni í sértækt starf tungutals, lækningar líkamans eða spádómssýn inn í framtíð. Vissulega er slíkt verk guðsandans eins og sést vel í kirkjulegu starfi og Biblíunni. En Andi Guðs er meira en sértæk eign eða tæki safnaðar. Allt er eign Guðs en ekki öfugt. Hvað er andinn? Andinn skapar veruleikann og er að verki í öllu því sem er til lífs. Andi Guðs er líka skapari trúarinnar. Það er guðsandinn sem hvíslar að þér þegar þú leitar Guðs og kennir þér að sjá guðssoninn. Andinn kennir þér að sjá lífið með nýjum hætti og heyra músík veraldar sem himneska tónlist. Hann kennir þér tala við Guð og opnar vitund um nærveru hins heilaga í öllu og jafnvel í sorgarefnum og dauða. Með slíka reynslu og afstöðu verður þú aldrei aftur ein eða einn. Alltaf verður nálægur þér sá andi sem gefur öllu líf og er líka sjálft lífið í þér.

Alls staðar

Erlendur karismatískur prédikari sagði einu sinni að Heilagur Andi hefði ekki komið til Íslands fyrr en á tuttugustu öld! Hann átti við að sá andi hafi ekki átt erindi til landsins fyrr en söfnuður hans var stofnaður. Ég held þó að Heilagur Andi hafi verið hér áður en fyrsta Íslandshraunið sauð í sjónum, verið í flekahreyfingum og nærri í goti þorska og fjölgun krossfiska sem og í sprengingum neðansjávargosa. Síðan hefur Andinn verið að verki og er enn að. Ekkert er til án Guðs anda. En það er hins vegar auðvelt að sniðganga eða skeyta ekki um þann anda ef menn vilja ekki þiggja nema bara hluta virkninnar. Við getum valið að taka bara við nokkrum gjöfum sem okkur berast en hirða ekki um aðrar og alls ekki um sendandann. Við getum valið að þiggja aðeins andlegt smælki en forsómað annað og líka lífgjafann sjálfan. Hvítasunnan kallar á útvíkkun skilnings og dýpkunar trúarskynjunar kristinna manna. Blómið á háfjallinu er sköpun Guðs anda. Elskendur og elskubandið eru sköpun Guðs. Trúin verður til við að Guð umfaðmar sköpun sína með krossi sínum og hrífur allt líf með sér með lífgun sinni og úthellir endurnýjunaranda sínum yfir allt efni. Guð er alls staðar og í öllu. Við megum lifa í þeim guðsanda og sjá eilífð í allri veröldinni.

Hvítasunnudagur. Jóel 3.1-5. Post. 2.1-4. Jóh. 14.23-29.

Greinar og pistlar

Kjúklingasúpa

Hvað á að gera við kjúklinginn frá því í gærkvöldi? Ég veiddi þessa uppskrift úr safni Ottolenghi og hentar ágætlega ef kjúklingur hefur gengið af í máltíð gærdagsins. Þá er kjúklingurinn fulleldaður og aðeins eftir að útbúa súpuna. Það er hægt að sleppa pastanu og bæta þá við öðrum lauk og fleiri gulrótum. 

Fyrir 4

Hráefni

500 g kjúklingalæri, með skinni og beini
1 heill hvítlaukur, með hýði, skorinn þvert í tvo hluta. Líka 4 marin hvítlauksrif
1 laukur, afhýddur og skorinn í fjórðunga
1/2 lítri kjúklingasoð
2 msk ólífuolía
2 gulrætur, afhýddar og gróft skornar í 1½ cm teninga, um 220 g
3 sellerístilkar, skornir á ská í um 1 cm þykkar sneiðar, um 200 g
60 g parmesanostur, fínt rifinn – og parmesanskorpa (harði parturinn)
180 g orecchiette-pasta eða annað svipað pasta, nota stundum orzo
115 g grísk jógúrt
2 msk sítrónusafi, úr 1 sítrónu
10 g dill – eða passandi ferskt krydd
fínt sjávarsalt og svartur pipar

Það bætir súpuna að skvetta hvítvíni í suðuna og bæta við rjóma líka. 

Matseld

  1. Setjið kjúklinginn, þverskorna hvítlaukinn, laukinn, kjúklingasoðið, 1 lítra af vatni og 2¼ tsk af salti í stóran pott með loki. Látið suðuna koma upp án loks. Lækkið hitann svo súpan malli rólega við meðal-hita og sjóðið síðan undir loki í 30 mínútur, eða þar til kjúklingurinn er orðinn mjúkur (10 mín ef þið eruð þegar búin að elda kjúklinginn).
  2. Takið kjúklinginn upp úr og látið kólna. Rífið kjötið í stóra bita og fargið skinni og beinum. Leggið til hliðar.
  3. Sigtið soðið í gegnum sigti yfir meðalstórum potti og fargið föstu efnunum.
  4. Hitið ólífuolíuna í stórum potti (eða stórri pönnu) við meðalháan hita. Bætið gulrótum og selleríi út í og steikið í 4 mínútur, þar til grænmetið hefur mýkst lítillega. Bætið mörðu hvítlauksrifjunum og harða parmesanbútnum út í og steikið í 30 sekúndur í viðbót. Hellið soðinu út í, bætið við ½ tsk af salti og nýmöluðum pipar. Látið suðuna koma upp. Lækkið hitann í meðalhita og látið malla í 15 mínútur, eða þar til grænmetið er orðið alveg mjúkt.
  5. Takið 400 g af súpunni og setjið í blandara. Bætið jógúrtinni og sítrónusafanum út í og maukið þar til blandan er alveg slétt.
  6. Setjið pottinn aftur á meðalháan hita og bætið orecchiette-pastanu, rifna kjúklingnum og vel af nýmöluðum pipar út í. Sjóðið í 15 mínútur, eða þar til pastað er al dente. Takið pottinn af hitanum. Fjarlægið parmesanbútinn og hrærið maukuðu súpunni aftur saman við súpuna í pottinum.
  7. Skiptið súpunni í fjórar skálar. Setjið dill yfir, malið vel af svörtum pipar yfir og stráið rifnum parmesanosti ofan á.

Þökkum Drottni því að hann er góður og miskunn hans varir að eilífu. Amen.

Greinar og pistlar

Kristrún Frostadóttir, Jonas Gahr Störe og Guðrún Hafsteinsdóttir

Mig dreymdi draum aðfaranótt kosningadags 16. maí. Hann var skýr og ég mundi hann vel þegar ég rumskaði.

Mér fannst Kristrún Frostadóttir, Jonas Gahr Störe, norski forsætisráðherrann, og Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður Sjálfstæðisflokksins, vera í heimsókn hjá mér. Jonas virtist pirraður og beindi orðum sínum til Kristrúnar. Hann skammaði hana og jók í og varð að lokum fjúkandi reiður. Kristrún var æ niðurlútari en varðist ekki og reyndi engin undanbrögð. Guðrún sat hjá, undrandi á norska regluverðinum og skömmum hans yfir strategískum mistökum og mislestri Samfylkingarinnar á pólitík og samfélagi. Guðrún horði á mig og deplaði auga. Ég gerði mér grein fyrir að ég yrði að leysa þessa pínlegu yfirhalningu á eigin heimili og færa þeim veitingar. Ég flýtti mér í kokkhúsið og náði í kaffi í afskapalega fallegum bollum og kökur. Í draumnum var bolli Kristrúnar með glerfæti og í mynd ballettdansara. Sólskinið glitraði í glerinu þegar ég bar henni bollann. Ég man að ég dáðist líka í draumnum að hve kökurnar voru skrautlegar þegar ég bar þær fram. Guðrún tók veitingunum hið besta, sá norski róaðist lítillega og Kristrún var augljóslega fegin að losna úr prísundinni. Hún skildi að allt var rétt sem sagt var. Jonas norski hafði metið frammistöðu kollega síns sem fall á pólitíska prófinu. Þau þrjú nutu síðan veitinga og fóru með blessun úr mínu koti og fram hjá Gleðigjafanum, sem er eins og húsvörður í forstofunni heima.

Ég sagði konu minni á koddanum drauminn en við hvorki réðum né lögðum meira í hann en skemmtiefni næturdrauma. En kosningaúrslitin skýrðu drauminn. Í ljósi þeirra varð hann sjálfráðinn. Spurt hefur verið hvort ég sé á gamals aldri farinn að dreyma fyrir daglátum eða var kannski lánleysi Samfylkingar augljóst fyrirfram, tæming vinstrisins og aðvífandi hægri sveifla á höfuborgarsvæðinu. Ég hlakka til framhaldsseríu næturvinnunnar eftir þennan fyrsta þátt.  

Ég er alveg til í að bjóða þremenningunum í heimsókn aftur því ég hef mætur á þeim öllum. Ég mun vanda undirbúning fundarins. Guðrún og Kristrún eru líka velkomnar Jonaslausar.

Meðfylgjandi mynd af Gleðigjafa Línu Rutar í forstofu okkar. Hann nýtur geisla morgunsólar þegar sólar nýtur og er ónæmur fyrir pólitískum sviptivindum. 

Mataruppskriftir

Borgarstjórinn – kjúklingaborgari

Hér er uppskrift að borgarstjóranum – það var nafnið sem þessi kjúklingaborgari fékk. Skýringin er að við Elín matreiddum borgarana handa heimilisfólkinu á kosningakvöldi sveitarstjórnarkosninganna 16. maí 20026. Það tekur tíma að baka brauðin og útbúa sósu og meðlætið – en ég lærði margt. Mér þykir skemmtilegast að læra ný trix og útvíkka matargerðina. Frábærir kjúklingaborgar. Nafgiftin er ekki niðrunarnefning heldur varð til vegna kosningadagsins. Borgarinn er atkvæðamikill. 

Fyrir fjóra

Kjöt

4 kjúklingabringur

Parmesanflögur

40 g parmesanostur, fínt rifinn
mögulega ferskt timían, saxað

Caesardressing – keisarasósa

5 ansjósur
4 tsk kapers
2 hvítlauksrif
8 dropar Worcestershire-sósa
100 g parmesanostur, fínt rifinn
2 dl majónes
1 sítróna
salt og pipar

Annað

4 hamborgarabrauð (þau heimagerðu eru best)
8 salatblöð – eða klettakáli/rúkkola

Matseld

Kjúklingurinn: Steikið kjúklingabringurnar á pönnu þar til þær eru steiktar, um það bil 5 mínútur á hvorri hlið. Einnig má elda þær í ofni við 180°C í um 15 mínútur. Kjarnhiti kjúklingsins á að vera um 72–74°C. Hvort sem bringurnar eru steiktar á pönnu eða eldaðar í ofni er mikilvægt að láta þær hvíla í að minnsta kosti 10 mínútur á eftir. Á meðan má útbúa parmesanflögurnar og dressinguna.

Parmesanflögur: Dreifið ostinum á bökunarpappír í fjóra jafnstóra, slétta hauga. Þeir eiga að vera nokkurn veginn jafn stórir að ummáli og hamborgarabrauðin. Bakið ostinn í ofni við 180°C í 6–8 mínútur, þar til hann er bráðnaður og farinn að taka örlítinn lit. Takið parmesanflögurnar úr ofninum og látið þær kólna alveg. Þær geta virst dálítið mjúkar meðan þær eru heitar, en engar áhyggjur — þær verða stökkar þegar þær kólna. Ef þið viljið krydda parmesanflögurnar má strá yfir þær smávegis af timíani. Ég gerði það og þótti gaman að búa til þessar flögur, baka þær og sjá þær svo kólna og harðna. 

Sósan: Setjið ansjósur, kapers, hvítlauk, Worcestershire-sósu og helminginn af parmesanostinum í skál og stappið allt vel saman þar til blandan minnir á pestó. Bætið síðan majónesinu út í smátt og smátt og þynnið mögulega með örlitlu vatni þar til sósan er orðin eins og þykkur rjómi. Smakkið til með sítrónusafa, salti og pipar.

Steikið hamborgarabrauðin á skurðfletinum þar til þau taka lit. Skerið kjúklinginn þunnar í sneiðar svo auðveldara sé að borða borgarann. Leggið tvö salatblöð á neðra brauðið og dreypið sósunni yfir. Setjið kjúklinginn síðan ofan á, síðan aðeins meiri sósu. Setjið síðan  og  parmesanflöguna ofan og síðan efri brauðhelminginn.

Uppskriftin úr Alt for Damene og er upprunulega úr hamborgarabók Vladimir-feðganna.

Þökkum Drottni því að hann er góður og miskunn hans varir að eilífu. Amen.

Greinar og pistlar

Snjóbolti og iðrunarganga

Snjóbolti flaug og lenti beint í höfðinu á stelpu úr húsinu hinum megin götunnar. Hún veinaði og beygði sig svo niður. Svei mér ef hún hafði ekki meitt sig. Skotmaðurinn fylgdist með þegar grátur afmyndaði andlit stúlkunnar og líkama. Ópin bárust milli húsa. Þá hljóp ég í hvarf og íhugaði vandann. Mér fannst leitt ef hún hefði skaðast. Það var ekki tilgangurinn. Jæja, það varð að hafa það, hún hlaut að jafna sig. Svo var haldið til annarra markskota í öðru samhengi.

Mamma tók á móti mér þegar ég kom heim. Hún var alvarleg í bragði, eitthvað hafði komið fyrir. „Sestu niður, vinur,” sagði hún. Hvað var nú í uppsiglingu? Ég setti mig í stellingar og bjóst við hinu versta. „Konan á miðhæðinni á nítján hringdi og var reið. Hún sagði að þú hefðir kastað bolta í höfuð dóttur hennar. Stelpan er í rúminu, jafnvel með heilahristing. Er það rétt að þú hafir meitt hana?” Ekki gat ég neitað því að ég kastaði í stelpuna. Ég reyndi ekki að þræta fyrir enda kunni mamma undabrögðum illa. „Jæja vinur. Þakka þér fyrir að segja satt. Nú skaltu vera maður og fara yfir á nítján, hringja bjöllunni, fara upp og biðja stúlkuna að fyrirgefa þér.”

Nú var úr vöndu að ráða! Var þetta refsing eða eitthvað annað? Eitt var að vera skammaður, en mun verra var að þurfa að gera eitthvað í málinu sjálfur. Orðaskammir er hægt að afbera en mun erfiðara að þurfa ganga veg iðrunar. Ég man að ég tók mér langan tíma í að fara í skóna og íhuga stöðu mína og kosti. Það tók drjúga stund að fara yfir götuna. Ég velti vöngum yfir hvort ég ætti að leggja á flótta og hlaupa eitthvað annað. Nei, það var víst ógerlegt því mamma var þarna í glugganum eins og alsjáandi guðsauga og fylgdist með hverju skrefi. Sjálfsagt vissi hún í hvaða baráttu ég átti. Undankomuleiðir voru engar.

Ég skalf þegar ég hringdi bjöllunni. Mamman á nítján var greinilega hissa þegar ég kynnti mig en sagði svo: „Þú mátti koma upp,” sem hljómaði málmkennt í dyrahátalaranum. Ég fór upp brattan stigann og alvarleg kona opnaði dyrnar og rak nefið út. Ég bar upp erindið og var hleypt inn og alla leið að sjúkrabeði. Ég gat ekki betur séð en fórnarlambið í rúminu væri um það bil að hverfa af þessum heimi. Þá setti að mér skelfilegan ótta. Var ég kannski morðingi – gat verið að Dísa væri að deyja? Ég hvíslaði stamandi afsökunarbeiðni. „Hvað segir þú,” var spurt. Ræsking: „Fyrirgefðu, ég ætlaði ekki að meiða þig svona mikið.”

„Já, ég skal fyrirgefa þér,” hljómaði lágt úr rúminu. Svo til baka, niður stigann, út um dyrnar og niður tröppur. Því neðar sem ég fór, því meira tærðist angist og samviskubit, en því meira varð af visku til lífs. Snjóboltinn, sem kastað var, kom til baka með þroska. Við erum það sem við vinnum úr lífi og verkum okkar. Iðrun fellur aldrei úr gildi.

Margir hafa farið á mis við uppeldi til sátta og kunna ekki að ganga á milli húsa og fara þangað sem fórnarlömb þeirra liggja. Stundum skilja menn ekki afleiðingar gerða sinna og geta því ekki beit sér til bóta. Fórnarlömb verða í slíkum tilvikum að vinna með sáttarferli sitt þótt engin sé iðrun ofbeldismannsins. Í slíkum aðstæðum er fyrgefning ekki skylda heldur oft innri þörf, að hleypa sálargreftri út og hreinsa meinin hið innra.

Þegar miklir glæpir hafa verið framdir gagnvart þjóðum og hópum verða mál óleysanleg nema í himnesku samhengi. Í kenningunni um hinsta dóm er líka fólgin von um að Guð leiðrétti óleyst ranglæti og rétti hlut fórnarlamba. Réttur heimsins er mikilvægur en þó takmarkaður. Í trú má leita réttar sem ristir dýpra og er fegurri en réttur heimsins.

Í átökum og upplifunum bernskunnar lærði ég að tengsl eru milli verka og viðbragða. Ég átti mömmu, sem var tilbúin að kenna mér lexíur fyrir lífið og siðfræði samskipta. Hún kenndi mér að biðjast fyrirgefningar á því sem ég hafði misgert. Hún kenndi mér líka hvernig Guð vill að menn vinni sig í gegnum vondar gerðir. Svo lærði ég líka að í lífinu er ekki einfalt bókhaldsuppgjör milli sektar og sýknu, iðrunar og fyrirgefningar. Ég lærði að sjá, að Guð lagar hið vonda og fyrirgefur, sem er okkur til eftirbreytni. Mitt er að lifa vel, vera farvegur fyrirgefningar í smáu og verða þannig til góðs í lífi veraldar. Snjóboltar geta orðið til góðs ef uppalendur leggja elsku til eftirmála. Kennum börnum okkar að skotleiðir elskunnar eru líka leiðir iðrunar og sátta. Í glugganum er Guð.