Mataruppskriftir

Borgarstjórinn – kjúklingaborgari

Hér er uppskrift að borgarstjóranum – það var nafnið sem þessi kjúklingaborgari fékk. Skýringin er að við Elín matreiddum borgarana handa heimilisfólkinu á kosningakvöldi sveitarstjórnarkosninganna 16. maí 20026. Það tekur tíma að baka brauðin og útbúa sósu og meðlætið – en ég lærði margt. Mér þykir skemmtilegast að læra ný trix og útvíkka matargerðina. Frábærir kjúklingaborgar. Nafgiftin er ekki niðrunarnefning heldur varð til vegna kosningadagsins. Borgarinn er atkvæðamikill. 

Fyrir fjóra

Kjöt

4 kjúklingabringur

Parmesanflögur

40 g parmesanostur, fínt rifinn
mögulega ferskt timían, saxað

Caesardressing – keisarasósa

5 ansjósur
4 tsk kapers
2 hvítlauksrif
8 dropar Worcestershire-sósa
100 g parmesanostur, fínt rifinn
2 dl majónes
1 sítróna
salt og pipar

Annað

4 hamborgarabrauð (þau heimagerðu eru best)
8 salatblöð – eða klettakáli/rúkkola

Matseld

Kjúklingurinn: Steikið kjúklingabringurnar á pönnu þar til þær eru steiktar, um það bil 5 mínútur á hvorri hlið. Einnig má elda þær í ofni við 180°C í um 15 mínútur. Kjarnhiti kjúklingsins á að vera um 72–74°C. Hvort sem bringurnar eru steiktar á pönnu eða eldaðar í ofni er mikilvægt að láta þær hvíla í að minnsta kosti 10 mínútur á eftir. Á meðan má útbúa parmesanflögurnar og dressinguna.

Parmesanflögur: Dreifið ostinum á bökunarpappír í fjóra jafnstóra, slétta hauga. Þeir eiga að vera nokkurn veginn jafn stórir að ummáli og hamborgarabrauðin. Bakið ostinn í ofni við 180°C í 6–8 mínútur, þar til hann er bráðnaður og farinn að taka örlítinn lit. Takið parmesanflögurnar úr ofninum og látið þær kólna alveg. Þær geta virst dálítið mjúkar meðan þær eru heitar, en engar áhyggjur — þær verða stökkar þegar þær kólna. Ef þið viljið krydda parmesanflögurnar má strá yfir þær smávegis af timíani. Ég gerði það og þótti gaman að búa til þessar flögur, baka þær og sjá þær svo kólna og harðna. 

Sósan: Setjið ansjósur, kapers, hvítlauk, Worcestershire-sósu og helminginn af parmesanostinum í skál og stappið allt vel saman þar til blandan minnir á pestó. Bætið síðan majónesinu út í smátt og smátt og þynnið mögulega með örlitlu vatni þar til sósan er orðin eins og þykkur rjómi. Smakkið til með sítrónusafa, salti og pipar.

Steikið hamborgarabrauðin á skurðfletinum þar til þau taka lit. Skerið kjúklinginn þunnar í sneiðar svo auðveldara sé að borða borgarann. Leggið tvö salatblöð á neðra brauðið og dreypið sósunni yfir. Setjið kjúklinginn síðan ofan á, síðan aðeins meiri sósu. Setjið síðan  og  parmesanflöguna ofan og síðan efri brauðhelminginn.

Uppskriftin úr Alt for Damene og er upprunulega úr hamborgarabók Vladimir-feðganna.

Þökkum Drottni því að hann er góður og miskunn hans varir að eilífu. Amen.

Greinar og pistlar

Snjóbolti og iðrunarganga

Snjóbolti flaug og lenti beint í höfðinu á stelpu úr húsinu hinum megin götunnar. Hún veinaði og beygði sig svo niður. Svei mér ef hún hafði ekki meitt sig. Skotmaðurinn fylgdist með þegar grátur afmyndaði andlit stúlkunnar og líkama. Ópin bárust milli húsa. Þá hljóp ég í hvarf og íhugaði vandann. Mér fannst leitt ef hún hefði skaðast. Það var ekki tilgangurinn. Jæja, það varð að hafa það, hún hlaut að jafna sig. Svo var haldið til annarra markskota í öðru samhengi.

Mamma tók á móti mér þegar ég kom heim. Hún var alvarleg í bragði, eitthvað hafði komið fyrir. „Sestu niður, vinur,” sagði hún. Hvað var nú í uppsiglingu? Ég setti mig í stellingar og bjóst við hinu versta. „Konan á miðhæðinni á nítján hringdi og var reið. Hún sagði að þú hefðir kastað bolta í höfuð dóttur hennar. Stelpan er í rúminu, jafnvel með heilahristing. Er það rétt að þú hafir meitt hana?” Ekki gat ég neitað því að ég kastaði í stelpuna. Ég reyndi ekki að þræta fyrir enda kunni mamma undabrögðum illa. „Jæja vinur. Þakka þér fyrir að segja satt. Nú skaltu vera maður og fara yfir á nítján, hringja bjöllunni, fara upp og biðja stúlkuna að fyrirgefa þér.”

Nú var úr vöndu að ráða! Var þetta refsing eða eitthvað annað? Eitt var að vera skammaður, en mun verra var að þurfa að gera eitthvað í málinu sjálfur. Orðaskammir er hægt að afbera en mun erfiðara að þurfa ganga veg iðrunar. Ég man að ég tók mér langan tíma í að fara í skóna og íhuga stöðu mína og kosti. Það tók drjúga stund að fara yfir götuna. Ég velti vöngum yfir hvort ég ætti að leggja á flótta og hlaupa eitthvað annað. Nei, það var víst ógerlegt því mamma var þarna í glugganum eins og alsjáandi guðsauga og fylgdist með hverju skrefi. Sjálfsagt vissi hún í hvaða baráttu ég átti. Undankomuleiðir voru engar.

Ég skalf þegar ég hringdi bjöllunni. Mamman á nítján var greinilega hissa þegar ég kynnti mig en sagði svo: „Þú mátti koma upp,” sem hljómaði málmkennt í dyrahátalaranum. Ég fór upp brattan stigann og alvarleg kona opnaði dyrnar og rak nefið út. Ég bar upp erindið og var hleypt inn og alla leið að sjúkrabeði. Ég gat ekki betur séð en fórnarlambið í rúminu væri um það bil að hverfa af þessum heimi. Þá setti að mér skelfilegan ótta. Var ég kannski morðingi – gat verið að Dísa væri að deyja? Ég hvíslaði stamandi afsökunarbeiðni. „Hvað segir þú,” var spurt. Ræsking: „Fyrirgefðu, ég ætlaði ekki að meiða þig svona mikið.”

„Já, ég skal fyrirgefa þér,” hljómaði lágt úr rúminu. Svo til baka, niður stigann, út um dyrnar og niður tröppur. Því neðar sem ég fór, því meira tærðist angist og samviskubit, en því meira varð af visku til lífs. Snjóboltinn, sem kastað var, kom til baka með þroska. Við erum það sem við vinnum úr lífi og verkum okkar. Iðrun fellur aldrei úr gildi.

Margir hafa farið á mis við uppeldi til sátta og kunna ekki að ganga á milli húsa og fara þangað sem fórnarlömb þeirra liggja. Stundum skilja menn ekki afleiðingar gerða sinna og geta því ekki beit sér til bóta. Fórnarlömb verða í slíkum tilvikum að vinna með sáttarferli sitt þótt engin sé iðrun ofbeldismannsins. Í slíkum aðstæðum er fyrgefning ekki skylda heldur oft innri þörf, að hleypa sálargreftri út og hreinsa meinin hið innra.

Þegar miklir glæpir hafa verið framdir gagnvart þjóðum og hópum verða mál óleysanleg nema í himnesku samhengi. Í kenningunni um hinsta dóm er líka fólgin von um að Guð leiðrétti óleyst ranglæti og rétti hlut fórnarlamba. Réttur heimsins er mikilvægur en þó takmarkaður. Í trú má leita réttar sem ristir dýpra og er fegurri en réttur heimsins.

Í átökum og upplifunum bernskunnar lærði ég að tengsl eru milli verka og viðbragða. Ég átti mömmu, sem var tilbúin að kenna mér lexíur fyrir lífið og siðfræði samskipta. Hún kenndi mér að biðjast fyrirgefningar á því sem ég hafði misgert. Hún kenndi mér líka hvernig Guð vill að menn vinni sig í gegnum vondar gerðir. Svo lærði ég líka að í lífinu er ekki einfalt bókhaldsuppgjör milli sektar og sýknu, iðrunar og fyrirgefningar. Ég lærði að sjá, að Guð lagar hið vonda og fyrirgefur, sem er okkur til eftirbreytni. Mitt er að lifa vel, vera farvegur fyrirgefningar í smáu og verða þannig til góðs í lífi veraldar. Snjóboltar geta orðið til góðs ef uppalendur leggja elsku til eftirmála. Kennum börnum okkar að skotleiðir elskunnar eru líka leiðir iðrunar og sátta. Í glugganum er Guð.

Greinar og pistlar

Baggar bundnir á Grímsstaðaholti

Pabbi fæddist undir súðinni í Litlabæ á Grímsstaðaholti. Svo þegar afi og amma voru bæði fallin frá var kotið hans. Pabbi var framkvæmdamaður, áhugamaður um arkitektúr og byggingameistari að auki. Pabbi vildi byggja fjölskyldu sinni hús í landi Litlabæjar og leigði steinbæinn út. Þar bjuggu sá glaði og elskulegi fósturbróðir pabba, Guðmundur og Lena kona hans. Þau áttu mörg börn og mér er fyrirmunað að skilja hvernig allt fólk þeirra komst fyrir í smáhýsinu. Svo flutti Filippía, móðursystir mín, inn í bæinn. Filippía, sem tók sér skáldanafnið Hugrún, var skemmtileg spunakona og mikilvirkur rithöfundur. Krakkarnir í hverfinu löðuðust að henni. Hún sagði okkur sögur og tók upp á ýmsum furðum.

Umhverfis Litlabæ var tún, á annað þúsund m2 sem svarar tveimur og hálfri lóð eins og þær eru flestar við Tómasarhaga. Afi og amma höfðu heyjað þetta land handa skepnum sínum. Mamma breytti hluta þess í kartöflu- og grænmetisgarða. Gísli bróðir hennar og Thora, kona hans, notuðu einn garðinn, meðan þau bjuggu í Búnaðarfélagshúsinu við Tjörnina í Reykjavík.

Sá hluti lóðarinnar, sem ekki var notaður fyrir garðrækt, var eins og önnur tún í Reykjavík. Bóndakonan í mömmu gat ekki horft á ræktuð tún fara í órækt. Hún hafði sjálf unnið að því að slétta þýft land fyrir norðan og vissi um gildi ræktaðs lands. Engar skepnurnar átti hún, en fékk á hverju ári einhvern til að slá landið með orfi og ljá. Síðan tók hún til við heyskap, sneri og sátaði, dreifði og þurrkaði eins og fólk gerði í hennar ungdæmi um allt land. Svo komu landlausir fjáreigendur og uppflosnaðir dreifbýlismenn með kerrur sínar og poka og hirtu heyið. Við fórum síðan að vori til að hitta ærnar, sem höfðu notið kræsinga af Litlabæjartúni og skoðuðum lömbin þeirra líka. Í þessu mömmusýslinu var góður lífstaktur og jarðartenging.

Þegar ég var kominn á þrítugsaldur og í fyrsta skipti heima sumarlangt kom mamma mér á óvart. Hún ræsti soninn út í sumar og sól. Skuplan var á höfði og mamma dró fram úr verkfærageymslunni þessi líka fínu hrosshársreipi. “Nú skaltu binda með mér.” Svo lagði hún reipin á jörð, kenndi mér að leggja heyið á. Síðan stilltum við okkur upp sitt hvorum megin við heybinginn. Böndin voru gripin, þrædd í lykkjur og síðan var hert að. Mamma kunni að binda bagga og kenndi stráknum herslurythmann.

Hestar voru löngu horfnir á Grímsstaðaholti á áttunda áratugnum. En þarna var kona á sjötugsaldri, sem batt bagga upp á gamla mátann og bara til að skemmta sér. En nú er mamma látin, reipin liggja ónotuð í hlöðunni. Hrífurnar híma í húsi og eru sjaldan teknar fram til nota. Nú fer sláttuvél um flatirnar og safnarinn sér um aðhald. Engir karlar koma með flutningavagna sína, heldur fer grasið í endurvinnsluhauginn.

Reynslan lifir í taugum og minni mínu. Það var svo skemmtilegt hjá okkur mömmu þennan dag, sem við bundum saman bagga. Hún kunni bæði að vinna og kenna. Hún skríkti og hló og opnaði mér glugga til horfins heims og sýndi verklag margra kynslóða.

Mér þykir líklegt, að mamma hafi verið sú er síðust batt bagga í Reykjavík vestan lækjar. Kannski kann einhver tökin og iðkar þau þá á Árbæjarsafni. Ég upplifði mömmu með reipi í höndum. Nú bindur hún sína bagga á öðru og meira Grímsstaðaholti. Ég er viss um að hún er ekki síður glöð en þegar hún batt með mér daginn góða. Þann dag upplifði ég ofurlítið himnaríki í gleði hennar.

Þetta er ein af mömmuminningunum sem ég skrifaði eftir að móðir mín lést 2004. Ég skrifaði eina minningu á dag og gaf svo út safnið sem bók til jólagjafa í fjölskyldunni.

Greinar og pistlar

Búkona í slátri og berjum

Mamma var búkona. Kjöt og slátur sótti hún inn á Kirkjusand. Hvert haust keypti hún marga skrokka og ólýsanlega mikið magn af innmat. Halldór, nágranni okkar sem reyndar kenndi á bíl í tómstundum sínum, afgreiddi vörurnar. Hann sá til þess að mamma fengi góða skrokka og meira blóð en var í venjulegum sunnlenskum lömbum. Þau vissu hvað var mikið blóð í lambi og Dóri var alveg til í að láta mömmu hafa jafn mikið blóð og var í norðlenskum lömbum! Halldór var líka úr sveit og vissi hvað var gott kjöt og hvað ekki.  

Þegar kjötmetið var allt komið heim hengdu mamma og pabbi á sig miklar svuntur og munduðu síðan stóru hnífana og sveðjurnar. Skrokkana hengdu þau upp í hlöðu og hlutuðu þá síðan niður efir kúnstarinnar reglum. Kjötinu var svo raðað í græna kjöttunnu, sem var fyrst í hlöðuhorninu en var síðar notuð sem kartöflutunna. Mamma saltaði og stráði líka saltpétri milli laga. Ungsveininum fannst þetta áhugavert atferli en rosalegt. Saltkjötið var síðan veitt úr grænu kjöttunnunni um veturinn.

Berjaflóð

Fyrirmyndin var skýr, hlutverk fólks á haustin var að draga björg í bú til vetrar eða matarlitíls tíma. Ég naut þess að fá innsýn i lífsbaráttu aldanna á Íslandi, þ.e. þá tegund matarbjörgunar sem tíðkaðist fyrir tíð stórmarkaða. Mér fannst eðlilegt að styðja mömmu í hinni árstíðabundnu mataröflun á haustin. Ég var í sveit norður í Svarfaðardal fram til septemberloka flest haust fram að tvítugu. Ég vissi líka að mömmu þóttu aðalbláber, sem hún kallaði alltaf aðalber, bestu ber í heimi. Til að gleðja hana fór ég að fara í berjamó, ekki síst í berjalendur á Syðra Hvarfi. Svo sendi ég afraksturinn suður með vini mínum Óskari Jónssyni, flutningabílstjóra.

Mamma gladdist yfir berjasendingum. Hún hringdi norður og þakkaði svo vel að ég skaust í berjamó að nýju og sendi meira. Svo var næsta ár mikið berjaár og ég sendi enn meira en fyrra árið og mamma var enn hrifnari. Svo var dularfullur kappsamningur gerður okkar í millum. Ég týndi tugi lítra af berjum, eitt árið líklega um 50 kíló, og sendi suður. Þar tóku mamma og amma við og þróuðu mikilvirkar hreinsunarðferðir. Mamma notaði ryksuguna og sneri kerfinu þannig að í stað sugu blés vélin lofti í berjahrúgu á botni þvottaballa. Allt berjalyng og lauf þyrlaðist upp úr ílátinu og amma hreinsaði svo afganginn. Svo suðu þær, söftuðu og sultuðu megnið af berjunum. Bestu berin voru svo fryst til jóla og hátíðastunda. Ég man enn unaðsbragðið af aðalberjunum með rjóma og sé fyrir mér gleðina í augum mömmu.

Búkona og ráðsmaður gæðanna

Atlaskistan másaði alla haustdaga, þegar búkonan kom vetrarkostinum fyrir. Sláturtunnan fylltist líka. Og karftöflur úr mörg hundruð fermetra garði voru komnar í hús, útsæði á sínum stað og sorteraðar matarkartöflur á öðrum. Mamma sofnaði með bros á vör hvert kvöld. Fólkið hennar myndi ekki líða skort þennan vetur þó stríð brytist út í heiminum. Það var gaman að fylgjast með hvernig mamma tók við gjöfum Skaparans, vann úr og lofsöng. Ég fékk að taka þátt í mataröflunaratferli mannkyns, sem varað hefur milljónir ára. Mamma var búkona á öllum sviðum lífs síns, góður ráðsmaður yfir gæðum af hæðum, gæðum veraldar.

Þetta er ein af minningum um móður mína sem ég skrifaði eftir að hún lést 2004. Ég skrifaði eina minningu á dag í talsverðan tíma og gaf síðan út í bók. Ritið var síðan gefið stórfjölskyldunni.

 

Greinar og pistlar

Veðrið heima – Hvar er heima?

Hvar á maðurinn heima og hvað er heima? Mamma bjó í Reykjavík frá 1947 til dauðadags á árinu 2004. En þótt hún byggi sunnan heiða er ég ekki viss um að hún hafi nokkuð flutt úr sinni sveit, Svarfaðardal. Þar fæddist hún, þar ólst hún upp. Mamma hafði allt til að bera til að verða sveitakona, var forkur til verka og naut hvers konar sveitavinnunnu. Hún var trygglynd og traust í skaphöfn, sem rímar vel við hefðbundið sveitalíf. Hún var alin upp í stórum og samheldnum barnahóp, sem hélt við tryggð við heimahagana. 

Svo fremi sem mamma væri ekki á ferðalagi, veik eða verulega útslegin hlustaði hún á veðurfréttir á hverjum einasta degi alla hennar Reykjavíkurtíð. Hún var ekki upptekin af veðrinu á suðvesturlandi eða á því svæði sem hún ætlaði að fara á þennan eða hinn daginn. Hún hlustaði á veðrið “heima” og það var veðrið á Norðurlandi eystra. Þegar kom að því svæði í veðurlýsingu og veðurspádómum var eins gott að enginn hávaði og skvaldur kæfði fréttirnar. Mamma vildi heyra hvernig veðrið fyrir norðan væri! Auðvitað var það tryggðin sem stýrði, löngunin til að allt gengi vel hjá hennar fólki, sveitungum og ættmennum. Það var örugglega líka ræktunarkonan, bóndakonan í henni, sem hlustaði. Meðan veðurlýsingin var lesin hurfu augu mömmu í fjarskann og sáu fyrir hugskotssjónum allan dalinn. Hún sá hvernig snjóalög voru og hvernig skóf á vetrum. Hún gat lýst hversu slæm hríðin væri og hvort það væri komin stórhríð, sem var auðvitað hámarkið. Hún vissi af veðurfregnum hvernig skúraleiðingar gengu yfir eða hvort fönvindur á sunnan hamaðist í heyinu og var við að feykja því í skurð eða girðingar.   

Hvar á maðurinn heima? Það er mér hulin saga eða óráðin gáta af hverju mamma varð ekki bóndakona fyrir norðan. Henni hefði örugglega liðið vel og notið sín ágætlega. Svo var auðvitað pabbi, sem hún kynntist og hreifst af þegar hún var komin undir fertugt. Hann var góður við mömmu og umbar bóndann henni. Hann amaðist ekki við að hún ræktaði í stóra garðinum, byggingarlóðinni við hliðina á húsinu okkar sem hann hafði reyndar ætlað að nota fyrir húsbyggingu. Svo hafði mamma annan garð upp í brekku að auki. Hún heyjaði túnið, sneri og þurrkaði rétt eins og hún ætti skepnur. Það var sjálfsagt ekki nema hársbreidd frá því að mamma héldi hænur og kindur þarna á Grímstaðaholtinu. „Pabbi þinn skildi mig,” sagði hún einu sinni við mig og það var þakklæti og kærleikur í röddinni. „Hann vissi að ég gæti ekki þrifist í Reykjavík ef ég hefði ekki garðinn.”

Hvar er heima? Mamma átti heima fyrir norðan, en bjó fyrir sunnan. Hún var hugfangin af kristniboði í Kína, síðar Eþíópíu og Kenýju. En aðallega átti hún heima á himnum, hjá Guði. För manna í heimi er þessi stöðuga heimferð, hinn stóri hringur, sem Ágústínus talaði um sem förina að heiman og síðan heim, það sem heitir á latínu hans exitus a Deo – reditus in Deum. Mamma tók veðrið fyrir norð-austurland. Hún vissi að ekki þýddi að taka veðrið fyrir Konsó og Kenýju. Enn síður væri raunhæft að ræða um himinveðrið. Það var gefið og það var gott. En til að vera þar í lokin og á endanum, varð að rækta sambandið við Guð. Það gerði hún svikalaust.

Úr bók um mömmuminningar sem ég skrifaði eftir að hún dó, eina minningu á dag. Ritið var síðan gefið út til gjafa í stórfjölskyldunni.