Greinasafn fyrir merki: frelsi

Greinar og pistlar

Hver á mig? Hvað á mig?

Hvað vekur athygli mína, nærir langanir mínar og hvetur mig til verka? Hvernig týnist tíminn? Ég hef lifað átakatíma, fallið í sorgarsprungur, líka orðið fyrir vonbrigðum með hreyfingar, stofnanir og átrúnaðargoð. Ég hef vissulega lifað áhugaverða tíma – sem var nú reyndar forn bölbæn. Nú hef ég séð flest – kannski allt – sem heimur og mannlíf geta boðið. Ekkert illt, engin óheilindi koma mér lengur á óvart en ég fyllist harmi þegar lífi er sóað eða misþyrmt. Ég forðast að láta hið illa menga eða fylla vitund mína. Jú, ég fylgist vel með fréttum, greini fjölþjóðastrauma og les bæði klassík, sögu og nýbylgju til að næra andann. Ég gæti mín á því sem spillir. Svo vel ég, greini á milli þess sem gerir mér gott, fólkinu mínu, tilfinningalífi og heilsu – en held hinu frá mér.

Ég lifi einföldu lífi á þriðja æviskeiði. Það er hæglætislíf, vissulega kyrralíf í hinu ytra en ríkulegt, litríkt og fjölbreytilegt hið innra. Það er virk lífsafstaða og agað líf. Ég vel og ákveð hvernig ég ver tíma mínum. Mér leiðist hið yfirborðslega, grunnfærna og einfeldningslega. Ég forðast orkusugur, þær stela aðeins og taka til sín en opna sjaldan glufur til dásemda og uppgötvana. Ég nota streymisveiturnar en nenni ekki yfirborðslegum afþreygingarseríum. Ég les meira en fyrr á ævinni og horfi minna, bestu bækur heimsins eru mun safaríkari en flest af því sem framleitt er í draumasmiðjunum. Gæði kæta mig en magn ekki.

Samkomur sýndargleði heilla mig ekki lengur. Ég vil tala um stóru málin, tilfinningar, þrá, eðli listarinnar, langar hugsanir guðfræði og viskugreina trúarbragða, stefin í fornmenningu sem rata inn í samtímann, eðli valds, náttúruvernd og jú, heilsurækt líka. Mér finnst gaman að reka nefið ofan í berjabreiður, finna ilm af engifer, taka til þorsknakka, ákveða kryddun og gleðjast yfir snarki og lykt. Ég faðma trén sem ég gróðursetti fyrir sextíu árum og felli sum þeirra til að kveikja upp í arni eða kamínu og stari svo í eldinn. Svo dreymir mig um að smíða gufubað úr eigin timbri. Spíralferðir eru betri lýsing á lífi en hringferðir.  

Það er ljómandi almenn regla að velja og gera það sem skemmtilegast reynist. Mér finnst gaman að tala við fólk með hugmyndaflugið í lagi og börn sem skapa, fræðast, furða sig og fagna. Þá kætist og hríslast lífið og meðal slíkra er hægt að læra og vitkast. Mér finnst æ skemmtilegra að leika mér og er á því að himnaríki sé leika-sér-ríki. 

Ég byrja daginn á því að vakna hægt. Draumaslitur næturinnar fléttast inn í ljósgeisla morgunsins og hugurinn vinnur úr. Stundum eru draumarnir fyrir daglátum og stundum úrvinnsla. Djúp undirvitundar koma meðvitund minni enn á óvart. Svo leyfi ég sálarvíddum og núi mínu að stækka inn í alvitund hins guðlega. Sú bænagerð er ekki kröfugerð og jólasveinalisti heldur opnun á undur og stórmerki lífsins. Þá er ég tilbúinn fyrir daginn og vegi lífs hans.

Vatnssopi, lýsi og sterkur espresso eru líkamlegir hliðverðir dagsins. Svo kallar hundur á göngu. Leikfimistímarnir aga holdið til að andinn geti flogið. Svo sæki ég fundi sem næra tengsl, nýt helgihalds, gleðst yfir afabörnum og afkomendum, fer í búðarferðir og sinni snatti, hlusta á Chopin, Bach, soul, Gould eða Evora, kíki kannski á Kurosawa eða Bergman, borga reikninga á netinu á mettíma, tek myndir af tíbrá dagsins eða flugu á axi, horfi á meistaradeildarleik og íhuga listvídd boltans, skrifa pistil um listina að deyja og listina að lifa, birti hann kannski eða set í súr til betri tíma, skrifa bækur sem kannski koma út og kannski ekki, næ í möndlukartöflur í garðinn, blómkál líka og kirsuberin, maður minn, þvílík bragðundur! Klára sultun haustsins. Svo elda ég handa þeim sem koma í mat þann daginn, stundum fyrir stóran hóp vina eða stórfjölskylduna. Það er gefandi og mér þykir alltaf skemmtilegt þegar fólk segist nota uppskriftirnar mínar.

Mér finnst ég vera endurfæddur, umbreyttur, nýr. Ég þori og þoli að skipta um skoðun og líka í stóru málunum. Ég er í endurvinnslu hið innra. Í heilsurækt minni er fimmfrelsi. Ég sinni: 1. Anda og sál, 2. Félagstengslum, 3. Líkamsheilsu og 4. Fjárhagshreysti, 5. Lífstiltekt, þeirri markvissu hreingerningu sem kallast á sænsku, döstädning, dauðatiltekt! Ég aga mig til að lifa andlega ríkulegu lífi, sinni skrokkþörfum, ástvinum og vinum og er svo lánssamur að búa við fjárhagslegt öryggi, ást og gruflandi og skemmtilegt fjölskyldufólk. Og svo grisja ég stíft og skapa nýtt og held áfram að lifa af krafti samkvæmt þeim agaða einfaldleika sem lífsreynslan býður og nýti sístækkandi vængi andlegs þroska. 

Hver á mig? Ég er svo lánssamur að njóta ástar, virðingar og alúðar konu minnar og ástvina. Lukkuhrólfur. Ég er ráðsmaður eigin lífs en stend skapara mínum sívirk skil. Við erum reyndar vinir og samkomlag okkar er oftast til fyrirmyndar.  Vinur minn veitir mér ríkulegt og raunar róttækt frelsi í lífsmálum mínum, þ.e. ráðsmennskunni. Ég aga mig til ábyrgðar og sinni því sem mér er falið en læt vera að slettirekast eða fletja eigin smekk og gildum á og yfir aðra.

Elskuþrennan á mig. Lífsafstaðan er einföld, ég vel elskuleiðina, þessa himnesku, náttúrulegu og heimilislegu. Þá verður samstilling kraftanna sem kallast shalom í hinni hebresk-kristnu hefð. Hamingja og æðruleysi er afurð eða afleiðing þeirrar fléttu friðarins.

En nú set ég punkt því nú er komið að leikfimitíma. Svo kaupi ég í kvöldmatinn á heimleiðinni – bleikju úr landeldi. Takk fyrir lífið.

10. september, 2026. Elín Sigrún Jónsdóttir tók kennimyndina af karli sínum á byggakri Ólafs Eggertssonar og fjölskyldu á Þorvaldseyri, 8. september 2026. Við Elín gripum þann daginn og fórum í veðurblíðu austur í Mýrdal í heimsókn til sonar okkar, Jóns Kristjáns, sem var þar að störfum sem landvörður þá vikuna. 

Greinar og pistlar

Hvert er inntak lífs? Val Ódysseifs

Ódysseifskviða Hómers segir frá Ódysseifi, konungi Íþökumanna. Hann tók þátt í Trójustríðinu í áratug og heimferðin tók önnur tíu ár. Af hverju tók heimferðin svo langan tíma? Leiðin frá Tróju til Íþöku er vissulega löng, liðlega þúsund kílómetrar. En af heimildum um siglingar í fornöld má álykta að slík ferð hefði tekið um eina viku eða tvær ef veður hefðu verið óhagstæð og válynd. Ástæður seinkana á ferð þeirra Íþökumanna voru oftast yfirskilvitlegar, andhverf öfl og reiði guða vegna mannlegra mistaka og bresta. 

Ódysseifskviða er ekki aðeins ferðasaga þótt ferðin sé löng og ekki fyrst og fremst áfallasaga, þrátt fyrir missi, átök og skelfilega atburði. Hún er þroskasaga manns sem leitar heim til sjálfs sín, fjölskyldu sinnar og samfélags. Hún er dæmasaga, sýnisbók um möguleg þroskaverkefni og siðklemmur manna. 

Stórkostlegir atburðir eru stílfærðir í kvæði Hómers. Kviðan segir þó ekki aðeins litrík og æsileg ævintýri. Hún miðlar áhrifamiklum myndum af valkostum lífsins, leitinni að merkingu, siðferði, mannlegum hlutverkum, eðli og afleiðingum stríða, mikilvægi friðar, laga og ábyrgðar í samfélagi manna. Ódysseifskviða er klassík, sígilt verk um mannlegt val og það hlutverk að velja vel og verða góður maður í flóknum heimi. Kviðan er því kostulegt íhugunarrit um mannrækt og gott samfélag. Af mörgu er að taka en ég dreg út eitt atriði til skoðunar.

Samskipti Kalypsó og Ódysseifs leiddu huga minn að einu dýpsta stefi kvæðisins. Kalypsó bauð Ódysseifi ekki aðeins ást og öryggi heldur einnig ódauðleika og ævarandi æsku. Hann gat valið að dvelja hjá gyðjunni utan hins venjulega heims manna, laus við elli, skyldur og dauða. Kalypsó minnti hann á að Penelópa, eiginkona hans, væri dauðleg og jafnaðist ekki á við gyðju að fegurð. Ódysseifur viðurkenndi að Kalypsó væri fegurri og ódauðleg.

Ódysseifur stóð frammi fyrir tveimur kostum. Hann gat dvalið hjá Kalypsó, varðveitt æsku sína og notið þess unaðar sem hún og eyjan buðu. Eða hann gat snúið heim til eiginkonu sinnar, sonar og samfélags Íþöku, þó hann vissi að þar biði hans venjulegt dauðlegt líf og að hann myndi að lokum deyja í fyllingu tímans. Er það alvöru kostur að velja erfiðleika, elli og dauða fremur en unað og ódauðleika?

Ódysseifur valdi að fara heim. Hann valdi tímann fram yfir tímalausan ódauðleika. Hann valdi ekki milli tveggja kvenna, heldur fremur milli tveggja lífshátta. Hjá Kalypsó gat hann notið eilífrar æsku, munaðar og líkamlegrar ánægju og verið laus undan ýmsum skyldum og sársauka mannlegs lífs. Heima biðu hans hins vegar Penelópa og sonurinn Telemakkos, heimili og samfélag, fortíð hans og framtíð, átök og uppgjör, ábyrgð, elli og dauði.

Speki Ódysseifskviðu felst m.a. í að mannlíf öðlist merkingu í tengslum, minni, ábyrgð og sögu. Ódauðleikinn hjá Kalypsó hefði orðið Ódysseifi eins konar stöðnun og eyja hennar gullið fangelsi. Þar yrði engin heimkoma, engin endurkoma til sjálfs sín og engin endurreisn fjölskyldunnar. Þar gæti hann ekki fullnað hlutverk sín sem eiginmaður, faðir, konungur og ábyrgur þátttakandi í samfélagi manna. Hann yrði ódauðlegur en um leið ótengdur eða slitinn frá því sem gerði hann að manni.

Ódysseifur valdi ekki dauðann heldur dauðlegt líf. Hann valdi ekki þjáninguna heldur líf þar sem gleði og þjáning, ást og missir, tími og dauði fléttast saman í eina heild. Þetta er eitt af áleitnustu og djúptækustu stefjum Ódysseifskviðu. Mannleg hamingja er ekki fólgin í endalausum unaði heldur því að tilheyra ákveðnum stað, ákveðnu fólki, ákveðnu samhengi og takmörkuðu æviskeiði.

Tíminn er dýrmætur því hann er takmarkaður og verður ekki endurtekinn. Ódysseifur valdi Penelópu vegna þess að samband þeirra átti sér fortíð, sögu. Það hafði staðist langa fjarveru og gat haldið áfram inn í elli og dauða. Hann valdi ekki hina ófullkomnu Penelópu fram yfir fullkomna gyðju vegna þess að hann mat fegurð hennar meira, heldur vegna þess að hún tilheyrði lífi hans, minni og sjálfsmynd. Hún var konan hans.

Ódysseifur valdi merkingarþrunginn tíma fram yfir eilífð sem hafði ekki tengsl við sögu hans, líf, hlutverk og ábyrgð. Hið manneskjulega er tímanlegt. Hið tímabundna öðlast gildi vegna tengsla, ástar og skyldu en ekki með því að flýja takmörk sín. Ódysseifur ákvað að flýja ekki verkefni hins dauðlega manns. Þegar manneskjan velur þannig að lifa af ábyrgð, ást og trúmennsku iðkar hún listina að lifa vel – og deyja vel.

Myndina tók ég á Hólssandi daginn áður en sonur minn bauð mér á kvikmynd Nolan um heimför Ódysseifs. Ferðin á hálendingu og ferð Ódysseifs voru áhrifaríkar og kölluðu á hugsun. 

Greinar og pistlar

Djöfullinn og Dostojevskí

Er hið illa raunverulegt í lífi fólks og í heiminum? Já. En hverjum eða hverju er illskan að kenna? Eru til árar, púkar eða djöflar, sem sækja að fólki til að hjúpa það álögum og bölvun? Eða er það djöfullinn, sem situr um fólk til að draga úr skynsemi, andlegri heilbrigði, siðferði og lífstrú manna? Er til slík erkivera illskunnar?

Fjodor Dostojevskí lagði áherslu á að hið djöfullega eigi sér upphaf í mönnum fremur en að djöfullinn væri utanaðkomandi afl. Hann taldi að menn væru fullfærir um að hugsa svo illa og af slíkum ofsa að hið djöfullega magnaðist í þeim sem leiddi síðan til voðaverka. Í riti hans um Karamazovana var djöfullinn ekki yfirnáttúrulegt illmenni heldur fremur birtingarmynd mannlegrar brenglunar. Ein rosalegasta sena bókarinnar er djöfulbirtingin sem Ívan Karamazov upplifir. Hún tengist innri baráttu hans við trú, skynsemi og siðferðilega ábyrgð. En djöfulbirtingin í bókinni þjónaði ekki bókstaflegri frásögn heldur verður best túlkuð og skilin með góðri sálfræðilegri, heimspekilegri og guðfræðilegri greiningu.

Djöfullinn birtist Ívan Karamazov ekki sem eldspúandi púki kirkjulistarinnar, heldur sem skrítið, tilgerðarlegt og jafnvel snobbað skartmenni. Hann var kurteis, kaldhæðinn, menningarlegur og klókur. Hann endurómaði hugmyndir Ívans sjálfs, endurtók rök hans og ýkti þau þar til þau afhjúpuðu siðferðilega fátækt Ívans. Djöfullinn var ekki utanaðkomandi vera heldur ein af innri röddum Ívans og afsprengi brenglaðrar hugsunar hans.

Dostojevskí taldi að djöfulinn sé afleiðing afstöðu og hugsunarháttar manna. Ívan Karamazov hafnaði Guði í krafti skilnings hans á óréttlæti, ekki síst þjáningu barna. En með því að hafna Guði glataði hann jafnframt algildu siðferði. Djöfullinn leiddi afstöðu Ívans til þeirrar röklegu niðurstöðu að ef Guð er ekki lengur viðmið og jafnvel ekki til sé allt leyfilegt (sbr. síðari kenningar Fr. Nietsche). Heimsmynd og skoðanir Ívans kölluðu fram hið djöfullega, sem hafði skelfilegar afleiðingar í fjölskyldu hans og samfélagi. Djöfullinn birtist þegar Ívan veiktist andlega. Í verkum Dostojevskís eru hugmyndir sjaldnast óhlutbundnar heldur tengjast raunverulegu lífi og líðan fólks og hafa afleiðingar. Dostojevskí taldi að í hugsun væri siðferðilegur kraftur og hugmyndir gætu valdið voðaverkum. Innri togstreita og hugmyndir Ívans leiddu með óbeinum hætti til að faðir hans var myrtur.

Afstaða Dostojevskís var að menn beri ekki aðeins ábyrgð á verkum sínum heldur líka á hugsunum sínum því þær hafi áhrif á aðra og hafi afleiðingar meðal fólks. Hið illa verður til í hugsun, vex í afstöðu og getur eyðilagt líf einstaklinga og samfélags. Djöfullinn kemur ekki að utan heldur er mannaverk. Ef djöflinum er ekki mætt af ábyrgð, með iðrun og siðferðilegri og samfélagslegri meðvitund magnast djöfulskapurinn, illskan.

Ábyrgð manna er því mikil. Í frelsi fæða menn hið illa eða velja hið góða.

Myndina tók ég af verki Einars Jónssonar í Hnitbjörgum.

Greinar og pistlar

Salman Rushdie fyrirgefur ekki

Er hægt að fyrirgefa? Já, það er afstaða Jesú Krists. Er líka hægt að fyrirgefa siðlausu fólki sem kann ekki, vill ekki og getur ekki séð eftir gerðum sínum? Er hægt að gera kröfu til þolenda nauðgana og annars ofbeldis að þeir fyrirgefi dólgunum? Gagnvart slíkum spurningum riðlast rök og raðir. Í kristninni hefur fyrirgefning verið talin ein æðsta dyggð manna. Í ýmsum trúarhefðum og siðfræði er hún tákn um andlega reisn og ræktun friðar. En eru til þær aðstæður að fyrirgefning sé ekki möguleg og jafnvel siðferðilega röng?

Morðtilraunin

Í ágúst 2022 réðst hettuklæddur maður á rithöfundinn Salman Rushdie þegar hann var að hefja fyrirlestur í New York. Árásarmaðurinn stakk hann fimmtán sinnum. Það var raunar nútímakraftaverk að Rushdie lifði árásina af. En hann varð fyrir varanlegum meiðslum og er m.a. blindur á öðru auga. Árásin kom ekki á óvart því Rushdie hafði lengi búið við dauðahótanir vegna bókar hans Söngva Satans, sem herskáum og sérsinna múslimum þótti óguðleg og móðgandi. Tjáningarfrelsi er mikils metið og varið af stjórnarskrám í lýðræðisríkjum. Því var árásin á Rushdie ekki aðeins tilraun til að drepa einstakling, heldur einnig árás á grunngildi þessara samfélaga.

Hnífur

Bók Salman Rusdie um morðtilræðið Hnífur: Hugleiðingar í kjölfar morðtilraunar er merkilegt uppgjör höfundar. Ég las íslensku útgáfuna í góðri þýðingu Árna Óskarssonar. Hnífur er hugleiðing um sársauka, ást og endurheimt mannlegrar reisnar. Rushdie lýsir af einlægni sálarangist sinni og innri baráttu í kjölfar árásarinnar. Um hann hríslaðist líka þakklæti fyrir að hafa lifað af en blandaðist reiði, ótta, skömm, sorg og ást.

Fyrirgefa?

Rushdie var margspurður hinnar vestrænu og kristilegu spurningar hvort hann gæti fyrirgefið árásarmanninum. Svar hans var skýrt og klárt. Nei, hann gæti ekki fyrirgefið honum. Hann sagðist ekki neita að fyrirgefa vegna reiði eða hefndarþorsta, heldur vegna heiðarleika gagnvart sjálfum sér. Rök hans voru að fyrirgefningin myndi brengla túlkun á því sem gerðist. Hún myndi rýra illsku árásarinnar og jafnvel afsaka hana. Hrylling voðaverksins ætti ekki að jafna út með góðvild. Rushdie hafnar að fórnarlömb eigi að fyrirgefa ofbeldismönnum og morðingjum. Hann telur að fyrirgefning án iðrunar sé siðferðileg rökvilla. Hún afsaki ranglæti í stað þess að horfast í augu við það og viðurkenna. Að neita að fyrirgefa geti því verið heiðarlegt og viðurkenning á að sumt sé ófyrirgefanlegt. Að fyrirgefa hnífamanninum væri ekki viturlegt. Að sleppa reiðinni væri eitt en að fyrirgefa allt annað.

Þar er efinn

Afstaða Rushdie sló mig og vakti til íhugunar. Að neita algerlega að fyrirgefa er sjaldgæft í okkar vestrænu samfélögum. Rushdie telur að fyrirgefning verði aðeins sönn í gagnkvæmri ábyrgð og ekki megi leggja á þolendur kröfu um fyrirgefningu sem skilyrðislausa skyldu. Að neita að fyrirgefa telur hann ekki vera harkalega afstöðu. Í heimi þar sem ofbeldi er oft réttlætt með trú eða hugmyndafræði sé það virðingin fyrir lífinu en ekki fyrirgefning sem væri helgasti gjörningur manna.

Nálægð við dauðann varð Salman Rushdie tilefni til róttækrar sjálfsskoðunar. Hvað er þess virði að verja? Rushdie viðurkenndi eigin skömm fyrir að hafa lyppast niður og ekki brugðist hetjulega við árásinni og barist við hnífamanninn. Reiði og sorg blönduðust í viðleitni hans til að skilja hvers vegna list gæti vakið hatur og að bók hans hafi valdið slíku uppnámsfári að margir teldu nauðsynlegt að drepa hann. Smám saman vék reiðin fyrir þakklæti til lækna, eiginkonu hans, vina og lífsins. Ferlið varð honum sem endurfæðing. Rushdie sýnir að endurheimt lífsmáttar eftir ofbeldi krefst ekki aðeins bata líkama heldur líka sálar. Í stað ótta kom mild viska, að lifa áfram væri besta svarið gagnvart þeim sem vilja þagga og hefta tjáningarfrelsi.

Kristnin og rök Rushdie

Jesús Kristur mótaði vestræna fyirgefningarhugsun. Kristnin er umfram önnur trúarbrögð átrúnaður fyrirgefningar, viðsnúnings og nýrra möguleika. Fyrirgefning í kristninni er ekki hugsuð sem umbun fyrir iðrun brotamanna, heldur fremur sem tjáning um líf og vilja til umbreytingar. Rushdie telur það ranga kröfu að þolandi eigi að fyrirgefa þegar gerandinn hefur hvorki iðrast né axlað ábyrgð. En fyrirgefning er ekki viðskiptasamingur heldur skapandi gjörningur til lífs. Fyrirgefning á aldrei að vera sáttaklapp á bak ofbeldismanns heldur ávöxtur þroskaferils persónu þess sem fyrirgefur. Á krossinum fyrirgaf Jesús Kristur þeim sem hvorki iðruðust né báðu um fyrirgefningu. Það var ekki til að afsaka eða gera lítið úr vonskuverkunum heldur ávöxtur opinnar lífsafstöðu sem veitir möguleika og umbreytingu.

Rushdie vill sleppa hatrinu en getur þó ekki fyrirgefið. En vandinn við að fyrirgefa ekki heldur sári þolandans opnu, nærir sársauka og nístir sál. Menn sem loka losna ekki við glæpinn og hefta jafnvel eigin lækningu. Í fyrirgefningu – óháð iðrun – getur fólk losnað við fjötra fortíðar, ofbeldi og hrylling og orðið frjálst. 

Rushdie telur fyrirgefningu vera veikleika eða marklausa hógværð gagnvart ofbeldi. Í því er hann ólíkur hinni hefðbundnu kristnu afstöðu. Kristnin hefur alltaf haldið fram þeim skilningi að fyrirgefning sé róttækt viðnám gegn ofbeldi. Hryllingurinn á hvorki að móta fólk, ferli eða úrvinnslu. Kristnin hvetur til fyrirgefningar en skyldar þó engan til svo skapandi afstöðu. Innsæi Jesú Krists og kristninnar er að fyrirgefning geti breytt öllum forsendum og leikreglum samskipta. Fyrirgefning getur orðið virkt siðferðileg kraftaverk og brotið hatur tuddanna.

Rushdie skilgreinir fyrirgefningu sem rökvillu þegar ofbeldismaðurinn iðrast ekki. Í kristninni er ekki útreiknað réttlæti og þar með ekki hefndarskylda. Fyrirgefningin er ekki endurgjald heldur sú frumafstaða að hið góða eigi að ráða en ekki hið illa. Fyrirgefnin er trúarafstaða og lífsstefna en ekki siðferðileg viðurkenning. Guð elskar og dæmir elskulega og mannfólkið er kallað til að leysa og brjóta hlekki hefndar og böls.

Úrvinnslan

Reiði höfundar hríslast um alla bók hans og litar hana kröftuglega. En hið kristna innsæji er að hvorki Rusdie né aðrir þolendur þurfi að afsaka böl og illvirki eða gera ofbeldi upp röklega. Köllun hans og allra, sem hafa orðið fyrir árásum, er að láta ekki illskuna stjórna eða fjötra sig, ástvini, frændgarð og samfélag.

Hefndarskylda hefur aldrei þjónað lífinu heldur dauðanum. Auga fyrir auga og tönn fyrir tönn-lögmálið skilar hvorki sálarfriði né samfélagssátt. Lífið blómstrar ekki ef aðeins er hugað að debit og kredit. Í fyrirgefningu endurheimta margir nýja sýn á líf og gæði og ná stjórn á eigin lífi og þar með sátt. Að sleppa hnífamönnum er að virða hið róttæka frelsi sem við mannfólkið erum kölluð til. Fyrirgefning er boðskapur um líf þrátt fyrir ofbeldi, brot og dauða. Það er erindi páskanna að dauðinn dó en lífið lifir. Að fyrirgefa er að lifa í ljósi páska en ekki í anda föstudagsins langa.

Salman Rushdie, Hnífur: Hugleiðingar í kjölfar morðtilraunar, Mál og menning.

Þessi íhugun birtist sem grein í mbl 31. mars 2026.

Greinar og pistlar

Skuggi Dostójevskís og Vladimir Pútín

Vladimir Pútín dáir Fjodor Dostójevskí og telur að Karamazov-bræðurnir sé ein af mikilvægustu bókum Rússa. Pútín hefur sagt að Dostójevskí sé einn þeirra rithöfunda sem skilji hvað best vald, ábyrgð og andstæðuna milli frelsis og skyldu. En Pútín er nútímaútgáfa rannsóknardómarans í Sevilla.

Rannsóknardómarinn ógurlegi

Ívan Karamazov sagði Aljosha, bróður sínum, sögu um kardínála sem var rannsóknardómari í Sevilla á Spáni. Sagan varð lykilsaga hins mikla sagnabálks um líf og örlög Karamazov-bræðranna. Í sögu Ívans segir frá að Jesús Kristur heimsótti Sevilla á tímum spænska rannsóknarréttarins sem var ofstækisútgáfa kaþólsku á miðöldum. Jesús fór meðal fólks, læknaði sjúka og lífgaði látið barn. Fólkið í borginni taldi sig þekkja Jesú Krist í þessum lækningamanni og lífgjafa en rannsóknardómarinn lét handtaka frelsarann í nafni kirkjunnar.

Klerkur vitjaði Jesú Krists svo í fangelsinu um nótt. Hann hélt langa ákærutölu og ásakaði Jesú fyrir að hafa ofmetið mennina, brugðist rangt við og haldið fram kenningu sem ekki passaði fólki. Jesús hafi ofmetið möguleika manna og ekki skilið að fólk kysi frekar mat en frelsi, að menn þyldu ekki að axla mikla ábyrgð og gætu ekki auðveldlega valið á milli kosta. Þess vegna hefði kirkjan neyðst til að leiðrétta boðskap Jesú Krists og búa til nýjar áherslur. Frelsi hefði verið skipt út og hlýðni komið í þess stað. Kirkjustjórnin hafi leiðrétt stefnu Jesú Krists og því gert mennina hamingjusama. Rannsóknardómarinn fangelsaði Jesú Krist, ákærði hann og dæmdi. Reyndar stóð Jesús upp án þess að verja sig eða mótmæla, kyssti kardínálann og hvarf síðan.

Frelsi eða hlýðni

Í fangelsisræðunni eru bornar saman ólíkar hugmyndir um frelsi og dýpstu þarfir manna. Stefna Jesú er stefna hins róttæka frelsis, virðingar fyrir manngildi og gildum. En stefna dómarans og leiðtoga kirkju einræðisins er táknmynd samfléttaðs valds og trúar, ástar og kúgunar. Rannsóknardómarinn elskar vissulega mannkynið en sú ást bindur og fjötrar. Hann álítur að mannfólkið sé það óþroskað og ósjálfstætt að það þarfnist sterks leiðtoga sem ákveður hvað sé rétt og hollt og hvað ekki. Þessi fulltrúi kirkjunnar afneitaði því Jesú Kristi í nafni mannúðar. Kjarni stefnu dómarans er að frelsi sé mönnum ekki blessun heldur byrði. Í ýmsum rússneskum trúar- og menningarhefðum er líka kennt að vilji fólks nægi ekki í lífsbarátunni heldur aðeins undirgefni við vilja Guðs. Merking og sátt fólks fæðist í hlýðni og skýrist í þjáningu. Hlýðni og þjáning er gjarnan réttlætt í ofstjórnarkerfum.

Rússahlýðnin og ríkið

Það er ekki tilviljun að Pútín talar um ríkið sem foreldri þjóðarinnar. Hann telur að Rússar þarfnist stjórnar sem getur varið þá gegn óreiðu frelsisins. Hann lýsir Vesturlöndum sem spilltum vegna einstaklingshyggju og siðferðisupplausnar en kennir að Rússland varðveiti siðferðisstyrk og öryggi. Lífsafstaða og heimsmynd Pútíns er sú sama og rannsóknardómarans, að frelsi leiði til sundrungar en hlýðni til öryggis og sáttar.

Pútín telur að Rússland hafi misst trúna þegar Sovétríkin féllu. Hlutverk hans sé að gefa fólki traust, þó ekki í frelsi, heldur með trú, þjóðernisvitund og öflugri landsstjórn. Afstaða Pútíns er að Rússar, rétt eins og íbúar Sevilla samkvæmt kenningu rannsóknardómarans, sækist eftir því sem sameinar. Hlutverk leiðtoga sé að veita öryggi. Og stjórinn verður jafnframt táknmynd þess hóps sem hann stjórnar og veitir nánast guðlegt öryggi.

Ást sem lemur

Það sem gerir rannsóknardómarann í Sevilla skv. sögu Dostójevskís svo ógnvænlegan var ekki grimmd hans, heldur fremur ást hans. Hann réttlætti kúgun með góðmennsku. Hann svifti fólk frelsi til að frelsa það frá sjálfu sér. Þá djúpu siðferðislegu þversögn í riti Dostójevskís hefur Pútín gert að meginstefnu rússneskrar stjórnsýslu. Hann talar ekki eins og harðstjóri sem óttast fólk, heldur eins og verndari sem elskar það. Hann réttlætir árás á frelsi fjölmiðla sem varnarráðstöfun gegn siðspillingu Vesturlanda. Hann segir að Rússar þurfi að vera sameinaðir gegn ógn utanaðkomandi hugmyndafræði og gegn öllu vafasömu sem veikir þjóðina. Í nafni kærleika og trúar byggir hann kerfi sem útilokar efa og umbunar hlýðni. Það var líka aðferð rannsóknardómarans. Pólitísk stefna og siðfræði Pútíns er lík aðferð hrottans í heimilisofbeldi, að alvöru húsbóndi lemji fólkið sitt vegna ástar og umhyggju. Pútín er líkur rannsóknardómaranum í því að hann skammast sín ekki fyrir dóma og dráp. Báðir eru vissir í sinni sök – forhertir.

Kirkja sem ambátt

Í ræðu rannsóknardómarans er kirkja valdastofnun sem skilgreinir og stjórnar fólki og notar trú til að réttlæta og styrkja vald sitt. Sevillakirkjan hafði tekið yfir stjórn hins veraldlega samfélags. Í Rússlandi Pútíns hefur samruni líka orðið en með því móti að ríkið hefur innlimað kirkjuna í valdakerfi sitt. Rússneska rétttrúnaðarkirkjan er notuð sem menningarleg og andleg réttlæting ríkisvaldsins. Rússakirkjan blessar stríð, réttlætir fórnir og kallar andstöðu við Pútínstefnuna guðleysi. Pútín ver kirkjuna gegn gagnrýnendum, fangelsar þá og jafnvel líflætur. Rússneska ríkið hefur gert kirkjuna að ambátt sinni. Kirkjan gengur erinda pólitískrar stefnu. Ríki og kirkja eru eining, eitt kerfi. Þjóðin er líkami en leiðtoginn höfuð hennar. Pútín talar um Rússland sem heilagt land, siðferðilegt vald sem ver heiminn fyrir spilltri menningu. Pútínstefna minnir á Sevilla-einræði dómarans, að kirkjan hafi tekið að sér að gera mannkynið hamingjusamt með því að stjórna því Jesús Kristur hafi verið of veikur til að halda því saman.

Hinn eitraði kokteill

Dostójevskí sá og túlkaði hættuna á ofríki þegar hann skrifaði bókina um Karamazov-bræðurna. Þegar fólk er svift hinu djúpa og róttæka frelsi trúar verður til skert en hættulegt valdakerfi. Einræðisherrar telja sig hafa rétt fyrir sér, þeir elski fólk svo mikið að þeir megi og eigi að skilgreina í hverju velferð þess er fólgin. Fólk geti ekki valið rétt og orðið hamingjusamt nema kerfið sé í stíl við trú og stefnu leiðtogans.

Í djúpi sögu Dostójevskís er viðvörun um að kirkja sem óttast frelsi manna breytist í dómstól sem hlýðir valdi og er gríma guðleysis. Slíkir dómstólar fara á svig við manngildi og mannhelgi. Í hugmyndafræði Pútíns er trú ekki persónuleg reynsla og ræktuð í frelsi. Trú er skyldurækni og hlýðni við þjóð og leiðtoga. Þegar trú verður að þjónkun við siðareglu ríkisins verður hún að tæki stjórnunar. Trú sameinuð pólitík er eitraður kokteill.

Víti til varnaðar

Jesús sagði ekkert, kyssti dómarann og fór. En kirkjuhöfðinginn sagði Jesú að fara og koma aldrei aftur. Senan er spegill allra valdhafa sem segjast virða hið trúarlega, jafnvel elska Guð, en bæta við: „Ekki trufla okkur.“ Pútín og rannsóknardómarinn kjósa ríki og samfélag þar sem friður og eining ríkja jafnvel þótt það sé á kostnað sannleikans og blóði drifið. Frelsið er dýrt.

Það er átakanlegt að Dostójevskí sem vildi bjarga Rússlandi frá andlausri nútímahyggju skuli hafa orðið innblástur fyrir vald sem réttlætir sterka forsjárhyggju og harðræði. En Dostójevskí var skarpur. Hann sá og skildi að mannfólkið er bæði trúarverur og samfélagsverur. Hann áttaði sig að ást á villigötum getur umbreyst í ofríki ef hún virðir ekki frelsi fólks og margbreytileika. Rannsóknardómarinn er ekki aðeins persóna í bókmenntum heldur víti til varnaðar. Í pólitík Pútíns er draugagangur. Pútín dáir kannski Dostójevskí og bók hans um Karamazov-bræðurna en Pútín er orðinn böðull í flokki rannsóknardómarans í Sevilla. Pútín er maðurinn sem elskar þjóðina of mikið til að treysta henni. Í því er fall hans fólgið. Jesús hefur þegar kysst hann.

Birtist sem skoðunargrein í Vísi 3. desember 2025. Sjá líka áhugaverða grein Giles Fraser í UnHerd: https://unherd.com/2022/02/putins-spiritual-destiny/