Greinasafn fyrir merki: trú

Greinar og pistlar

Réttlæti, uppgjör og nauðsynlegur guð

Styrjaldir og hryllingur þeirra hefur alltaf mikil áhrif á trúmenn og kallað þá til íhugunar og bæna. Guðfræði tuttugustu aldar verður t.d. ekki vel skilin nema að lesa hana í skugga styrjaldanna. En það eru ekki aðeins trúmennirnir sem leita lausna og lækningar á hinum djúpa andlega sársauka vegna bölsins heldur hin líka, sem hafa átt í stormasömu eða engu sambandi við guðdóminn.

Þegar ég var við nám í Bandaríkjunum á níunda áratug síðustu aldar þótti mér áhugavert að lesa verk hugsuða nýmarxismans sem glídu við uppgjör í kjölfar seinni heimsstyrjaldar. Þeir voru líka yfirkomnir af hryllingnum. Fórnarlömb  styrjaldarinnar voru milli 70-85 milljónir, almennir borgarar, hermenn og hin útskúfuðu í útrýmingarbúðum. Hvernig væri hægt að gera upp ofbeldið með réttlátum hætti? Hvernig var hægt að tala um framfarir, skynsemi og siðmenningu eftir Auschwitz?

Max Horkheimer, einn kunnasti hugsuður Frankfurtarskólans, spurði hvort réttlæti væri mögulegt innan sögu manna. Hann þorði að spyrja spurninga um handaveru þrátt fyrir marxíska hefð. Hann leitaði ekki að hefðbundinni trú heldur talaði um handanþrána, Sehnsucht nach dem ganz Anderen. Hvernig væri hægt að gera upp sök gagnvart hinum saklausu, sem höfðu verið drepin og misþyrmt án tilefnis? Borgarlegt réttlæti er eitt en hin myrtu, öll fórnarlömbin, fá ekki líf sitt aftur. Þau eiga rétt á uppgjöri, lífsuppgjöri. Ef engin handanvídd er til verður böl þeirra óuppgert. Horkheimer vildi réttlæti og uppgjör til að óréttlæti og dauði hefði ekki síðasta orðið. Horkheimer taldi því guð nauðsynlegan. Nauðsynlegur guð er siðferðilegt nei við þeirri hugsun að Auschwitz sé endirinn.

 

Greinar og pistlar

Norðurljós, Davíð 8, Kant og Dostójevskí

Ég er heillaður af stjörnum, tunglinu, sólinni og norðurljósunum. Lífverur þessa heims, við mannfólkið líka, höfum löngum starað upp í himininn og skynjað lengdir, dýptir, fegurð, vit og tengt við merkingu. Skáldið sem samdi 8. davíðssálm er einn af þeim: „Þegar ég horfi á himininn / verk handa þinna, / tunglið og stjörnurnar, sem þú settir þar, / hvað er þá maðurinn þess að þú minnist hans.“

Þegar ég horfi á dans norðurljósanna eða hlusta á sumargoluna leika sónötur í stararbreiðu í mýri hrífst ég og sál mín syngur hymna. Slík reynsla er ekki fræðileg athugun heldur hrifning sem hefur áhrif á hugsun, tilfinningar og athafnir. Næturhiminn og geimmyrkrið vekja smæðartilfinningu en líka á tilfinningu fyrir hinu ofurstóra. Í davíðssálminum er sagt að mennirnir séu ábyrgir gagnvart þessu öllu. „Þú gerðir hann litlu minni en Guð“ segir þar og orðar ábyrgð en ekki forréttindi. Í uppeldi til ábyrgðar er reynsla í náttúrunni þroskaverkefni. Við erum frjáls til að axla ábyrgð eða flýja frá köllun okkar. Djúp reynsla getur opnað vitund um hlutverk, lífssýn, afstöðu og daglega iðkun og atferli.

Immanúel Kant orðaði náttúrureynslu, spennu milli undrunar og ábyrgðar, í bókinni Gagnrýni hagnýtrar skynsemi (sem er önnur krítikbók hans). Kant íhugaði störnubjartan himininn yfir mönnum og siðalögmálið hið innra. Himinhvolfið opnaði honum vídd hins æðra, rödd skynseminnar sem kallar til ábyrgðar. Reynsla vekur vitund um að menn eru bæði náttúruverur en einnig siðferðisverur. Undrun að hugsun Kants styrkir vitund um frelsi og skyldu.

Dostójevskí vann úr Kant-íhuguninni skemmtilega í Karamzov-bræðrunum. Eftir tilfinningaátök kastaði Aljosha, einn bræðranna, sér til jarðar, kyssti hana og grét af gleði. Í faðmlaginu var tjáð að hann umbreyttist. Hann var ekki lengur einvörðungu munkefni á himinleið klausturlífsins, heldur sneri sér að jörðinni. Hann fann til samstöðu með náttúru og öllu sem lifir. Aljosha féll fram í náttúrunni, undir opnum himni. Hann kyssti jörðina sem lífvefnað sem Guð hefur blessað. Faðmlag Aljosha tjáði viðurkenningu á nýju hlutverki hans, viðsnúning til heimsins, til alls sem lifir. Jarðföðmunin minnir á framfall í auðmýkt (prostration) í ýmsum kristnum kirkjudeildum, austrænum (t.d. hesykastískri meinlætahefð) og vestrænum (t.d. meðal Fransiskana).

Kant horfði upp en Aljosha niður. Kant skrifaði um siðalögmál af skynsemi og Aljosha Dostójevskís var yfirkominn af elskunni sem gjöf og hvata til verðugs lífs í flóknum heimi. Útfararræða og skilnaðarræða Aljosha í lok Karamazov-bræðra tjáir vel hvernig Aljosha vildi og ætlaði að lifa eftir að hafa faðmað jörðina. Hann ætlaði að þjóna mönnum, horfa til fugla himins og beina sjónum að framtíð og hvernig siðakerfið ætti að virka í samskiptum drengja, já alls fólks. 

Rökkurdans norðurljósanna, sálmar sjávarins og alls konar náttúrureynsla opna okkur og tengja út fyrir hið þrönga innan í okkur. Reynsla sprengir hversdagsvitundina og kallar á virk tengsl. Náttúra er ekki aðeins veröld lögmála og kerfa heldur vefur lifandi merkingar sem kallar m.a. á ást, auðmýkt og þjónustu. Saman minna Kant og Dostó okkur á hið siðlega og ástríka. Kant minnir á frelsi skynseminnar og siðalögmál sem innræti. Dostó tengir náttúru og þar með menn við trú, hið guðlega, sem þjónar samfélagi. Það er innræti líka þegar best lætur. Líf manna er róttækast lifað og skilið sem guðsþjónsta. Já, kirkjur eru hlið himins en allar hræringar sólkerfanna líka. Hópur drengja í þorpi í Rússlandi er lifandi söfnuður. Menn lifa í róttæku frelsi og ákveða hvort innrætið sé virkjað og lífi lifað af ábyrgð og elsku – eða lifað í flótta.

Sálmur 8, Kant og Dostó eru þrír þættir sömu lífskeðju. Sterk náttúrureynsla getur mótað heimsmynd, skerpt vitund um ábyrgð og breytt afstöðunni inn á við, út á við, niður á við og upp á við. Það eru víddir krossins sem er ekki dauðatákn heldur tákn um elskulegt líf og þrungið merkingu. Mig sundlar ekki lengur í svimandi dýptum og hæðum – heldur dásama mynstrin og  húmoristan mikla. 

Þessi íhugun vaknaði undir undir dansandi næturhimni 10. febrúar 2026. Ég var að ljúka lestri Karamazovbræðranna. Myndin er af Seltjarnarnesi og norðurljósum það kvöld. 

Greinar og pistlar

Trú, efi og vald

Netflix sýnir þessar vikurnar hina mögnuðu kvikmynd Doubt frá árinu 2008, í leikstjórn John Patrick Shanley. Myndin kom mér á óvart og frábært handrit opnaði hvert merkingarlagið á fætur öðru og kallaði fram margar spurningar. Á yfirborðinu virðist myndin fjalla um hvort prestur misnotar ungan dreng eða ekki. Í ljós kemur svo að spurningin er ekki hvort klerkur sé vondur eða ekki, þ.e. um sekt eða sakleysi, heldur hvernig trú, vald og samviska takast á þegar engar afgerandi sannanir liggja fyrir um meint brot. Sögusviðið er kaþólskur skóli í Bronx í New York á tíma samfélagslegra og kirkjulegra breytinga – árið var 1964.

Tvær nunnur mynda spennupar og það neistar á milli þeirra. Annars vegar er skólastjórinn Aloysius Beauvier sem heimtar aga, gengst upp reglu, krefst siðferðilegrar vissu og að stefnan sé skýr. Hins vegar er systir James, ung nunna, kærleiksrík og jákvæð á mannlífsflóruna og mismunandi fólk. Þegar grunur vaknar um að faðir Brendan Flynn, prestur skólans og kirkjunnar í hverfinu, hafi sýnt af sér óviðeigandi hegðun gagnvart fyrsta svarta drengnum í skólanum, magnast átök. Má sýna börnum líkamlega umhyggju? Hvar liggja mörkin? Hvenær ber að grípa inn í? Hvað telst sönnun? Hver ber ábyrgð þegar hið versta gæti verið satt, en ekki er mögulegt að sanna neitt, til eða frá?

Samfélagslegt samhengi myndarinnar er hin stórri rammi. Hún gerist á tíma réttindabaráttu svartra í Bandaríkjunum. Drengurinn í miðju sögunnar er á mörkum tveggja heima. Hann er svartur í hvítu stofnanakerfi, er í veikri stöðu og háður vernd fullorðinna. Móðir hans, sem Viola Davis leikur, dregur upp átakanlega mynd af aðstæðum jaðarsettra fjölskyldna, þar sem kostir eru fáir, snúnir og  sárir. Staða hinna svörtu er sem í grískum harmleik og málið er að reyna að lifa af ofbeldi og fjötra grimmdar.

Doubt tjáir vel spennu kaþólsku kirkjunnar á tíma mikilla breytinga. Faðir Flynn talar fyrir samúð, nánd og mannlegu sambandi. Hann er fulltrúi hinnar nýju kaþólsku kirkju sem gengur erinda fólks, talar merkingarbært tungumál samtímans og sýnir mildi og nánd. Hann er fulltrúi áherslna Vatikan2-þingsins sem vildi uppfæra og nútímavæða kaþólskuna. Systir Aloysius, skólastjóri, stendur hins vegar vörð um hefð, mörk, tortryggni og jafnvel hræðslu gagnvart breytingum. Barátta prestsins og nunnunnar er ekki aðeins persónuleg heldur speglar ólíka sýn á trú, valdi , hlutverkum og ábyrgð. Og svo er auðvitað spenna milli kvennavængs kaþólsku kirkjunnar og karlræði klerkanna.  

Myndin gefur engin einföld svör. Hún sýnir að harður agi og kærleiksríkur sveigjanleiki geta leitt til ills ef ekki er gætt að sjálfsgagnrýni, ábyrgð og gildi fólks. Siðklemmur eru sjaldnast einfaldar. Hvort eiga kirkjur og trúarhreyfingar að vernda stofnanir eða fólk, reglur eða manneskjur? Myndin tjáir líka kröftuglega að réttlátar félagslegar breytingar krefjast þess að fólk þori að horfast í augu við efa og óvissu. Efinn er systir trúarinnar og trú sem er laus við efa er skelfileg.

Í lok myndarinnar brotnar sú sem virtist öruggust um sannleika, lífshætti og kirkjuna. „Ég efast“ stundi systir Aloysius þegar hún uppgötvaði eigin flónsku og harðneskju. Skynhelgi getur verið grimm og hrottaleg. Hugsvitsamleg flétta sýnir að trú án efa verður blind og efi án ábyrgðar skaddar fólk. Milli trúar og efa mótast siðferðisþroski manna og gefur samfélagi möguleika til að þroskast til góðs.

Frábært handrit og stórkostlegur leikur. Af hverju var ég ekki búinn að heyra af, lesa um eða sjá þessa mynd fyrir löngu? Kannski vegna þess að tvíburarnir mínir voru tveggja ára þegar hún kom út og Ísland var Guði falið í hruni. Sem sé bleyjur, sálgæsla og lífsverkefni, klerkurinn að sinna merkingarbæru starfi og nánd í starfi og pabbinn ábyrgðarverkum heima!

Hlutverk

Þessi fjögur eru stórkostleg í hlutverkum sínum:

Meryl Streep leikur systur Aloysius Beauvier, nunnu og skólastjóra kaþólsks skóla. 

Philip Seymour Hoffman leikur prestinn Brendan Flynn.

Amy Adams leikur systur James, unga, öfluga og samviskusa nunnu í kennsluhlutverki.

Viola Davis leikur frú móður fyrsta svarata nemanda skólans.

Myndin er byggð á rómuðu leikriti John Patrick Shanleys.

 

Greinar og pistlar

Heimþrá sálar – og málningarveður

Heimkoma og heimþrá hafa blundað í mér liðna daga og merkingarsvið hugtakanna orðið til íhugunar. Ég ætlaði reyndar að drífa mig út í morgun til að mála húsveggina heima en morgunskúrirnar hindruðu þann ásetning. Í mér var óþreyja og mér til sefunar rifjaði ég upp dýptaróþreyju Ágústínusar í Játningum hans, þessa heimþrá hjartans, til þess sem var, er og verður.

„Þú skapaðir okkur til þín og hjarta okkar er órótt þar til það finnur hvíld í þér.“

Það er gaman að skoða merkingu orða og grískan er okkur guðfræðingum bæði heimahagar og almenningur. Orðið nostalgía er samsett úr nostos – heimkoma – og algos – sársauki. Það er sársaukafull löngun eftir heimkynnum, þrá eftir því að komast aftur til einhvers sem var. Nostalgía varðar það sem við misstum, eitthvað sem við skynjum í fjarska.

En trúarþrá er annað og meira en einföld heimþrá sálar. Hún er ekki nostalgía vegna fortíðar. Hún er líka framtíðartengd von. Hún er elpis – sú von sem væntir hins góða, t.d. lausnar, réttlætis, endurfunda og friðar. Hún býr í djúpum þess sem trúir að til sé sannleikur sem lýsir, kærleikur sem læknar og Guð sem kallar heim. Trú, von og kærleikur – πίστις, ἐλπίς, ἀγάπη – 1Kor 13:13.

Trúarþráin er líka tilvistarþrá – þörf fyrir samhengi, tilgang og tengsl við það sem er meira en sjálf og heimur. Hún er ekki aðeins hugsun heldur jafnvel fremur hungur eftir því sem sefar, nærir og mótar lífið. Hún birtist sem óþreyja í sálardjúpum og kemur fram í von og vilja að veröldin hafi merkingu. Hún væntir heilinda þrátt fyrir brotinn heim, bölvun ofbeldis og hryllings manna. Hún bregst við tómhyggju og uppgjöf, líka hlutasókn í neysluæði og skeytingarleysi manna. Hún leitar lausna, réttláts friðar og sáttar. Og gleðidansins líka!

Trúarþráin virðist bæði nostos – heimþrá en líka elpis – von. Trúin snýr bæði aftur og fram, hefur rætur til fortíðar en opnar þó til framtíðar. Á blautum degi er skemmtilegt að vitja grískra hugtaka en vænta þurrksins samt. Já, dagurinn er opinn og lífið líka – og ég trúi að það sé þrungið merkingu, fegurð og tilhlökkunarefnum. Ég dansa “vonandi” með pensla og rúllur við húsveggi í dag og gleðst svo með mínu fólki í kvöld – og ævi mig þar með í himnaríkisvistinni.

  1. júlí 2025.

 

Greinar og pistlar

Trú að hverfa?

Liðna áratugi hafa orðið djúptækar breytingar í menningu vestrænna samfélaga. Andúð á stofnunum hefur aukist, sérstaklega þeim sem eru svifaseinar gagnvart hraða samfélagsins, tæknibreytingum og samskiptaháttum. Þær liggja vel við höggi og greinar ríkisvaldsins eru þar með taldar. Gamlar menningarstofnanir hafa ekki sjálfkrafa gildi eða hlutverk fyrir fjöldann. Fólk sýnir svo afstöðu með fótum og puttum sem slá á takka og skjái og melda sig út. En stofnanir sem hreyfa sig hægt tapa stuðningi fólks sem er á fleygiferð.

Á árunum 2011 til 2015 var gerð rannsókn á trú og trúarviðhorfum ungs fólks í íslenskum framhaldsskólum. Liðlega níu hundruð ungmenna 18 og eldri voru spurð um hvaða afstöðu þau hefðu til mála og álitaefna sem varða trú, aukinn fjölbreytileika lífsskoðana í samfélaginu og gildi átrúnaðar. Niðurstaðan var að meirihlutinn taldi að trú væri ekki samfélagslega mikilvæg og hefði ekki mikla þýðingu fyrir þau persónulega. Er trúin að hverfa? Eða er hún kannski að breytast í íslensku samfélagi? Ég held að svo sé. En breytingar í íslenskum kirkjumálum er eitt og annað staða kristni í veröldinni. Kristnum mönnum fjölgar í heiminum og trúin lifir þvert á trú þeirra sem halda að trúin sé að hverfa.

Trú á breytingaskeiði?

Hvað er trú? Fólk hefur ólíkar hugmyndir um eðli hennar og hlutverk. Sumir telja í einfeldni sinni að trú sé forvísindalegar hugmyndir um líf, vísindi og veröldina og því sé trúin dæmd til að gufa upp í ljóma nýrrar þekkingar. Það er röng túlkun. Sum sem hafa litla dýptarsýn telja að hún sé grunnfærin bókstafstrú. Trúað fólk sé þröngsýnislið. En slík túlkun á trú getur átt við um ofbeldishópa af ISIS-taginu en ekki eiginlega trú. Síðan eru þau sem telja að trú sé einhvers konar rétttrúnaður af sannfæringartaginu.

En trúað fólk sér sig ekki í þessum nálgunum. Þetta eru afbakanir, smættanir sem byrja á röngum stað og ná aldrei aðalatriðinu. Svona einfaldanir byrja allar með því að einblína á fólk og hið smáa, hvernig menn bindi sig á einhvern klafa hugmynda, samfélagsafstöðu eða heimafenginnar speki. En trú er allt annað og mun róttækara fyrirbæri. Trú er dýpri og stærri. Trú er ekki fasteign eða staða sem menn ávinna sér með því að vera meðlimir í kirkjudeild eða stofnun. Trú finnur sér vissulega farveg í kirkjum og samfélagi en lifir þó breytingar verði í þjóðfélagi og menningu. Trú er ekki háð kirkjustofnunum en kirkjur eru háðar trú. Er þá trúin ekki á útleið? Nei. Þó þjóðfélag og stofnanir breytist hverfur trúin ekki heldur aðeins hugmyndir fólks. Trú getur blómstrað þótt kirkja tapi öllum meðlimum sínum og hverfi. Heilbrigð gagnrýni og aukin þekking grisjar burt úreltar hugmyndir um heim, fólk og líka trúarkenningar. En trúin hverfur ekki þótt í ljós hafi komið fyrir löngu að sköpunarsagan er ekki náttúrufræði heldur ljóð um tilgang lífsins og merkilega helgisiði. Nei, trúin þolir ágætlega að fólk segir skilið við manngerða trú og kirkjulegar stofnanir.

Lífsfestan sjálf

Hvað er þá trú? Trú er undur sem Guð kallar fram. Trú er aldrei til án Guðs. Trú lifir ekki án þess að tengjast Guði. Öll þau sem hafa verið upplýst af ljósi trúar fara að sjá veröldina sem mikinn veraldarvef sem er ofinn af Guði. Veröldin er samsett af efni og anda. Geimi og grösum er gefin skipan og lögmál sem trúin kennir við Guð. Hver maður er undur sem Guð gefur. Og einu gildir hvort viðkomandi þakkar Guði tilveru sína eða þykist vera aðeins af sjálfum sér og skýrir tilveru sína af efnisrökunum einum. Í öllu lífi glitrar fegurð, máttur og mikilleiki. Okkar er valið. Við getum sjálf ákveðið að sjá í undri veraldar aðeins tilviljun eða farið leið hinnar stóru nálgunar að nema undur nálægðar Guðs.

Trú er ekki yfirborðslegt fyrirbæri, yfirborðslegar skoðanir og allra síst forvísindaleg lífssýn. Trú er mun fremur það djúptækasta sem til er, lífsfestan sjálf. Það er eðlilegt að fólk hafni gamaldags trú. Guði er ekki þar með ógnað. Guð er dýpt lífsins, okkur nánari en maki, foreldrar eða börn. Guð er okkur nánari en vitund okkar og sjálfsskilningur. Guð er allt það sem skapar tilveru lífs og einstaklionga. Guð er hið hinsta viðmið hvort sem menn trúa Guði eða ekki. Trúarkenningar mega breytast því samfélag, skilningur fólks og viðmið hafa breyst. Og guðstengslin, trúartengslin þarf að skilja með nýjum hætti. Trúin er ekki að hverfa en er að breytast. Við sem trúarsamfélag megum opna fyrir róttækari skilning, breytta skynjun og dýpri nálgun. Það verkefni skynsemi okkar að endurtúlka og nýtúlka trú. Auk okkur trú er forn bón. Hún er líka ný því við megum opna allar gáttir, brjóta hlekki huga og anda og nema í öllu nánd Guðs og endurtúlka. Auk okkur trú og vinurinn Guð svarar.