Greinasafn fyrir flokkinn: Greinar og pistlar

113 pistlar SÁÞ eru inn á tru.is og aðgengilegt á slóðinni trú.is.

Greinar og pistlar

Heimur, sjónsvið og lífssýn

Gamall froskur hafði alla ævi dvalið í djúpum brunni. Honum fannst brunnurinn vera hinn fullkomni heimur. Þar hafði hann vatn, fæðu, veggi, himin fyrir ofan sig og nóg pláss. Hann taldi sig þekkja veröldina vel. Dag einn kom annar froskur að brunninum. Brunnfroskurinn spurði hvaðan hann kæmi og hinn svaraði: „Frá hafinu.“ Brunnfroskurinn vildi fá að vita hvað hafið væri stórt. Hann stökk til hliðar í brunninum og spurði: „Er það svona stórt?“„Nei, miklu stærra,“ sagði haffroskurinn. Brunnfroskurinn stökk þá lengra: „Er það þá svona stórt?“ „Nei, miklu, miklu stærra.“ Að lokum stökk hann eins langt og hann komst frá einum vegg brunnsins til hins og spurði: „Er það svona stórt?“ Haffroskurinn svaraði: „Nei, það er stærra. Þú getur ekki mælt sjóinn með því að miða við brunninn þinn.“ Þá varð brunnfroskurinn reiður og sagði: „Þú lýgur. Ekkert getur verið stærra en heimurinn minn.“ Haffroskurinn bauð brunnfroskinum að koma með sér til að sjá hafið. Þegar þangað kom varð brunnfroskinum svo mikið um að hann dó.

Söguna veiddi ég úr tíbetsku bókinni um líf og dauða, riti Sogyal Rinpoche. Myndina tók ég við Atlantshaf.

Greinar og pistlar

Lax lax lax og aftur lax

Laxastofnar veikjast. Veiði hefur minnkað á Íslandi og í öðrum löndum við Norður Atlanshaf. Rannsóknir benda til að stofnstærð Atlanshafslaxins hafi minnkað um 50% frá 1983 til 2016. Það er dramatísk breyting en í samræmi við þróun síðustu hundrað ár. Breyta þarf texta Ómars Ragnarssonar sem Guðmundur Jónsson söng innlifað og fagurlega. Nú verður hann: Lax lax lax og minni lax.

Ástandið er misjafnt eftir löndum og vatnakerfum en þróunin er nægilega skýr til að vekja spurningar um framtíð villts lax í náttúrunni. Vandi síðustu áratuga er ekki vegna veiða. Lífslíkur í sjó eru verri en var. Loftslagsbreytingar hafa áhrif, mengun, hnúðlax, röskun búsvæða, gönguhindranir og afrán. Skussa-fiskeldi er líka skelfilega ástæða vanda vegna strokulaxa, laxalúsar og erfðablöndunar. Skussa-fiskeldið þarf að leggja af.

NASCO, Verndarstofnun Atlantshafslaxins, hefur hvatt aðildarlönd til að byggja veiðistjórnun á viðmiðunarmörkum fyrir stærð hrygningarstofna í hverri á. Slík mörk segja til um hve stór hrygningarstofn þarf að vera til að tryggja endurnýjun stofnsins. Flest aðildarlönd NASCO hafa þegar komið slíku kerfi á. Á Íslandi verður slíkri upplýstri veiðistjórnun komið á.

51 írskum laxveiðiá var lokað í fyrra vegna þess að stofnar náðu ekki viðmiðunarmörkum. Í um 30% laxveiðiáa í Írlandi er heimilt að veiða og drepa fisk en heildarkvóti hefur lækkað mikið á síðustu árum. Í Skotlandi er staðan svipuð. Aðeins 18% áa eru taldar í góðu ástandi en 67% í fremur lélegu ástandi. Í Englandi og Wales hefur strandveiði verið bönnuð frá 2019 og veiða-og-sleppa er meginreglan í stangveiði. Í Noregi hefur dregið verulega úr strandveiði og sumarið 2024 varð að loka 33 laxveiðiám fyrir veiði. Helsti vandinn í Noregi eru laxalús, strokulaxar úr sjókvíaeldi og loftslagsbreytingar. Laxaþurð í veiðiánum er tákn um græðgi manna, afrán og dauða.

Staðan á Íslandi er betri en í nágrannalöndum okkar. Netaveiði og sjóveiði voru takmarkaðar fyrir mörgum áratugum, stangveiði er ráðandi og veiða-og-sleppa hefur aukist. Helsti vandi okkar Íslendinga eru strokulaxar úr skussaeldinu, hnúðlax og fiskrækt.

Veiðar á laxi hafa minnkað en hnignun heldur þó áfram. Vernda þarf búsvæði, tryggja gönguleiðir, takmarka mengun, stýra fiskeldi af aga og byggja veiðistjórnun á vísindalegum viðmiðum. Laxinn er ekki aðeins verðmætur sem bráð og hráefni í mat heldur er líka mælikvarði á heilbrigði áa, hafs og náttúru. Látum ekki skussana ráða. Lax lax lax og meiri lax. 

Myndina tók ég við útsýnisglugga að hyl í Lærdalsá í Noregi. 

Greinar og pistlar

Um líf eftir dauðann

Í hinni dásamlegu bókabúð Hodges and Figgis í Dublin fann ég bók Elisabeth Kübler-Ross On Life After Death. Í henni lýsir hún vissu sinni um að dauðinn sé ekki endalok manneskjunnar heldur fremur umbreyting, yfirfærsla frá einu tilverustigi og yfir í annað. Hún byggir vissu og skrif sín á vinnu í marga áratugi með deyjandi fólki, tugum þúsunda samtala við börn og fullorðna á dánarbeði og frásögnum af nær-dauða-reynslu.

Dauðinn er umbreyting og flutningur
Þegar Kübler-Ross talar um dauðann notar hún líkingu af púpu sem umbreytist í fiðrildi. Líkami fólks deyr eins og púpan en kjarni manneskjunnar, persónuleg sálarvitund, lifir áfram og flögrar inn í nýtt tilverustigi. Dánarferlið er eins og í tilviki fiðrildis umbreyting fremur en eyðing, umskipti en ekki tortíming. Djúvitund manneskjunnar flyst úr líkamlegri tilveru yfir í tilvist hins andlega.

Margir deyjandi upplifa frið, ljós og nærveru
Fólk sem hefur dáið eða verið nærri dauða lýsir gjarnan birtu, kærleika og nærveru látinna ættingja. Þau tjá vitund um að vera umvafin nánd annarra. Kübler-Ross túlkar þær frásagnir sem vísun um að dauði sé ekki myrkur endir heldur fremur innganga í annan veruleika, nýtt upphaf.

Börn og deyjandi fólk
Kübler-Ross lýsir að deyjandi börn hafi oft sýnt undraverða ró og haft djúpt innsæi gagnvart eigin dauða. Þau virtust skynja að þau væru „á leiðinni“ og tjáðu þá för í myndum, draumum eða með teikningum.

Elskan skiptir mestu máli
Í bókinni er sterk siðferðileg undiralda. Kübler-Ross hvetur fólk til að rækta kærleika, iðka fyrirgefningu og lifa af ábyrgð. Dauðinn opinberar aðalatriðin, hvað skiptir mannlíf mestu máli. Það sem stendur eftir í vitund deyjandi fólks er ekki gleði yfir ríkidæmi sem það hefur eignast eða sfanað, hvaða stöðu það hefur gegnt eða ytri vegsemdir heldur hvort og hvernig fólk hefur elskað.

Meira en efnisleg læknisfræði
Sem geðlæknir hafði Kübler-Ross mikla reynslu af samskiptum við dauðvona fólk. Í ljósi samtalanna mótaði hún trúarlega eða andlega túlkun að líf haldi áfram eftir líkamlegan dauða. Sú kenning er handan efnafræði og lífeðlisfræði læknisfræðinnar, metakenning.

Elisabeth Kübler-Ross er kunn fyrir kenningar um fimm stig sorgarferlis: afneitun, reiði, samning, depurð og sátt. Um þau skref eða stig  hefur hún skrifað í fyrri ritum. En í bókinni On Life After Death fjallar hún um að dauðinn sé ekki endir heldur fremur framhald, umbreyting og ferð inn í ljós, kærleika og áframhaldandi tilveru. Á þeirri ferð er fólk heima og dauðin er upphaf heimkomu. Stutt, snaggaraleg og hrífandi bók.

Myndina tók ég af listaverki í listasafni Oakland-borgar í Kaliforníu.

Greinar og pistlar

Heimilisviskan í Írlandi

Keltneskar bænir eru gjarnan elskulegar, mannvinsamlegar og náttúruvænar. Líf manna er gjarnan túlkað sem ferðalag með öllu því góða sem Guð kallar fram til að gleðja og næra veröldina. Sól er vinur, tungl líka, stjörnur hjálpa, golan gleður og blómin syngja. Til að lifa vel í veröldinni er gott að rækta innri mann, vináttu, tengsl, samfélag og axla ábyrgð í lífinu. Og yfir öllu vakir hjartahlýr Guð á himnum og sendir elskuengla sína í ljósheima og óttalegar aðstæður líka. Þessi keltneska hefð lifir enn meðal Skota og Íra og blundar meðal okkar Íslendinga vegna upphafs okkar.
Við vorum fjögur á ferð í Írlandi í byrjun júní, tvenn vinahjón. Við fengum lánað rúmgott hús norðan við Dublin, notuðum það sem grunnstöð og fórum þaðan inn til borgarinnar, gengum um Howth og fórum í lest norður til Belfast. Stíll heimilisins var breskur og hið sérstaka var að í flestum herbergjum voru einhver skilaboð á miðum, kortum, myndum og spjöldum. Það voru hvatningar til bjartsýni, æðruleysis, fjölskylduræktar og djörfungar gagnvart öllu því sem gæti skyggt á lífsgleði. Í þessu var endurvarp hinnar gömlu, jákvæðu, keltnesku lífsspeki mannvinsemdar, náttúruelsku og ábyrgs siðferðis. Spakmælin voru gjarnan glettnisleg, með skoplegum snúningi.
Svo sáum við að svipaðar lífshvatningar á pöbbunum og í smærri verslunum, um mikilvægi fjölskylduræktar, ástar, vináttu, trúar og lífsgilda. Þetta er ekki klisjur eða skraut heldur menningararfur blessana, orðaíkónar. Þessi viskuarfur er elskulegur. Við megum gjarnan taka til okkar að á heimilum okkar ríki hlátur, gestrisni og friður og að fjölskylda sé blessun og vinir auður lífsins.
Í nútímanum hefur blessunarhefðin blandast heimilisskreytingu og ferðamannamenningu. Sum skilti eru einföld minjagripavara, en mörg bera með sér að orð skapi rými. Þau eru orðaíkónar og minna á að gott líf er fólgið í ást, ábyrgð, gestrisni og samveru.
Greinar og pistlar

Er Belfast borg friðar?

Elskulegt starfsfólk í ferðamiðstöðinni í Cathedral Quarter mælti með Eugene Leneghan. Hann væri staðkunnugur leiðsögumaður. Við hittum hann fyrir utan Titanic-gestastofuna á gamla skipasmíðasvæðinu í Belfast. Feimnislegt bros hans heillaði þegar hann spurði um nöfn okkar og reyndi að bera þau fram og muna. Við settumst inn í Audi-bílinn hans og svo hófst ein eftirminnilegasta leigubílaferð sem við höfum farið.

„Ég var níu ára 1972 þegar lið kom heim til mín og sagði okkur að fara. Það var ekki hótun heldur yfirlýsing um að ef við færum ekki yrði heimili okkar brennt. Við settum húsið okkar á sölu og fórum.“ Þannig hóf Eugene ferðina, sagði sögu átaka síðustu áratuga í Belfast, stríð, vonir, tilfinningar fólks, vopnaðan frið en grunnan. Svo sagði hann okkur að róstutíminn hefði ekki verið trúarátök heldur átök um pólitík, hefðir og stefnu í menningu og þróun Írlands. Á ökuferðinni rakti Eugene snilldarlega sögu fortíðar og nútíðar. Við flengdumst milli sautjándu aldar og þeirrar tuttugustu, skildum að allt á sér sögulegar rætur og gamlir atburðir hafa leitt til afdrifarírkar sögu.

Við stoppuðum við krár sem kaþólikkar höfðu safnast í og mótmælendur höfðu skotið á eða sprengt. Við ókum um hverfi mótmælenda, sáum fyrir okkur göngur þeirra og Ian Paisly efna til ófriðar. Við sáum hverfi kaþólikka sem bjuggust til varna, sáum myndir af börnunum og fólkinu sem hafði verið myrt og flest voru saklausir borgarar sem höfðu verið á réttum stað en á röngum tíma. Eugene sagði okkur átakasöguna, sýndi okkur myndir af skosku hermönnunum sem voru að skemmta sér en voru skotnir. Hann fór með okkur að múrunum og hliðunum, sem enn er lokað á kvöldin, að 30 km. girðingunum, sýndi okkur húsin sem enn eru með stálvörnum og girðingum til að ekki sé hægt að kveikja í þeim með molotovkokteilum.

Er Belfast í bata eftir róstur og átök fortíðar? Já, friður ríkir að mestu en heimilisofbeldi er vandi og innflytjendavandi eyksst. Friður er brothættur og grynnri en við áttum von á. Þrátt fyrir að flestir foreldrar vilji að skólar séu sameinaðir, eru  aðeins 8% barna í Norður Írlandi sem ganga í skóla fyrir alla hópa. Mörg hverfi eru enn víggirt og mörgum hliðum er enn lokað á kvöldin svo enginn fari um og valdi skaða eða ófriði. Veggjalistin í borginni kom okkur mjög á óvart. Hún er ríkuleg, haldið vel við og nýjar myndir eru gerðar í samræmi við stjórnmálaþróun heimsins. Belfast er hluti heims. Stríð heimsins eru hliðstæður Belfast-troubles. Því er fáni Ísraels málaður á vegg í hverfi mótmælenda og Gasa er hverfi kaþólikka. Það er ástæða til að skoða þessar myndir heimsstjórnmála í borgarhverfum Belfast. Þessi veggjalist er heillandi en jafnframt nístandi.

Eugene ók upp að lestarstöðinni í Belfast og kvaddi okkur. Þessi fyrrverandi landafræðikennari hafði leitt okkur inn í rosalega og átakanlega sögu. Hann er fulltrúi fólks sem ræktar frið óháð hverfum, flokkum og hópum. Við þurftum tveggja tíma ferðina suður til Dublin til að jafna okkur á rosanum, harmi og hryllingi stríðs. Daginn eftir voru eldar kveiktir víða í Belfast vegna hrottalegrar árásar innflytjanda. Átakaefnum hefur fjölgað í borginni.

Belfast er heillandi. Titanic-svæðið er glæsilegt og sagan er þykk. Það eru margir góðir leiðsögumenn í borginni en við vorum sérlega heppin. Við mælum með Eugene Leneghan og leiðsögufyrirtæki hans Belfast Saints and Sinners Tours: https://www.belfastsaintsandsinnerstours.com

Sími hans er +44 7870980807

Guð hjálpi Belfast.