Greinasafn fyrir flokkinn: Greinar og pistlar

113 pistlar SÁÞ eru inn á tru.is og aðgengilegt á slóðinni trú.is.

Greinar og pistlar

Fótboltaveislan HM 2026

Þá er það úrvinnsla og eftirþankar. 104 leikir í 16 mismunandi borgum, 48 þjóðir, 39 dagar, 208 vatnspásur eða drekkutímar og 308 mörk. Nú er allt búið. HM 2026 í knattspyrnu lauk með sigri Spánverja.

Fyrir mótið ræddum við á mínu heimili um þróun í fótboltanum, m.a. í Afríkuboltanum, leikmenn, taktík og horfur. Á facebook spurði ég og spáði:

„Og hverjir verða meistarar? Frakkar eða Spánverjar. Þeir fyrrnefndu eru betri en Spánverjarnir spila skemmtilegri bolta. Og þar sem ég hef einfaldan smekk og held alltaf með þeim sem spila besta fótboltann held ég að Spánverjar verði meistarar. En ég er alltaf til í að skipta um skoðun – því HM er vettvangur undranna, listrænna gjörnina og nýrra liða.“

Já, Spánverjar unnu mótið en úrslitaleikurinn var dapurlegur. Spánverjar spiluðu sem meistarar og Rodri, sem ég hef lengi dáð, stýrði liðinu af agaðri list. Argentínumenn náðu ekki einu skoti á mark Spánverja og urðu ofsa reiði, sorgar og vonbrigða að bráð. Messi fór á kostum í þesari keppni og þurfti hvorki gullskó né gullmedalíu til að sanna mér eða öðrum með langtímaminnið í lagi að hann hefur verið besti knattspyrnumaður heims.

England náði sínum besta árangri frá árinu 1966 og vann Frakkland í stórkostlegum leik um þriðja sætið. Vel gert – en ég hefði óskað að úrslitaleikurinn hefði verið milli landsliða Englands og Spánar.

Noregur fór langt fram úr væntingum. Það var stemming í liðinu og norska þjóðin kenndi heimsbyggðinni að róa sig og róa til sigurs. Glæsilegt hjá Norðmönnum sem eiga eftir að gleðja okkur í mörg ár með góðum fótbolta.

Áhugaverð lið Marokkó og Japan. Túnis, Haítí, Írak, Jórdanía og Suður-Afríka ollu vonbrigðum. Lið Pargvæ var fótboltanum til skammar. Ég sakna Þýskalands og vonast til að Klopp nái að búa til lið með stíl, gleði og glans.

Hver voru augnablikin sem lifa? Sigurmark Ferran Torres í framlengingu úrslitaleiksins var eftirminnilegt. Nýliðarnir frá Grænhöfðaeyjum gerðu markalaust jafntefli við Spán og komust í 32 liða úrslit. Mark Sidny Lopes gegn Argentínu var stórkostlegt. Markvörður Grænhöfðaeyja, Vozinha, var líka sjarmatröll.  

Stuðningshóparnir voru margir til gleði. Skosku stuðningsmennirnir umbreyttu t.d. Boston í sönghátíð og norsku stuðningsmennirnir réru og réru, líka á Times Square.

Hverjir voru skúrkar HM í þetta sinn? Gróðamaskínurnar og félagarnir Gianni Infantino og Donald Trump bjuggu til svað sem fótboltinn var dreginn niður í. Höldum pólitík og græðgi frá knattspyrnunni.  

Ekki var bara rætt um mörk, töfra í tánum, skúrka og snilla í tengslum við fótboltaveisluna. HM var og verður líka tískukeppni með form, liti og menningartjáningu þjóða. Bestu búningarnir þetta árið voru varabúningur Japans, aðalbúningur Mexíkó og varabúningur Curacao. Franski kraginn var nettur og öldurnar í ameríska búningnum líka. En þeir verstu voru líklega aðalbúningur Suður-Kóreu og varabúningur Sviss.

Er fótbolti list? Já, þegar best tekst til. En knattspyrnumenn, pólitíkusar, aðilar og hópar fara með eigin kláða og sálarkvilla inn á palla og leikvanga. Lífið er flókið og menn forgangsraða oft rangt og flækja það stundum óhóflega. Fólbolti má og á helst að vera listgjörningur, vettvangur snilldar, sköpunar, aga og undra. Takk fyrir mig, takk fyrir HM26.

Greinar og pistlar

Ótíð í víti – píslarsaga Gyrðis Elíassonar

Mér þótti erfitt að lesa nýju bókina Gyrðis Elíassonar, Ótíð í víti. Höfundur lýsir skelfilegri lífsreynslu, afleiðingum af rangri lyfjagjöf og strangri för um djúpa dauðadali.

Bókin fjallar um þunglyndi, kvíða, geðveikindi, dauðaótta og reynslu af starfsfólki í heilbrigðisgeiranum og geðbatteríinu – og að lifa af.

Gyrðir er einn af öndvegishöfundum Íslendinga. Ég hef hrifist af knöppum og myndríkum stíl hans. Vísanir hans hafa beint sjónum til dýpta og vitund að baki ásýnd og yfirborði. En í Ótíð í víti eru djúptilfinngar ekki að baki lýsingum heldur eru sárin ber, vanlíðanin augljós og þjáningin yfirþyrmandi. Ótti, dauðaógn, geðlægðir, sjúkrahúsferðir og sjálfsvígstilraunir eru í þessari bók ekki almenn skáldleg stef til að vinna úr með orðum heldur blæðandi lýsingar á lífsreynslu höfundar. Gyrðir orðar píslarsögu sína af næmni og án þess að draga úr. Hann lýsir líðan sinni, líka þegar verst lætur, greinir frá hugsunum, tilraunum til sjálfsvíga, líkamlegum kvillum og þráhyggju. Efnið er þungbært og því aðdáunarvert hve textinn er meitlaður og jafnvel ægifagur.

Gyrðir hefur í fyrri bókum sínum skrifað um myrkramálin en í Ótíð í víti lýsir hann hvernig þau umluktu hann og sprengdu síðan vegna mistaka í lyfjagjöf á covid-tímanum. Hann rétt lifði af í nötrandi líkama og kannski vegna elskunnar í fjölskyldu hans. Hundurinn sveik hann aldrei og fjöldi fólks studdi hann, fagfólk og fjölskylda. Ótíð í víti varpar líka nýju ljósi á allt höfundarverk hans og dýpkar stefin sem hann hefur unnið með í eldri bókunum.

Mál Gyrðis varð sem álagspróf geðsviðs Landspítalans. Gyrðir er umtalsfrómur, talar vel um fólk, skilur gerðir þess og afsakar. En lýsingar hans á kaffistofuflótta fjarlægs og í einstaka tilvikum óhæfs starfsfólks eru endurómur af frásögnum sem ég hef heyrt áður. Spítalafólk og ráðamenn athugi og dragi lærdóm af.  Gyrðir er einlægur og á sér systkin í þúsundum sem þurfa fremur hlustandi eyru en fólk á kaffistofum.

Merkilegt er líka að lesa um muninn á Kleppi og Lansanum við Hringbraut. Gyrðir dró saman: „Ég bið alla sem óttast nafnið Kleppur, að sleppa tökum á þeim ótta …“ Skilaboðin milli línanna eru að mannauðsmál geðsviðs þurfi að bæta. Í bókinni kemur líka fram gagnrýni á lyfjaoftrú læknanna og skort á nánd, hlustun og mildi starfsfólks. Lengi má gott bæta.

Ótíð í víti er firnasterk bók, átakanlegt og ágengt listaverk. Hún er píslarsaga Gyrðis Elíassonar sem hann hefur opinberað okkur lesendum sínum. Vítisbókin er ekki einkamál heldur getur dýpkað skilning okkar, hvatt okkur til eigin geðræktar, til visku og orðið okkur til lærdóms, bæði hinu almenna geðbatteríi og líka í eigin fjölskyldurækt. Það er föstu- en líka páska-boðskapur í þessari bók: Dauðinn dó en lífið lifir.

Vöndum okkur í lífinu, horfumst í augu við ógnir til að við lifum betur.

Takk Gyrðir Elíasson. Læknirinn hafði rétt fyrir sér að þú værir þjóðargersemi. 

Dimma, útgáfuforlag Gyrðis Elíassonar, gefur bókina út. 

Myndin sem er ofan við þessa umfjöllun er frá leiðinni að Nýlendu og Hvalsneskirkju. Gyrðir segir frá Aroni í Nýlendu, bæði í sænskri sögu og íslenskri og frá ferðum sínum við Hvalsnes. Ég tók þessa mynd í stórviðri 7. mars er við kona mín fórum til útfararathafnar. 

Greinar og pistlar

Heimur, sjónsvið og lífssýn

Gamall froskur hafði alla ævi dvalið í djúpum brunni. Honum fannst brunnurinn vera hinn fullkomni heimur. Þar hafði hann vatn, fæðu, veggi, himin fyrir ofan sig og nóg pláss. Hann taldi sig þekkja veröldina vel. Dag einn kom annar froskur að brunninum. Brunnfroskurinn spurði hvaðan hann kæmi og hinn svaraði: „Frá hafinu.“ Brunnfroskurinn vildi fá að vita hvað hafið væri stórt. Hann stökk til hliðar í brunninum og spurði: „Er það svona stórt?“„Nei, miklu stærra,“ sagði haffroskurinn. Brunnfroskurinn stökk þá lengra: „Er það þá svona stórt?“ „Nei, miklu, miklu stærra.“ Að lokum stökk hann eins langt og hann komst frá einum vegg brunnsins til hins og spurði: „Er það svona stórt?“ Haffroskurinn svaraði: „Nei, það er stærra. Þú getur ekki mælt sjóinn með því að miða við brunninn þinn.“ Þá varð brunnfroskurinn reiður og sagði: „Þú lýgur. Ekkert getur verið stærra en heimurinn minn.“ Haffroskurinn bauð brunnfroskinum að koma með sér til að sjá hafið. Þegar þangað kom varð brunnfroskinum svo mikið um að hann dó.

Söguna veiddi ég úr tíbetsku bókinni um líf og dauða, riti Sogyal Rinpoche. Myndina tók ég við Atlantshaf.

Greinar og pistlar

Lax lax lax og aftur lax

Laxastofnar veikjast. Veiði hefur minnkað á Íslandi og í öðrum löndum við Norður Atlanshaf. Rannsóknir benda til að stofnstærð Atlanshafslaxins hafi minnkað um 50% frá 1983 til 2016. Það er dramatísk breyting en í samræmi við þróun síðustu hundrað ár. Breyta þarf texta Ómars Ragnarssonar sem Guðmundur Jónsson söng innlifað og fagurlega. Nú verður hann: Lax lax lax og minni lax.

Ástandið er misjafnt eftir löndum og vatnakerfum en þróunin er nægilega skýr til að vekja spurningar um framtíð villts lax í náttúrunni. Vandi síðustu áratuga er ekki vegna stangveiði. Lífslíkur í sjó eru verri en var. Loftslagsbreytingar hafa áhrif, mengun, hnúðlax, röskun búsvæða, gönguhindranir og afrán. Skussa-fiskeldi er líka skelfilega ástæða vanda vegna strokulaxa, laxalúsar og erfðablöndunar. Skussa-fiskeldið þarf að leggja af.

NASCO, Verndarstofnun Atlantshafslaxins, hefur hvatt aðildarlönd til að byggja veiðistjórnun á viðmiðunarmörkum fyrir stærð hrygningarstofna í hverri á. Slík mörk segja til um hve stór hrygningarstofn þarf að vera til að tryggja endurnýjun stofnsins. Flest aðildarlönd NASCO hafa þegar komið slíku kerfi á. Á Íslandi verður slíkri upplýstri veiðistjórnun komið á.

51 írskum laxveiðiá var lokað í fyrra vegna þess að stofnar náðu ekki viðmiðunarmörkum. Í um 30% laxveiðiáa í Írlandi er heimilt að veiða og drepa fisk en heildarkvóti hefur lækkað mikið á síðustu árum. Í Skotlandi er staðan svipuð. Aðeins 18% áa þar eru taldar í góðu standi en 67% skaddaðar eða í fremur lélegu ástandi. Í Englandi og Wales hefur strandveiði verið bönnuð frá 2019 og veiða-og-sleppa er meginreglan í stangveiði. Í Noregi hefur dregið verulega úr strandveiði og sumarið 2024 varð að loka 33 laxveiðiám fyrir veiði. Helsti vandinn í Noregi er laxalús, strokulaxar úr sjókvíaeldi og loftslagsbreytingar. Laxaþurð í veiðiánum er tákn um græðgi manna, afrán og dauða.

Staðan á Íslandi er betri en í nágrannalöndum okkar. Netaveiði og sjóveiði voru takmarkaðar fyrir mörgum áratugum, stangveiði er ráðandi og veiða-og-sleppa hefur aukist. Helsti vandi okkar Íslendinga eru skussa-fiskeldi, og strokulaxar úr skussaeldinu og loftslagsbreytingar.

Veiðar á laxi hafa minnkað en hnignun heldur þó áfram. Vernda þarf búsvæði, tryggja gönguleiðir, takmarka mengun, stýra fiskeldi af aga og byggja veiðistjórnun á faglegum, þ.e. vísindalegum viðmiðum. Laxinn er ekki aðeins verðmætur sem bráð og hráefni í mat heldur er líka mælikvarði á heilbrigði áa, hafs og náttúru. Látum ekki skussana ráða. Lax lax lax og meiri lax. 

Myndina tók ég við útsýnisglugga að hyl í Lærdalsá í Noregi. 

Greinar og pistlar

Um líf eftir dauðann

Í hinni dásamlegu bókabúð Hodges and Figgis í Dublin fann ég bók Elisabeth Kübler-Ross On Life After Death. Í henni lýsir hún vissu sinni um að dauðinn sé ekki endalok manneskjunnar heldur fremur umbreyting, yfirfærsla frá einu tilverustigi og yfir í annað. Hún byggir vissu og skrif sín á vinnu í marga áratugi með deyjandi fólki, tugum þúsunda samtala við börn og fullorðna á dánarbeði og frásögnum af nær-dauða-reynslu.

Dauðinn er umbreyting og flutningur
Þegar Kübler-Ross talar um dauðann notar hún líkingu af púpu sem umbreytist í fiðrildi. Líkami fólks deyr eins og púpan en kjarni manneskjunnar, persónuleg sálarvitund, lifir áfram og flögrar inn í nýtt tilverustigi. Dánarferlið er – eins og í tilviki fiðrildis – umbreyting fremur en eyðing, umskipti en ekki tortíming. Djúvitund manneskjunnar flyst úr líkamlegri tilveru yfir í tilvist hins andlega.

Margir deyjandi upplifa frið, ljós og nærveru
Fólk sem hefur dáið eða verið nærri dauða lýsir gjarnan birtu, kærleika og nærveru látinna ættingja. Þau tjá vitund um að vera umvafin nánd annarra. Kübler-Ross túlkar þær frásagnir sem vísun um að dauði sé ekki myrkur endir heldur fremur innganga í annan veruleika, nýtt upphaf.

Börn og deyjandi fólk
Kübler-Ross lýsir að deyjandi börn hafi oft sýnt undraverða ró og haft djúpt innsæi gagnvart eigin dauða. Þau virtust skynja að þau væru „á leiðinni“ og tjáðu þá för í myndum, draumum eða með teikningum.

Elskan skiptir mestu máli
Í bókinni er sterk siðferðileg undiralda. Kübler-Ross hvetur fólk til að rækta kærleika, iðka fyrirgefningu og lifa af ábyrgð. Dauðinn opinberar aðalatriðin, hvað skiptir mannlíf mestu máli. Það sem stendur eftir í vitund deyjandi fólks er ekki gleði yfir ríkidæmi sem það hefur eignast eða safnað, hvaða stöðu það hefur gegnt eða ytri vegsemdir heldur hvort og hvernig fólk hefur elskað.

Meira en efnisleg læknisfræði
Sem geðlæknir hafði Kübler-Ross mikla reynslu af samskiptum við dauðvona fólk. Í ljósi samtalanna mótaði hún trúarlega eða andlega túlkun að líf haldi áfram eftir líkamlegan dauða. Sú kenning er handan efnafræði og lífeðlisfræði læknisfræðinnar, metakenning.

Elisabeth Kübler-Ross er kunn fyrir kenningar um fimm stig sorgarferlis: afneitun, reiði, samning, depurð og sátt. Um þau skref eða stig  hefur hún skrifað í fyrri ritum. En í bókinni On Life After Death fjallar hún um að dauðinn sé ekki endir heldur fremur framhald, umbreyting og ferð inn í ljós, kærleika og áframhaldandi tilveru. Á þeirri ferð er fólk heima og dauðin er upphaf heimkomu. Stutt, snaggaraleg og hrífandi bók.

Myndina tók ég af listaverki í listasafni Oakland-borgar í Kaliforníu.