Greinasafn fyrir flokkinn: Greinar og pistlar

113 pistlar SÁÞ eru inn á tru.is og aðgengilegt á slóðinni trú.is.

Greinar og pistlar

Réttlæti, uppgjör og nauðsynlegur guð

Styrjaldir og hryllingur þeirra hefur alltaf mikil áhrif á trúmenn og kallað þá til íhugunar og bæna. Guðfræði tuttugustu aldar verður t.d. ekki vel skilin nema að lesa hana í skugga styrjaldanna. En það eru ekki aðeins trúmennirnir sem leita lausna og lækningar á hinum djúpa andlega sársauka vegna bölsins heldur hin líka, sem hafa átt í stormasömu eða engu sambandi við guðdóminn.

Þegar ég var við nám í Bandaríkjunum á níunda áratug síðustu aldar þótti mér áhugavert að lesa verk hugsuða nýmarxismans sem glídu við uppgjör í kjölfar seinni heimsstyrjaldar. Þeir voru líka yfirkomnir af hryllingnum. Fórnarlömb  styrjaldarinnar voru milli 70-85 milljónir, almennir borgarar, hermenn og hin útskúfuðu í útrýmingarbúðum. Hvernig væri hægt að gera upp ofbeldið með réttlátum hætti? Hvernig var hægt að tala um framfarir, skynsemi og siðmenningu eftir Auschwitz?

Max Horkheimer, einn kunnasti hugsuður Frankfurtarskólans, spurði hvort réttlæti væri mögulegt innan sögu manna. Hann þorði að spyrja spurninga um handaveru þrátt fyrir marxíska hefð. Hann leitaði ekki að hefðbundinni trú heldur talaði um handanþrána, Sehnsucht nach dem ganz Anderen. Hvernig væri hægt að gera upp sök gagnvart hinum saklausu, sem höfðu verið drepin og misþyrmt án tilefnis? Borgarlegt réttlæti er eitt en hin myrtu, öll fórnarlömbin, fá ekki líf sitt aftur. Þau eiga rétt á uppgjöri, lífsuppgjöri. Ef engin handanvídd er til verður böl þeirra óuppgert. Horkheimer vildi réttlæti og uppgjör til að óréttlæti og dauði hefði ekki síðasta orðið. Horkheimer taldi því guð nauðsynlegan. Nauðsynlegur guð er siðferðilegt nei við þeirri hugsun að Auschwitz sé endirinn.

 

Greinar og pistlar

Fólkið sem hvarf á Grænlandi og framtíðin

Við feðgar fórum í okkar árlegu gleðigöngu milli bókarekkanna á Bókamarkaðnum og komum að venju heim með þunga poka. Meðal bókanna var Grænland og fólkið sem hvarf eftir Val Gunnarsson. Ég fór að fletta, hreifst af fjörlegum stílnum og las svo alla bókina, nánast í einni setu.

Saga frumbyggja og norrænna manna á Grænlandi er heillandi. Hrun norrænnar menningar þar er líka svo óskýrt að fjöldi kenninga hafa verið settar fram og hægt að bæta í þann sjóð ef vilji er til. Hvað varð um fólkið? Spurningin um hvarf granna okkar hefur löngum heillað okkur Íslendinga. 

Valur er sagnfræðingur, vel heima í Norðurlandasögu, verslunarsögu við Norður-Atlantshaf, rostungamálum, landbúnaðarmálum, kristnisögu, jarðsögu, átakamálum miðalda og þróun menningar. Hann rekur vel íslenskar heimildir sem erlendar, segir frá byggðaþróun á Grænlandi, sögu mismunandi flokka Inúíta, upplýsir um Kanadaferðir, skýrir veðurfarsbreytingar, gosasögu síðustu 1500 árin og loftslagsáhrif hamfaranna. Alla þessa þætti fer hann yfir með margvíslegum hætti, tengir saman og greiðir í sundur álitaefnin. Þá gerir Valur skýra grein fyrir yfirráðasögunni, bæði að austan og vestan. Og bakgrunnur Grænlandsásælni núverandi Bandaríkjasjórnar er skýrður. Bókin er skrifuð af Íslendingi og fyrir Íslendinga.  Sjónum er beint að norrænu fólki og Evrópubúum en síður frumbyggjum. Bókin verður því ekki þýdd á grænlensku.

Grænlandsbók Vals er ekki þurrt fræðirit heldur setur höfundur könnun og fræði sín í persónulegan búning. Hann lýsir ferðum sínum til Grænlands, fólkinu sem hann hitti, sem gerir söguna persónulega. Margt af fólkinu sem hann lýsir verður ljóslifandi, s.s. hinn íslenski Stefán hreindýrabóndi. En sjálfumyndirnar sem Valur dregur upp og segir eru langdregnar og mínus bókarinnar. Barátta hans við drykkju, reykingar og kynhvötina er ekki spennandi krydd þessa rits. Einhver hefði mátt lána honum dómgreind. Skortur á ritstjórn kemur líka fram í að einstök mál eru þrástefjuð. Agaskert klifun er ritgalli. Ólíkur ritunarstíll á ferðalýsingum og fræðilega efninu í bókarlok sannfærði mig um að ritið hefði átt að stytta um hundrað blaðsíður, skerpa, taka á þrástefjum og þar með gera bók og lestur markvissari. Það þyrfti að gera ef bókin verður gefin út á ensku.

Mér þótti gaman og gefandi að lesa Grænland og fólkið sem hvarf. Þó gallar séu á henni fékk ég loks gott yfirlit um Grænlandsmál forn og ný. Það þótti mér loflegt afrek Vals Gunnarssonar.

 

Greinar og pistlar

Lýðræðið, framtíðin og 1984

Skáldsagan 1984 eftir George Orwell var gefin út eftir lok seinni heimsstyrjaldar, 1949. Þó hún sé nærri áttræð er ekki farið að slá í hana heldur er hún kraftmikil, hagnýt og mikið lesin. Bókin hefur verið þýdd á 65 tungumál og um þrjátíu milljón eintök hafa selst. Ekkert lát er á eftirspurninni. Af hverju? Jú, efnið er sístætt og varðar svo sannarlega okkar tíma líka.  

Sagan um Winston Smith og Stórabróður er hvorki spá né annáll ársins 1984, heldur lýsing á því hvernig lýðræði getur spillst þegar fólk tapar stjórn á eigin málum. Hún er bók um hvernig kerfisbundin misnotkun valds getur breytt lýðræðisríki í alræðisríki. 1984 fjallar ekki um framtíðina heldur um okkur og á brýnt erindi við íbúa lýðræðisríkja.

Margt er óþægilega líkt í framferði Donalds Trump og valdbeitingu í ríki Orwells. Trump fullyrti að hann væri ekki einræðisherra. Samt sendir hann ítrekað vopnaðar sveitir til stórborga Bandaríkjanna til að sýna vald sitt og skapa ótta. Hann hefur beitt ríkisstofnunum gegn pólitískum andstæðingum sínum. Hann hefur hótað og lögsótt fjölmiðla sem gagnrýna hann. Hann hefur rekið embættismenn fyrir að birta staðreyndir sem honum líkar ekki. Heilbrigð stjórnsýsla í lýðræðisríki starfar ekki með þeim hætti heldur beitir valdi að hætti einræðisríkis.

Í 1984 lýsir Orwell að valdhafar stjórni ekki aðeins núinu heldur leitist við endurskrifa og endurskilgreina fortíðina til að stýra framtíðinni. Trump þaggar niður í lögfræðingum, fræðimönnum og fjölmiðlum. Óþægilegar fréttir eru fjarlægðar, söfn eru látin breyta sýningum og textum og staðreyndir eru kallaðar falsfréttir. Skýringaútgáfa stjórnarinnar er gerð að þeirri einu leyfilegu. „Freedom is slavery – ignorance is strength“ var slagorð í bók Orwells. Venjulegt fólk í því ríki fór að efast um eigin skynjun og upplifanir. Fjöldi Bandaríkjamanna trúir aðeins því sem Trump og MAGA-hreyfingin segir en ekki eigin augum, eyrum og dómgreind.

Leiðtogadýrkunin sem flestir héldu að væri úrelt hefur gengið aftur en í nýrri mynd. Risaborði með mynd af Trump var hengdur á ráðuneytisbyggingu í Washington. Hann sagðist ekki vera einvaldur en bætti svo við að „margir vilji einræðisherra ef hann tryggi öryggi“. Það er röksemdafærslan sem Orwell varaði við, að fólk afsali sér frelsi gegn öryggi. Reyndar var röksemd djöfulsins svipuð í Karamazov-bræðrum Dostojevskís.

1984 er viðvörunarrit. Þegar lýðræðið veikist smátt og smátt vaknar fólk of seint. Frelsi deyr ekki aðeins vegna ofbeldis eða skyndilegrar byltingar. Það veiklast og deyr þegar dómsvald er gert tortryggilegt, þegar fjölmiðlar eru kallaðir óvinir þjóðarinnar og lög eru sveigð til að refsa pólitískum andstæðingum. Almenningur venst valdahnikun og verður smátt og smátt ónæmur fyrir ólöglegri valdbeiting. Þegar vald er kerfisbundið misnotað vex ótti fólks sem síðan þrengir að tjáningarfrelsi og staðfestir að leiðtoginn og sveitir hans standi ofar lögum og leikreglum.

Bandaríkin eru enn lýðræðisríki. Þau hafa virkt dómskerfi, nokkra frjálsa fjölmiðla og talsverða borgaralega mótmælagetu. En viðnám og varnir veiklast ef almenningur missir trúna, ef þreytan sigrar réttlætiskenndina og ef fólk sættir sig við það sem það hefði áður talið óhugsandi. Það sem gerir þróunina í Bandaríkjunum sérstaklega alvarlega er ekki aðeins það sem Trump aðhefst heldur breyting á viðmiðum og gildum. Lögbrot eru réttlætt sem pólitísk nauðsyn. Árásir á stofnanir eru réttlættar með því að leiðtoginn leyfi ekki lausung eða frávik frá meginstefnunni. Ósannindi eru jafnvel túlkuð sem “skoðanir” sem eigi að virða.

Bandaríkin státa af öflugustu lýðræðishefð heims. Það eru mikil tíðindi ef hægt er að umbreyta sterkri lýðræðisþjóð í fáræðisstjórn á nokkrum árum. Ef hægt er að breyta Bandaríkjunum, með stjórnarskrárhefð, sjálfstæða dómstóla og borgaraleg réttindi, má ímynda sér hvernig ríkjum reiðir af sem hafa gisnari lýðræðishefðir.

Bandaríkin hafa veiklast. Lýðræði er byggt á gildum, en lýðræði getur sýkst og dáið. 1984 minnir á að lýðræði er ekki tryggt heldur þarf stöðugt að næra, verja og efla. Lýðræðissinnar allra landa sameinist.

Greinar og pistlar

Hveitikorn í Karamazov-bræðrunum og lífi Dostojevskí

Í byrjun Karmazov-bræðranna er dularfull yfirskrift. „Ef hveitikornið fellur ekki í jörðina og deyr verður það áfram eitt. En ef það deyr ber það mikinn ávöxt.“ Jh 12.24. Er þetta vers til skrauts í byrjun mikillar sögu? Nei, Dostójevskí var meðvitaður um vísanir og túlkun og hefur ákveðið að veita lesendum skilningslykil að hinni flóknu, fjölbreytilegu og dramatísku skáldsögu. Yfirskriftin er ekki eini túlkunarlykill Dostójevskís en þó mikilvægur.

Kriststáknið – fyrir líf

Hvað merkir þessi líking Jesú? Í Jóhannesarguðspjalli er hveitikornið Kriststákn. Jesús notaði það um sjálfan sig. Dauði Jesú Krists var ekki túlkaður sem tilgangslaust böl og ósigur, heldur fremur sem skapandi atburður. Gríska orðalagið í versinu (ἐὰν μὴ ἀποθάνῃ) bendir til meðvitaðrar ákvörðunar Jesú að fórna sér. Í menningu nágrannaþjóða og samhengi akuryrkju Ísraels var myndin skýr. Fræ hverfur í mold og virðist týnast, deyja. Fall og sáning fræs er tæming sem kemur á undan vexti. Ferlið var ekki skilið meðal Gyðinga sem goðsöguleg hringrás að hætti frjósemisdýrkenda, heldur sem lífsferli skapandi Guðs. Krossguðfræði Jóhannesar setur fram spekina um að líf verður til í fórn. Án fórnar verður enginn ávöxtur.

Sama hugsun birtist í trúartúlkun frumkristninnar. „Sá sem vill bjarga lífi sínu mun týna því“ Mk 8.35. Páll postuli minnir á í 6. kafla Rómverjabréfsins að dauði með Kristi sé forsenda lífs með honum. Grísku hugtökin kenosis, tæming, og theosis, guðsfylling, tjá ferli. Kenosis varðar lægingu og líka böl, en theosis upprisu, umbreytingu. Hin uppreistu þjóna ekki lengur aðeins eigin fýsnum og nautunum heldur æðri hlutverkum. Hið góða verður innræti persónunnar, atferli og iðkun verður í þágu margra.

Hveitikornið í Karamazov-bræðrunum

Dostojevskí notaði líkinguna af hveitikorni í persónusköpun og gerð flækju Karamazov-bókarinnar. Sagan er ekki aðeins fjölskyldudrama heldur skoðun höfundar á hvort líf án fórnar sé mögulegt í mannheimum. Nautnasókn og sjálfhverfa fólks leiða til sundrungar og eyðingar, en meðvituð fórnarþjónusta í frelsi getur orðið farvegur góðs.

Ýmis afbrigði hveitikornsins birtast í persónum sögunnar. Dmitrí gengur í gegnum siðferðilegt hrun en samþykkir að þjást og umbreytist til góðs. Ívan hafnar auðmýkt og fórn og bilast andlega. Dauði drengsins Iljúsha varð til að styrkja lífsskilning drengjahóps bæjarins. Dauði Iljúsha var átakanlegur en þó ekki merkingarlaus því líf drengsins varð til að hópurinn vann úr átökum og síðan sorginni með skapandi hætti. Þegar Zósíma, öldungurinn í klaustrinu, dó rotnaði líkami hans svo illa að fnykurinn þótti ósæmilegur helgum manni og vakti efasemdir um helgi hans. En lærisveinn öldungsins vann úr þeirri kreppu og öðrum álíka og trú hans dýpkaði og þar með þroski hans einnig. Kvenhetjurnar Grúshenka og Katerína glímdu við eigin fordóma og stolt en urðu að mæta afleiðingum innrætis síns og gerða. Tæming sjálfs þeirra var forsenda vaxtar þeirra og persónuþroska.

Í Karamazovsögunni er þjáning ekki túlkuð sem náttúrulögmál. Böl er ekki heldur göfgað sem nauðsynleg forsenda þroska. Þjáning er í sögunni aðeins merkingarbær ef henni mætt með ábyrgð, raunsæi og vilja til umbreytingar. Þessi áhersla Dostojevskís endurspeglar rússneska rétttrúnaðarmenningu þar sem læging og tæming – kenosis –  og lífgjöf Krists móta mannskilning margra sem og samfélagssýn – theosis.

Í guðfræði helgisiða bæði austur- og vesturkirkjunnar tengist hveitikornið síðustu máltíð Jesú og þar með altarisgöngunni, máltíð Drottins. Frækorn er malað, brauð bakað og síðan brotið. Í þeim gerningi er lífi miðlað samkvæmt hefðinni. Fórn nærir líf. Þessi trúarskilningur er baksvið samfélagstúlkunar kristninnar sem Dostojevskí speglar. Djúpskipaboðin eru að samfélag manna stenst ekki nema einstaklingar gegni fórnarþjónustu gagnvart öðrum.

Böl Dostojevskís og lífssýn

Dostójevskí reyndi í eigin lífi lægingu og uppvakningu. Hann var dæmdur til dauða en rétt slapp við aftöku. Refsivist í Síberíu, sonarmissir og eigin veikindi urðu honum fall í jörð en síðan lífgjöf. Af þeirri glímu spratt mannsýn hans, skoðun á sekt og möguleika á vexti sem og samfélagstúlkun. Yfirskrift Karamozov-ritsins má einnig túlka sem yfirskrift ævi höfundarins sjálfs. 

Dostójevskí var ekki bláeygur sakleysingi. Lífsreynsla, áföll og frásögur samferðafólks höfðu sannfært hann um að böl hittir alla menn. Í lífsháska er fólk prófað, hvort það flýr af hólmi, flýr frá aðstæðum, háska og böli eða glímir við lífsverkefnin af djörfung þrátt fyrir áföll. Ekkert líf er tilgangslaust og ekkert böl er svo hörmulegt að ekki séu möguleikar til að bregðast við og bera ávöxt. Frækornin falla í jörð en rotna þau til einskis eða spíra til góðs? 

Myndina af axinu tók ég á akri í Vallanesi á Héraði.

Greinar og pistlar

Norðurljós, Davíð 8, Kant og Dostójevskí

Ég er heillaður af stjörnum, tunglinu, sólinni og norðurljósunum. Lífverur þessa heims, við mannfólkið líka, höfum löngum starað upp í himininn og skynjað lengdir, dýptir, fegurð, vit og tengt við merkingu. Skáldið sem samdi 8. davíðssálm er einn af þeim: „Þegar ég horfi á himininn / verk handa þinna, / tunglið og stjörnurnar, sem þú settir þar, / hvað er þá maðurinn þess að þú minnist hans.“

Þegar ég horfi á dans norðurljósanna eða hlusta á sumargoluna leika sónötur í stararbreiðu í mýri hrífst ég og sál mín syngur hymna. Slík reynsla er ekki fræðileg athugun heldur hrifning sem hefur áhrif á hugsun, tilfinningar og athafnir. Næturhiminn og geimmyrkrið vekja smæðartilfinningu en líka á tilfinningu fyrir hinu ofurstóra. Í davíðssálminum er sagt að mennirnir séu ábyrgir gagnvart þessu öllu. „Þú gerðir hann litlu minni en Guð“ segir þar og orðar ábyrgð en ekki forréttindi. Í uppeldi til ábyrgðar er reynsla í náttúrunni þroskaverkefni. Við erum frjáls til að axla ábyrgð eða flýja frá köllun okkar. Djúp reynsla getur opnað vitund um hlutverk, lífssýn, afstöðu og daglega iðkun og atferli.

Immanúel Kant orðaði náttúrureynslu, spennu milli undrunar og ábyrgðar, í bókinni Gagnrýni hagnýtrar skynsemi (sem er önnur krítikbók hans). Kant íhugaði störnubjartan himininn yfir mönnum og siðalögmálið hið innra. Himinhvolfið opnaði honum vídd hins æðra, rödd skynseminnar sem kallar til ábyrgðar. Reynsla vekur vitund um að menn eru bæði náttúruverur en einnig siðferðisverur. Undrun að hugsun Kants styrkir vitund um frelsi og skyldu.

Dostójevskí vann úr Kant-íhuguninni skemmtilega í Karamzov-bræðrunum. Eftir tilfinningaátök kastaði Aljosha, einn bræðranna, sér til jarðar, kyssti hana og grét af gleði. Í faðmlaginu var tjáð að hann umbreyttist. Hann var ekki lengur einvörðungu munkefni á himinleið klausturlífsins, heldur sneri sér að jörðinni. Hann fann til samstöðu með náttúru og öllu sem lifir. Aljosha féll fram í náttúrunni, undir opnum himni. Hann kyssti jörðina sem lífvefnað sem Guð hefur blessað. Faðmlag Aljosha tjáði viðurkenningu á nýju hlutverki hans, viðsnúning til heimsins, til alls sem lifir. Jarðföðmunin minnir á framfall í auðmýkt (prostration) í ýmsum kristnum kirkjudeildum, austrænum (t.d. hesykastískri meinlætahefð) og vestrænum (t.d. meðal Fransiskana).

Kant horfði upp en Aljosha niður. Kant skrifaði um siðalögmál af skynsemi og Aljosha Dostójevskís var yfirkominn af elskunni sem gjöf og hvata til verðugs lífs í flóknum heimi. Útfararræða og skilnaðarræða Aljosha í lok Karamazov-bræðra tjáir vel hvernig Aljosha vildi og ætlaði að lifa eftir að hafa faðmað jörðina. Hann ætlaði að þjóna mönnum, horfa til fugla himins og beina sjónum að framtíð og hvernig siðakerfið ætti að virka í samskiptum drengja, já alls fólks. 

Rökkurdans norðurljósanna, sálmar sjávarins og alls konar náttúrureynsla opna okkur og tengja út fyrir hið þrönga innan í okkur. Reynsla sprengir hversdagsvitundina og kallar á virk tengsl. Náttúra er ekki aðeins veröld lögmála og kerfa heldur vefur lifandi merkingar sem kallar m.a. á ást, auðmýkt og þjónustu. Saman minna Kant og Dostó okkur á hið siðlega og ástríka. Kant minnir á frelsi skynseminnar og siðalögmál sem innræti. Dostó tengir náttúru og þar með menn við trú, hið guðlega, sem þjónar samfélagi. Það er innræti líka þegar best lætur. Líf manna er róttækast lifað og skilið sem guðsþjónsta. Já, kirkjur eru hlið himins en allar hræringar sólkerfanna líka. Hópur drengja í þorpi í Rússlandi er lifandi söfnuður. Menn lifa í róttæku frelsi og ákveða hvort innrætið sé virkjað og lífi lifað af ábyrgð og elsku – eða lifað í flótta.

Sálmur 8, Kant og Dostó eru þrír þættir sömu lífskeðju. Sterk náttúrureynsla getur mótað heimsmynd, skerpt vitund um ábyrgð og breytt afstöðunni inn á við, út á við, niður á við og upp á við. Það eru víddir krossins sem er ekki dauðatákn heldur tákn um elskulegt líf og þrungið merkingu. Mig sundlar ekki lengur í svimandi dýptum og hæðum – heldur dásama mynstrin og  húmoristan mikla. 

Þessi íhugun vaknaði undir undir dansandi næturhimni 10. febrúar 2026. Ég var að ljúka lestri Karamazovbræðranna. Myndin er af Seltjarnarnesi og norðurljósum það kvöld.