Greinasafn fyrir flokkinn: Greinar og pistlar

113 pistlar SÁÞ eru inn á tru.is og aðgengilegt á slóðinni trú.is.

Greinar og pistlar

Vatnsvandi og vatnsskuld heimsins

Mannkynið safnar vatnsskuldum. Regn og snjókoma mynda vatnskerfi sem lífríkið nýtur og menn nota. Vandinn er að mannkynið notar svo mikið vatn að ójafnvægi er í vatnsbúskap veraldar. Vatni er óhóflega dælt úr ám, vötnum, votlendi og úr grunnvatnslindum og þar með hraðar en þau endurnýjast. Loftslagsbreytingar valda hitabylgjum og þurrkum og magna vandann. Afleiðingarnar ofnoktunar vatns eru minnkandi ár og stöðuvötn. Votlendi minnkar, grunnvatnsborð lækkar, land sígur, holrými myndast, eyðimerkur stækka, skortur er á snjó og jöklar hopa. Þetta eru einkenni vaxandi vatnsskuldar mannkyns.

50% stórra stöðuvatna heimsins hafa minnkað síðustu 25 árin. Yfirborð þeirra hefur lækkað. 70% grunnvatns í jörð hnignar. Votlendi heimsins minnkar hratt. Á hálfri öld hefur votlendissvæði, líkega nærri 4 milljónir km2 og á stærð við Evrópusambandið, horfið af yfirborði jarðar. Jöklar hafa minnkað um 30% síðan um 1970. En jafnvel þau vatnskerfi sem ekki minnka hafa hins vegar mengast illa. Óhollusta þessara vatna takmarkar neyslu manna og notkun í landbúnaði. Nær fjórir milljarðar manna líða vatnsskort að minnsta kosti einn mánuð á ári. Og það er ólíðandi.  

Í stað þess að horfast í augu við vandann og aðlaga neyslu að aðstæðum er víðast haldið áfram að ganga á grunnvatn. Stórborgir halda áfram að stækka þrátt fyrir minnkandi vatn. Los Angeles, Las Vegas og Teheran eru dæmi um þannig borgir. Suðvesturhluti Bandaríkjanna er ofurþyrstur. Rennsli Coloradoárinnar hefur minnkað varanlega. Miðausturlönd og Norður-Afríka glíma við mikla vatnsstreitu. Á mörgum svæðum í suðurhluta Asíu er langvarandi hnignun vatnsbúskapur vegna stækkandi borga sem verða að fá vatn og ofnotkunar vatns til landbúnaðar. 

Vatnsstreita heimsins kallar á breytta vatnshugsun. Það er nauðsynlegt risaverkefni að umbreyta landbúnaði veraldar. Bæta þarf vatnseftirlit og gervigreind og fjarvöktun koma að góðum notum. Taka þarf á mengun og auka vernd votlendis og grunnvatns. Vatn er forsenda lífs á þessari jörð. Þau sem fara illa með vatn eru ekki aðeins vatnssóðar heldur vatnskrimmar. Við berum ábyrgð á að slökkva þorsta barna okkar og framtíðarkynslóða. Við berum líka ábyrgð á lífheimi okkar. Öxlum ábyrgð og virðum vatn. Vatnsvirðing er systir mannvirðingar. Vatnshelgi og mannhelgi eru tvíburasystur. Báðar eru lífsnauðsynlegar.

Myndina tók ég við Hólaskjól, á afrétti Skaftártungumanna. Að baki gagnamannahúsinu er undurfagurt gil, fögur á og fossar. 

Greinar og pistlar

Réttlæti, uppgjör og nauðsynlegur guð

Styrjaldir og hryllingur þeirra hefur alltaf mikil áhrif á trúmenn og kallað þá til íhugunar og bæna. Guðfræði tuttugustu aldar verður t.d. ekki vel skilin nema að lesa hana í skugga styrjaldanna. En það eru ekki aðeins trúmennirnir sem leita lausna og lækningar á hinum djúpa andlega sársauka vegna bölsins heldur hin líka, sem hafa átt í stormasömu eða engu sambandi við guðdóminn.

Þegar ég var við nám í Bandaríkjunum á níunda áratug síðustu aldar þótti mér áhugavert að lesa verk hugsuða nýmarxismans sem glídu við uppgjör í kjölfar seinni heimsstyrjaldar. Þeir voru líka yfirkomnir af hryllingnum. Fórnarlömb  styrjaldarinnar voru milli 70-85 milljónir, almennir borgarar, hermenn og hin útskúfuðu í útrýmingarbúðum. Hvernig væri hægt að gera upp ofbeldið með réttlátum hætti? Hvernig var hægt að tala um framfarir, skynsemi og siðmenningu eftir Auschwitz?

Max Horkheimer, einn kunnasti hugsuður Frankfurtarskólans, spurði hvort réttlæti væri mögulegt innan sögu manna. Hann þorði að spyrja spurninga um handaveru þrátt fyrir marxíska hefð. Hann leitaði ekki að hefðbundinni trú heldur talaði um handanþrána, Sehnsucht nach dem ganz Anderen. Hvernig væri hægt að gera upp sök gagnvart hinum saklausu, sem höfðu verið drepin og misþyrmt án tilefnis? Borgarlegt réttlæti er eitt en hin myrtu, öll fórnarlömbin, fá ekki líf sitt aftur. Þau eiga rétt á uppgjöri, lífsuppgjöri. Ef engin handanvídd er til verður böl þeirra óuppgert. Horkheimer vildi réttlæti og uppgjör til að óréttlæti og dauði hefði ekki síðasta orðið. Horkheimer taldi því guð nauðsynlegan. Nauðsynlegur guð er siðferðilegt nei við þeirri hugsun að Auschwitz sé endirinn.

 

Greinar og pistlar

Fólkið sem hvarf á Grænlandi og framtíðin

Við feðgar fórum í okkar árlegu gleðigöngu milli bókarekkanna á Bókamarkaðnum og komum að venju heim með þunga poka. Meðal bókanna var Grænland og fólkið sem hvarf eftir Val Gunnarsson. Ég fór að fletta, hreifst af fjörlegum stílnum og las svo alla bókina, nánast í einni setu.

Saga frumbyggja og norrænna manna á Grænlandi er heillandi. Hrun norrænnar menningar þar er líka svo óskýrt að fjöldi kenninga hafa verið settar fram og hægt að bæta í þann sjóð ef vilji er til. Hvað varð um fólkið? Spurningin um hvarf granna okkar hefur löngum heillað okkur Íslendinga. 

Valur er sagnfræðingur, vel heima í Norðurlandasögu, verslunarsögu við Norður-Atlantshaf, rostungamálum, landbúnaðarmálum, kristnisögu, jarðsögu, átakamálum miðalda og þróun menningar. Hann rekur vel íslenskar heimildir sem erlendar, segir frá byggðaþróun á Grænlandi, sögu mismunandi flokka Inúíta, upplýsir um Kanadaferðir, skýrir veðurfarsbreytingar, gosasögu síðustu 1500 árin og loftslagsáhrif hamfaranna. Alla þessa þætti fer hann yfir með margvíslegum hætti, tengir saman og greiðir í sundur álitaefnin. Þá gerir Valur skýra grein fyrir yfirráðasögunni, bæði að austan og vestan. Og bakgrunnur Grænlandsásælni núverandi Bandaríkjasjórnar er skýrður. Bókin er skrifuð af Íslendingi og fyrir Íslendinga.  Sjónum er beint að norrænu fólki og Evrópubúum en síður frumbyggjum. Bókin verður því ekki þýdd á grænlensku.

Grænlandsbók Vals er ekki þurrt fræðirit heldur setur höfundur könnun og fræði sín í persónulegan búning. Hann lýsir ferðum sínum til Grænlands, fólkinu sem hann hitti, sem gerir söguna persónulega. Margt af fólkinu sem hann lýsir verður ljóslifandi, s.s. hinn íslenski Stefán hreindýrabóndi. En sjálfumyndirnar sem Valur dregur upp og segir eru langdregnar og mínus bókarinnar. Barátta hans við drykkju, reykingar og kynhvötina er ekki spennandi krydd þessa rits. Einhver hefði mátt lána honum dómgreind. Skortur á ritstjórn kemur líka fram í að einstök mál eru þrástefjuð. Agaskert klifun er ritgalli. Ólíkur ritunarstíll á ferðalýsingum og fræðilega efninu í bókarlok sannfærði mig um að ritið hefði átt að stytta um hundrað blaðsíður, skerpa, taka á þrástefjum og þar með gera bók og lestur markvissari. Það þyrfti að gera ef bókin verður gefin út á ensku.

Mér þótti gaman og gefandi að lesa Grænland og fólkið sem hvarf. Þó gallar séu á henni fékk ég loks gott yfirlit um Grænlandsmál forn og ný. Það þótti mér loflegt afrek Vals Gunnarssonar.

 

Greinar og pistlar

Lýðræðið, framtíðin og 1984

Skáldsagan 1984 eftir George Orwell var gefin út eftir lok seinni heimsstyrjaldar, 1949. Þó hún sé nærri áttræð er ekki farið að slá í hana heldur er hún kraftmikil, hagnýt og mikið lesin. Bókin hefur verið þýdd á 65 tungumál og um þrjátíu milljón eintök hafa selst. Ekkert lát er á eftirspurninni. Af hverju? Jú, efnið er sístætt og varðar svo sannarlega okkar tíma líka.  

Sagan um Winston Smith og Stórabróður er hvorki spá né annáll ársins 1984, heldur lýsing á því hvernig lýðræði getur spillst þegar fólk tapar stjórn á eigin málum. Hún er bók um hvernig kerfisbundin misnotkun valds getur breytt lýðræðisríki í alræðisríki. 1984 fjallar ekki um framtíðina heldur um okkur og á brýnt erindi við íbúa lýðræðisríkja.

Margt er óþægilega líkt í framferði Donalds Trump og valdbeitingu í ríki Orwells. Trump fullyrti að hann væri ekki einræðisherra. Samt sendir hann ítrekað vopnaðar sveitir til stórborga Bandaríkjanna til að sýna vald sitt og skapa ótta. Hann hefur beitt ríkisstofnunum gegn pólitískum andstæðingum sínum. Hann hefur hótað og lögsótt fjölmiðla sem gagnrýna hann. Hann hefur rekið embættismenn fyrir að birta staðreyndir sem honum líkar ekki. Heilbrigð stjórnsýsla í lýðræðisríki starfar ekki með þeim hætti heldur beitir valdi að hætti einræðisríkis.

Í 1984 lýsir Orwell að valdhafar stjórni ekki aðeins núinu heldur leitist við endurskrifa og endurskilgreina fortíðina til að stýra framtíðinni. Trump þaggar niður í lögfræðingum, fræðimönnum og fjölmiðlum. Óþægilegar fréttir eru fjarlægðar, söfn eru látin breyta sýningum og textum og staðreyndir eru kallaðar falsfréttir. Skýringaútgáfa stjórnarinnar er gerð að þeirri einu leyfilegu. „Freedom is slavery – ignorance is strength“ var slagorð í bók Orwells. Venjulegt fólk í því ríki fór að efast um eigin skynjun og upplifanir. Fjöldi Bandaríkjamanna trúir aðeins því sem Trump og MAGA-hreyfingin segir en ekki eigin augum, eyrum og dómgreind.

Leiðtogadýrkunin sem flestir héldu að væri úrelt hefur gengið aftur en í nýrri mynd. Risaborði með mynd af Trump var hengdur á ráðuneytisbyggingu í Washington. Hann sagðist ekki vera einvaldur en bætti svo við að „margir vilji einræðisherra ef hann tryggi öryggi“. Það er röksemdafærslan sem Orwell varaði við, að fólk afsali sér frelsi gegn öryggi. Reyndar var röksemd djöfulsins svipuð í Karamazov-bræðrum Dostojevskís.

1984 er viðvörunarrit. Þegar lýðræðið veikist smátt og smátt vaknar fólk of seint. Frelsi deyr ekki aðeins vegna ofbeldis eða skyndilegrar byltingar. Það veiklast og deyr þegar dómsvald er gert tortryggilegt, þegar fjölmiðlar eru kallaðir óvinir þjóðarinnar og lög eru sveigð til að refsa pólitískum andstæðingum. Almenningur venst valdahnikun og verður smátt og smátt ónæmur fyrir ólöglegri valdbeiting. Þegar vald er kerfisbundið misnotað vex ótti fólks sem síðan þrengir að tjáningarfrelsi og staðfestir að leiðtoginn og sveitir hans standi ofar lögum og leikreglum.

Bandaríkin eru enn lýðræðisríki. Þau hafa virkt dómskerfi, nokkra frjálsa fjölmiðla og talsverða borgaralega mótmælagetu. En viðnám og varnir veiklast ef almenningur missir trúna, ef þreytan sigrar réttlætiskenndina og ef fólk sættir sig við það sem það hefði áður talið óhugsandi. Það sem gerir þróunina í Bandaríkjunum sérstaklega alvarlega er ekki aðeins það sem Trump aðhefst heldur breyting á viðmiðum og gildum. Lögbrot eru réttlætt sem pólitísk nauðsyn. Árásir á stofnanir eru réttlættar með því að leiðtoginn leyfi ekki lausung eða frávik frá meginstefnunni. Ósannindi eru jafnvel túlkuð sem “skoðanir” sem eigi að virða.

Bandaríkin státa af öflugustu lýðræðishefð heims. Það eru mikil tíðindi ef hægt er að umbreyta sterkri lýðræðisþjóð í fáræðisstjórn á nokkrum árum. Ef hægt er að breyta Bandaríkjunum, með stjórnarskrárhefð, sjálfstæða dómstóla og borgaraleg réttindi, má ímynda sér hvernig ríkjum reiðir af sem hafa gisnari lýðræðishefðir.

Bandaríkin hafa veiklast. Lýðræði er byggt á gildum, en lýðræði getur sýkst og dáið. 1984 minnir á að lýðræði er ekki tryggt heldur þarf stöðugt að næra, verja og efla. Lýðræðissinnar allra landa sameinist.

Greinar og pistlar

Hveitikorn í Karamazov-bræðrunum og lífi Dostojevskí

Í byrjun Karmazov-bræðranna er dularfull yfirskrift. „Ef hveitikornið fellur ekki í jörðina og deyr verður það áfram eitt. En ef það deyr ber það mikinn ávöxt.“ Jh 12.24. Er þetta vers til skrauts í byrjun mikillar sögu? Nei, Dostójevskí var meðvitaður um vísanir og túlkun og hefur ákveðið að veita lesendum skilningslykil að hinni flóknu, fjölbreytilegu og dramatísku skáldsögu. Yfirskriftin er ekki eini túlkunarlykill Dostójevskís en þó mikilvægur.

Kriststáknið – fyrir líf

Hvað merkir þessi líking Jesú? Í Jóhannesarguðspjalli er hveitikornið Kriststákn. Jesús notaði það um sjálfan sig. Dauði Jesú Krists var ekki túlkaður sem tilgangslaust böl og ósigur, heldur fremur sem skapandi atburður. Gríska orðalagið í versinu (ἐὰν μὴ ἀποθάνῃ) bendir til meðvitaðrar ákvörðunar Jesú að fórna sér. Í menningu nágrannaþjóða og samhengi akuryrkju Ísraels var myndin skýr. Fræ hverfur í mold og virðist týnast, deyja. Fall og sáning fræs er tæming sem kemur á undan vexti. Ferlið var ekki skilið meðal Gyðinga sem goðsöguleg hringrás að hætti frjósemisdýrkenda, heldur sem lífsferli skapandi Guðs. Krossguðfræði Jóhannesar setur fram spekina um að líf verður til í fórn. Án fórnar verður enginn ávöxtur.

Sama hugsun birtist í trúartúlkun frumkristninnar. „Sá sem vill bjarga lífi sínu mun týna því“ Mk 8.35. Páll postuli minnir á í 6. kafla Rómverjabréfsins að dauði með Kristi sé forsenda lífs með honum. Grísku hugtökin kenosis, tæming, og theosis, guðsfylling, tjá ferli. Kenosis varðar lægingu og líka böl, en theosis upprisu, umbreytingu. Hin uppreistu þjóna ekki lengur aðeins eigin fýsnum og nautunum heldur æðri hlutverkum. Hið góða verður innræti persónunnar, atferli og iðkun verður í þágu margra.

Hveitikornið í Karamazov-bræðrunum

Dostojevskí notaði líkinguna af hveitikorni í persónusköpun og gerð flækju Karamazov-bókarinnar. Sagan er ekki aðeins fjölskyldudrama heldur skoðun höfundar á hvort líf án fórnar sé mögulegt í mannheimum. Nautnasókn og sjálfhverfa fólks leiða til sundrungar og eyðingar, en meðvituð fórnarþjónusta í frelsi getur orðið farvegur góðs.

Ýmis afbrigði hveitikornsins birtast í persónum sögunnar. Dmitrí gengur í gegnum siðferðilegt hrun en samþykkir að þjást og umbreytist til góðs. Ívan hafnar auðmýkt og fórn og bilast andlega. Dauði drengsins Iljúsha varð til að styrkja lífsskilning drengjahóps bæjarins. Dauði Iljúsha var átakanlegur en þó ekki merkingarlaus því líf drengsins varð til að hópurinn vann úr átökum og síðan sorginni með skapandi hætti. Þegar Zósíma, öldungurinn í klaustrinu, dó rotnaði líkami hans svo illa að fnykurinn þótti ósæmilegur helgum manni og vakti efasemdir um helgi hans. En lærisveinn öldungsins vann úr þeirri kreppu og öðrum álíka og trú hans dýpkaði og þar með þroski hans einnig. Kvenhetjurnar Grúshenka og Katerína glímdu við eigin fordóma og stolt en urðu að mæta afleiðingum innrætis síns og gerða. Tæming sjálfs þeirra var forsenda vaxtar þeirra og persónuþroska.

Í Karamazovsögunni er þjáning ekki túlkuð sem náttúrulögmál. Böl er ekki heldur göfgað sem nauðsynleg forsenda þroska. Þjáning er í sögunni aðeins merkingarbær ef henni mætt með ábyrgð, raunsæi og vilja til umbreytingar. Þessi áhersla Dostojevskís endurspeglar rússneska rétttrúnaðarmenningu þar sem læging og tæming – kenosis –  og lífgjöf Krists móta mannskilning margra sem og samfélagssýn – theosis.

Í guðfræði helgisiða bæði austur- og vesturkirkjunnar tengist hveitikornið síðustu máltíð Jesú og þar með altarisgöngunni, máltíð Drottins. Frækorn er malað, brauð bakað og síðan brotið. Í þeim gerningi er lífi miðlað samkvæmt hefðinni. Fórn nærir líf. Þessi trúarskilningur er baksvið samfélagstúlkunar kristninnar sem Dostojevskí speglar. Djúpskipaboðin eru að samfélag manna stenst ekki nema einstaklingar gegni fórnarþjónustu gagnvart öðrum.

Böl Dostojevskís og lífssýn

Dostójevskí reyndi í eigin lífi lægingu og uppvakningu. Hann var dæmdur til dauða en rétt slapp við aftöku. Refsivist í Síberíu, sonarmissir og eigin veikindi urðu honum fall í jörð en síðan lífgjöf. Af þeirri glímu spratt mannsýn hans, skoðun á sekt og möguleika á vexti sem og samfélagstúlkun. Yfirskrift Karamozov-ritsins má einnig túlka sem yfirskrift ævi höfundarins sjálfs. 

Dostójevskí var ekki bláeygur sakleysingi. Lífsreynsla, áföll og frásögur samferðafólks höfðu sannfært hann um að böl hittir alla menn. Í lífsháska er fólk prófað, hvort það flýr af hólmi, flýr frá aðstæðum, háska og böli eða glímir við lífsverkefnin af djörfung þrátt fyrir áföll. Ekkert líf er tilgangslaust og ekkert böl er svo hörmulegt að ekki séu möguleikar til að bregðast við og bera ávöxt. Frækornin falla í jörð en rotna þau til einskis eða spíra til góðs? 

Myndina af axinu tók ég á akri í Vallanesi á Héraði.