Greinasafn fyrir flokkinn: Greinar og pistlar

113 pistlar SÁÞ eru inn á tru.is og aðgengilegt á slóðinni trú.is.

Greinar og pistlar

Trúarhugmyndir Jóns Helgasonar biskups

Jón Helgason (1866-1942) prestaskólakennari og biskup beitti sér á mörgum sviðum menningar- og kirkjumála á Íslandi. Hann varð kunnur málari, ekki síst fyrir sögulegar myndir sínar af Reykjavík og kirkjustöðum, sem hann málaði á biskupsferðum sínum. Mikilvægasta framlag hans var á sviði kirkjumála. Hann ritaði um íslenska og erlenda kirkjusögu. Hann gaf út og ritstýrði kirkjulegum tímaritum, kenndi og mótaði heila kynslóð af prestum og stýrði íslensku kirkjunni í tvo áratugi með biskupslegri röggsemi og stefnufestu. Sögurit hans voru mikil að vöxtum, en líklega má telja predikanir, tímaritagreinar og trúfræðirit hans einna mikilvægasta framlag hans til nýsköpunar. Sú guðfræði, sem hann braut leið, var kennd nýjung og frjálslyndi.

Æviágrip

Jón Helgason fæddist í Görðum 21. júní 1866. Faðir hans, Helgi Hálfdánarson, var þá prestur á Álftanesi en varð síðar á árinu Prestaskólakennari. Jón Helgason fluttist því til Reykjavíkur tæplega ársgamall. Hann lauk guðfræðinámi við Kaupmannahafnarháskóla árið 1892 og fór þá heim til að kenna við Prestaskólann fyrir sjúkan föður sinn. Hann var aðstoðarprestur í Danmörku um sex mánaða skeið árið 1893. Árið 1894 kvæntist Jón Mörthu Maríu Licht (1866-1945), danskri prestsdóttur, sem fluttist með honum til Íslands og reyndist honum tryggur förunautur á fjölskrúðugum ferli. Faðir hans lést þetta ár og var Jón þá kallaður til kennslustarfa við Prestaskólann. Frá 1894 og til 1908 var Jón dómkirkjuprestum til aðstoðar í guðsþjónustuhaldinu. Hann lét sér ekki nægja umfangsmikil kennslustörf og helgihald heldur stofnaði, ritstýrði og skrifaði flestar greinar í tímaritinu Verði ljós. Ritið kom það út á árunum 1896-1904. Hann ritstýrði með Þórhalli Bjarnasyni Nýju kirkjublaði 1906-07. Þegar Þórhallur Bjarnason varð biskup varð Jón Helgason forstöðumaður Prestaskólans. Hann varð svo prófessor við stofnun H.Í. árið 1911 og sum árin deildarforseti. Rektor H.Í. var hann 1914-15. Jón Helgason var skipaður biskup Íslands frá 8. feb. 1917. Gegndi hann því embætti til ársloka 1938. Jón Helgason var afkastamikill málari og rithöfundur. Eftir hann liggur mikill fjöldi myndverka, bóka og ritgerða á sviði guðfræði, kirkjusögu og sagnfræði.[i]

Guðfræðin og áhrifavaldar

Áður en Jón Helgason hóf kennslu við Prestaskólann fór hann á milli þýskra háskóla til að kynna sér það sem efst var á baugi. Þessi ferð varð upphafið að sinnaskiptum Jóns og hafði mikil áhrif á trúartúlkun presta á Íslandi. Á námsárunum í Kaupmannahöfn hafði hann kynnst gagnrýnum sögurannsóknum, svonefndri „biblíukritík“. Einn kennara hans var Frantz Buhl, sem varð meðal kunnustu Gamla testamenntisfræðinga sinnar samtíðar. Var Jón því kunnugur guðfræðiumræðu í þýskum og norrænum háskólum. Las hann ákaft rit umdeildra guðfræðinga samtíðarinnar og notaði þau síðar við kennslu. Kom honum á óvart sókndjörf og víðfeðm fræðimennska Þjóðverja, ekki síst Albrecht Ritschl og lærisveina hans. Þeir voru áberandi í þýskri guðfræði báðum megin aldamótanna 1900. Meðal þeirra voru Wilhelm Herrmann og Adolf von Harnack. Leituðu þeir að upphafi kristninnar, röktu gjarnan sögu trúarkenninga og bentu á hversu trúfræðikerfin væru lituð af gildum og viðhorfum hvers tíma. Lögðu þeir áherslu á sagnfræðirannsóknir, sem þeir töldu leiða til niðurstöðu sem væri vísindalega ábyrgari og trúarlega hagnýtari en trúfræðispuni. Þessar áherslur fóru saman við hneigð Jóns Helgasonar. Hann hafði alla tíð mikinn áhuga á sagnfræði og sérstaklega kirkjusögu. Hann var sannfærður um mikilvægi vísindalegra rannsókna, meðal annars á Biblíunni.

Í Erlangen sótti Jón fyrirlestra hjá Reinhold Seeberg, sem tók seinna við af Adolf von Harnack í Berlín. Þá kynntist Jón Lutthardt í Erlangen og sótti námskeið hjá Hermann Cremer og Otto Zöckler. Áhrifin frá von Harnack og Wilhelm Herrmann voru skýr og koma meðal annars fram í kenningu Jóns um Jesú Krist. Jón taldi klassíska þrenningarkenningu óþarfa og taldi, að Jesús birti fyrst og fremst kærleika Guðs, föður. Áhrif Ritschl-guðfræðinnar á Jón Helgason kom fram í ritum hans í Kirkjublaðinu þegar árið 1894.[1] Jón sagði einnig fleiri hafa haft áhrif á sig eins og Jathos og Campell.[2]Auk guðfræði frá Þýskalandi og Englandi varð Jón fyrir æ meiri áhrifum frá guðfræðingum í Skandinavíu, sérstaklega þeim sem kenndir eru við nýkantíska guðfræði og guðfræðilegan liberalisma. Glímdu þeir við svipaðar aðstæður og Jón Helgason, þ.e. gagnrýna menntamenn gagnvart trúarefnum og nýjar vísindahugmyndir. Þá voru ýmsir prestar í Skandinavíu að leita nýrra leiða vegna predikunar. Menn eins og F. C. Krarup í Danmörku höfðu einnig áhrif á Jón og breyttu hugmyndum hans í guðfræði.[3]

Nýkantíönsk guðfræði

Í lífi, ritum og starfi leitaðist Jón Helgason við að marka trú, trúariðkun og kirkjulífi hlutverk og stöðu, sem ekki yrði haggað af andlegum tískusveiflum, vísindum og samfélagsbyltingum. Augu hans beindust fremur að trú einstaklings en trú í samhengi kirkju eða samfélags. Í nýkantískri guðfræði í Evrópu fann hann útlistanir sem hann síðan aðhylltist. Taldi hann, að hin nýja guðfræði gæti varið trú og kirkju í gagnrýnum heimi. Jón Helgason hafnaði í fyrsta lagi frumspeki og allri heilaleikfimi í trúfræði. Hann hafnaði ennfremur að játningar kirkjunnar væri nauðsynlegur rammi trúarlífs. Vegna þess, að frumspeki hefði svo mótað klassíska trúfræði, væri hún ónothæf. Hann taldi að trú ætti að vera hagnýt. Hún yrði til við guðsfyllingu sálarinnar og væri óháð kenningum eða hugmyndum manna. Almennt greindi Jón mjög skarplega milli eilífðar og tíma, þ.e. himins Guðs og heims og þar með mannlífs í öllum myndum. Það, sem væri á sviði Guðs og eilífðar, taldi hann ávallt mikilvægara en það, sem væri hluti heims. Í ljósi þessa raðaði hann öllu á stiga gilda. Efst ættu að tróna eilífðargildi. Jón hugsaði sér mannlíf sem vegferð um heiminn. Menn gætu kjörið sér örlög og valið hvort klifið væri til hæða eða lotið að því sem neðst væri á stiga gildanna, hinu heimslega. Menn gætu valið á milli þess, að ganga þroskabraut eða dekra við girndir og efnisgæði. Einstaklingur væri samruni eilífðarkjarna og tímanlegs efnis. Köllun manna væri að lifa svo, að öllu væri rétt skipað og þá þannig að hin andlegu sáðkorn fengju að blómstra. Trú taldi Jón Helgason vera sem tengsl tveggja póla. Annars vegar væri sál manns og hins vegar föðurelska Guðs í mynd Jesú. Öll guðfræði Jóns var með einkennum persónulífs og því guðfræði einstaklingshyggju.

Persóna Jesú Krists og hjarta mannsins

Þungamiðja í guðfræði Jóns Helgasonar var persóna Jesú Krists og samband hans við persónu mannsins. Sem næst öll trúfræðiskrif hans fyrr og síðar má skoða í ljósi þessa. Hugmyndir hans breyttust vissulega en þó fyrst og fremst á þann hátt, að hann beindi sjónum æ skarpar að innra sambandi Jesú og manns.[4] Jón greindi milli þess sem hann kallaði „hjarta“ og skynsemi. Kenningar skynseminnar setti hann á óæðri stall, en það sem hugnaðist hinum innri manni, hjartanu. Yfirlýsingar af taginu „kenning er ekkert, lífið er allt“ er víða að finna í ritum hans. Þessi andstæða kenninga og hjarta varðar umfjöllun um flest trúaratriði. Jón greindi að kenningu um frelsun manna og tilfinningu fyrir að hafa frelsast. Klassískar kenningar taldi hann vera of vitsmunalegar og fræðilegar. Hið eina, sem gagnaðist mönnum væri það, sem snerti hjörtu þeirra og persónu. Þegar hann fjallaði um Jesú Krist, ræddi hann ekki um eðli hans eða samband við Guð, heldur aðeins að því hvernig hjarta mannsins gæti tengst Guði með hjálp myndar Jesú. Jón taldi, að Jesús Kristur væri aðeins mikilvægur fyrir menn samtíðar í því, að hann opinberaði elskandi Guð, sem leitar mannlegs hjarta. Kenningu Jesú taldi Jón Helgason væri hægt að draga saman í eitt orð, föðurelsku. Það, sem ekki væri í samræmi við þetta hugtak væri ónauðsynlegt fyrir trúmanninn. Jón benti á, að Jesús hefði ekkert sagt um eðli sambands síns við föðurinn umfram það sem felst í ástinni.

Uppgjör við gömlu guðfræðina

Jón Helgason reyndi að sneiða hjá hvers konar frumspeki og vangaveltum um eðli Guðs og heims. Opinberun Guðs taldi hann ekki varða gerð heims eða í hverju samband föður og sonar er fólgið. Hann hafnaði því guðfræði, sem reynir að blanda saman vitsmunafimleikum við trú einstaklings. Klassíska guðfræði fyrri tíðar taldi hann hafa hafa ruglast í aðalatriðum, þ.e. sambandi einstaklings og Guðs. Kristni og reyndar öll trúarbrögð áleit hann hverfast um samband hjartans við ósýnilegan Guð. Því taldi hann ótækt, að trúfræði fortíðar ætti að móta kenningu samtímans. Kenningar og játningar frá miðöldum og siðbreytingartímanum taldi hann vitnisburð um trúarhugsun fortíðar, en enga bindandi leiðsögn fyrir samtímakristni.

Vegna þess, að Jón Helgason sneri baki við eldri þekkingarfræði og frumspeki hafnaði hann kenningum um erfðasynd, djöful, helvíti og glötun. Taldi hann þessar hugmyndir vera leyfar úreltrar heimsmyndar. En hann hafði ekki í hyggju að snúa baki við allri trúfræði. Hann lagði áherslu á, að mikilvægt væri að nota þekkingarfræði, rannsóknaraðferðir, rökfræði og tungumál nútímans. Þessa kvarða nútímahugsunar setti hann undir meginreglur framfara og gildaröðunar. Hið tímanlega skyldi lægra sett, en það sem tilheyrði eilífðinni. Saga skyldi sett í próf eilífðar. Það, sem ekki stæðist gagnvart hinu eilífa, væri ekki annað en sögulegur arfur og háður forgengileika.

Gildastiginn

Vegna áherslu á gildastiga taldi Jón Helgason, að líf og gildi skyldu sett í forgangsröð. Allt, sem er tímanlegt og heimslegt, skyldi sett neðar en aðalatriðið, málefni hjartans. Guðfræðikerfi taldi hann hluta hins tímanlega og því forgengileg. Trúfræði væri því mannleg viðleitni til að greina með hjálp skynsemi, það sem skynsemi kæmi ekki við. Vegna þessa taldi Jón Helgason hvorki sjálfan sig né kirkjuna bundna af fornum kenningum né játningum. Hinn eini rétti mælikvarði trúarinnar væri reynsla einstaklingsins af Guði föður fyrir hjálp myndar Jesú Krists. Þrenningarkenningin væri t.d. ekki mikilvæg fyrir trúna. Hugtakið synd taldi hann kenningu og óljóst hugtak. Hins vegar taldi hann reynslu af saurgun mannsins vera trúarlega reynslu og þar með mikilvæga fyrir trúmanninn. Viðkvæði í ritum Jóns Helgasonar var: Því meiri trúfræði, því minna af mynd Guðs. Því meiri kenningar um Krist, því minni tilfinning fyrir hinni dýrlegu mynd Krists guðspjallanna. Jón taldi, að því meiri sem hlutur skynsemi væri í trúarefnum því minna yrði af dýrlegri mynd Krists.

Guð og guðsmyndin

Vegna andúðar á kerfisbundinni trúarhugsun var umfjöllun Jóns Helgasonar um Guð, föður, einföld. Hann vildi ekki segja meira um föðurinn en opinberun Jesú Krists leyfði. Líkingin af ástríkum föður var mest áberandi í skrifum hans um Guð. Líkingin var notuð í samræmi við skilning hans á hvernig eðlilegu fjölskyldulífi skyldi háttað. Hinn ástríki faðir hlýtur að uppfylla frumþarfir barna sinna. Á hliðstæðan hátt reynir faðirinn á himnum að tryggja velferð mannkyns. Hann útdeilir öryggi, sýnir umhyggju og ást. Tvær aðrar ímyndir notaði Jón Helgason til að útlista nánar, hvernig Guð starfaði. Annars vegar væri Guð sem arkitekt eða skipulagður stjóri. Markmið Guðs væri, að laða breiskt mannkyn í faðm sinn og veita því frið og aðrar mikilvægar gjafir til næringar sálarinnar. Guði er einnig lýst sem góðum en ströngum, stefnuföstum uppalanda, sem beitti mismunandi meðulum og aðferðum í samræmi við þroskastig einstaklinga og samfélaga. Ákveðinn uppeldisfrömuður verður jafnvel að beita hörðustu meðölum til að kalla fram vöxt. Svo er einnig um Guð. Jón taldi, að þjáning og erfiðleikar væru verk Guðs til að herða einstaklinga og þroska. Þó Jón hafi ekki farið mögum orðum um Guð benti hann á nokkur einkenni. Hann taldi Guð einkennast af heilagri alvörugefni, viturlegri stjórn, skynsamlegu þolgæði og takmarkalausri ást.

Jesús Kristur

Persóna Jesú Krists var þungamiðja í trúfræðsluritum Jóns Helgasonar. Vegna andfrumspekilegrar aðferðar vildi hann þróa og hugsa guðfræði að neðan, út frá trúarreynslu fólks. Jón hélt fram, að Jesús Kristur væri sonur Guðs vegna þess, að sál hans hefði fyllst andlegri ást. Spurningunni um fortilveru Jesú forðaðist hann að svara. Slík eftirgrennslan væri heilaleikfimi en ekki af trúarlegum toga. Um eðli Jesú Krist væri ekki hægt að ræða umfram það sem væri á sviði sögunnar. Kristsfræði Jóns var öll á sviði persónusambands, hvernig „hjarta mitt“ geti tengst hjarta Guðs. Einu leiðina til Guðs taldi Jón vera um hjarta hins fullkomna manns Jesú Krists.

Persónugerð manna og sálarkjarnar

Að baki hjartnæmri ræðu Jóns Helgasonar um tengsl persónu við hinn fullkomna mann er ákveðin persónuleikakenning. Eins og margir nýkantískir guðfræðingar taldi hann, að grunngerð mannsins væri kjarni hans. Trúarlíf risti dýpra en aðrar sálargáfur s.s. skynsemi og siðferði. Ef grunnur sálarinnar fylltist ákveðnu inntaki myndi annað litast af kjarnanum. Þessi hugmynd stýrði, hvernig Jón Helgason fjallaði um Jesú Krist. Jón taldi, að Jesús hefði verið sem venjulegur maður að öllu leyti öðru en því, að sálargrunnur hans hefði orðið fullkomlega mótaður af hinum guðlegu eiginleikum, s.s. ást, friði, krafti, lífi og trú. Ekkert hefði náð að skyggja á þessa eilífu sálarkjarna. Jesús hefði aðhyllst skoðanir og heimsmynd samtíma síns og átt við sömu vandkvæði og baráttu að stríða sem aðrir menn. En hann hefði opnað sál sína svo algerlega gagnvart föðurnum, að honum hefði orði auðið að rækta sáðkorn Guðs með sér og ná fullkomnun. Guðsfyllingin væri það sem gert hefði Jesú Krist guðlegan og því gætum við kallað hann son Guðs. Hinn fullkomni maður og sonur Guðs opinberaði okkur því Guð, sem væri fyrst og fremst elska. Sá Jesús, sem við nálgumst í guðspjöllunum, væri sem endurvarp hins guðlega á sviðum anda, orða og athafna. Myndlistarmanninum, Jóni Helgasyni, var tamt að tala um mynd föðurins, sem Jesús birti. Jesús hefði ekki aðeins verið fullkomin fyrirmynd fyrir menn á þroskabraut heldur einnig fullkominn fulltrúi Guðs í fjötrum tímans. Hann væri nálægur öllum, sem berðust á þroskabraut trúarinnar.

Saga heimsins

Eins og margir guðfræðingar, sem heyrðu til hinum guðfræðilega liberalisma eða nýkantíanisma, hafði Jón Helgason skoðun á eðli sögunnar. Kjarna allrar sögu taldi hann vera Jesú Krist. Söguskoðun hans var mótuð af viðmiðum persónusögu. Hann taldi, að þrátt fyrir fjarlægð í tíma og rúmi væri hjarta mannsins svo gert, að það gæti tengst fullkominni persónu, sem hefði þroskað mennsku sína til fullkomnunnar. Gjár sögunnar og tíma væri hægt að brúa með hjálp persónutengsla.

Heimurinn sem skóli til lífs

Heim og mannlíf taldi Jón einkennast af hvers konar takmörkun. Allt í heimi væri hverfult og lítt til þess fallið að styðja sig við í andlegum efnum. Mannlífi væri ógnað í samfélagi og lífsbaráttu. Allar gáfur manns væru takmarkaðar. Vilji, hold og hjarta væru veik að gerðinni til, allt frá fæðingu. Skynsemin, svo góð sem hún væri í réttu samhengi, yrði mönnum ekkert haldreipi í eilífðarmálum. Frelsi notuðu menn gjarnan til ills. Einstaklingur gæti ekki reitt sig á neitt í heiminum, þegar lausnar væri leitað á andlegri þjáningu eða menn teygðu sig eftir friði og öryggi.

Guð hefði gert heiminn svo, að menn yrðu að reyna á sig. Lífið væri skóli reynslu og átaks. Guð útdeildi jafnvel þjáningu og sorgum til að herða stálið í mönnum. Í andblæstri spyrðu menn sig spurninga og leituðu haldgóðra svara og grundvallar, sem ekki brysti. Svo virðist, að Jón Helgason hafi skilgreint menn sem spurningu gagnvart eilífðinni. Trúarþel manna dæji aldrei, hæfileikinn til að taka við frjóvgun af hæðum. Maðurinn væri sem akur sem biði þess, að Guð taki til við að yrkja jörð og sá kornum eilífðar, vökva og rækta. Þegar maðurinn bregst rétt við sumarstarfi Guðs og sólargeislum að ofan breyttist allt. Í gegnum tár og í miðri sorg gæti maðurinn fyllst föðuelsku, ummyndast í líkingu Jesú, notið friðar og fullvissu. Vilji Guðs verður þá vilji manns. Staðfesta, óttaleysi, gleði og innra frelsi yrði útdeilt trúmönnum. Síðan er það köllun manna að sýna ábyrgð í lífinu.

Fyrirlestur um Jón Helgason frá 1998. Ítarlegri greining á guðfræði og trúarhugmyndum hans má finna að baki þessari smellu. 

    [1]Sjá t.d. Kirkjublaðið, 119-29.

    [2]Jón Helgason, (1915), Grundvöllurinn er Kristur: Trúmálahugleiðingar frá nýguðfræðilegu sjónarhorni, 27.

    [3]Um guðfræði og nýtkaníanisma Krarups sjá Peter Kemp, (1975) „F. C. Krarup’s Philosophy of Religion,“ Danish Yearbook of Philosophy.

    [4]Um innra líf einstaklingsins fjallaði Jón Helgason þegar í fyrstu ritgerðum sínum, sjá Jón Helgason, (1896) Verði ljós, 3-4, 17, 53 o.áfr., 148, 153, 167; (1897) 20 o.áfr., 40, (1899), 102 o. áfr. Um íhugun á persónu Jesú sjá (1896), 17, 68 o.áfr.; (1897), 7 o.áfr.; (1899), 98 o.áfr.; (1901), 76. Sjá einnig Nýtt kirkjublað, (1907), 206, 218 o.áfr.; (1908), 122.

[i] Æviágrip er að finna í grein Eiríks Albertssonar (1965) „Jón Helgason, biskup“ í Merkir Íslendingar: Nýr flokkur, s. 197-241. Þá er til óbirt ævisaga Jóns, Það sem á dagana dreif, sem varðveitt er af Guðfræðistofnun við H.Í. Um myndlist Jóns Helgasonar var gerður sjónvarpsþáttur á vegum RÚV sjónvarps 1992. Þá var gefin út bók um Reykjavíkurmyndir Jóns árið 1992, Reykjavíkurmyndir Jóns Helgasonar. Um guðfræði Jóns Helgasonar sjá Sigurður Árni Þórðarson, (1989), Liminality in Icelandic Religious Trariditon, 164-72, 205-33, 279-84. Þar er að leita nánari umfjöllun og tilvísanir. Helstu guðfræðirit Jóns Helgasonar, sem liggja til grundvallar eftirfarandi samantekt, eru (1915), Grundvöllurinn er Kristur, (1924); „Hvað er kristindómur“ Prestafélagsritið 6; (1922), Kristur vort líf; (1919), „Sjálfsvitund Jesú“ Prestafélagsritið, 1.

Greinar og pistlar

Hlutverk presta – 1991

Skilgreind hlutverk presta þjóðkirkjunnar er að boða orð Guðs, veita sakramenti, þjóna fólki og lifa í trú og af ábyrgð. En auk kirkjulegra eða guðfræðilega skilgreindra hlutverka hafa prestar löngum verið kallaðir til starfa í þágu samfélaganna sem þeir þjóna. Það eru samfélagshlutverk þeirra. En svo eru áhugamál persónanna að baki hempu og krafa, gáfur þeirra og vöggugjafir. Hlutverk, uppeldi, ástríða, menntun, köllun og metnaður fléttast saman í mönnunum.

Eftirfarandi yfirlit hér að neðan varð til þegar ég undirbjó fund presta í Skálholti áratug fyrir lok síðustu aldar. Með flokkuninni reyndi ég að lýsa mismunandi hugðarefnum, áherslum og jafnvel sjálfsskilningi klerka. Af því flokkunin var lituð og frökk – þótti sumum kollegum mínum  – urðu umræður á fundinum. Svona var listinn anno 1991.

Embættismaðurinn

Sinnir hinum formlegu embættisverkum af vandvirkni, skilar skýrslum réttilega, messar samkvæmt ákvæðum og óskum og sinnir embætti kvillalaust en ekki endilega af ástríðu eða neinum sérlegum áhuga. Hlutverk fyrst og fremst formlegt. Embættismaðurinn vill festu en forðast helst óþarfar breytingar.

Listamaðurinn

Listamaðurinn er t.d. skáld-presturinn, ljóðskáld eða rithöfundur. Margir prestar eru vísnavinir, þ.e. hagyrðingar en skáldunum fer líklega fækkandi í prestahópnum. Til eru afbragðshljóðfæraleikarar í stétt presta. Þá eru til nokkrir frístundamálarar í stéttinni, drátthagir og einnig góðir ljósmyndarar. Trú og list eru jú systur en óþarfi samt að rugla þeim saman. 

Fræðimaðurinn

Sá verður sérfræðingur á einhverju sviði fræða. Guðfræðin liggur eðlilega beint við og margir sérhæfast t.d. í helgisiðum og helgisiðafræðum, sálgæslu eða öðrum greinum prestsskapar og guðfræði. Aðrir leggja fyrir sig lögfræði, þjóðfræði, almenna eða sértæka sögu t.d. héraðs eða lista, ættfræði, bókmenntir eða sálfræði. Áður urðu menn sér úti um sérfræði af þessu tagi með lestri og iðkun en nú á síðari árum æ meir með formlegu viðbótarnámi.

Sérfræðingurinn

Til er að verða hópur prestar, sem hefur aflað sér sérstakrar hæfni t.d. í viðtalsmeðferð eða sjúkrahússtörfum. Sérfræðin er ekki síst í sálgæslugeiranum.

Skemmtarinn

Beitir sér á gleðisviðinu, tekur þátt í spilamennsku, veislustjórn, skemmtiræðum við gleðileg tækifæri, leikfélagi, vísnagerð í gáskaþágu, hefur gjarnan á vörum brandara- eða skemmtisögur. Mun meiri krafa er á dreifbýlispresta í þessum efnum en þéttbýlispresta. En þó er þess víðast vænst, ef ekki með beinum þá með óbeinum hætti, að presturinn skemmti fólki. Stundum er jafnvel ætlast til af prestum að þeir séu n.k. uppistandarar í athöfnum, jafnvel útförum. 

Aukaverkahetjan

Það er presturinn, sem einbeitir sér markvisst á þéttbýlissvæðum að jarða, skíra og gifta sem flesta. Sumum er þessi þáttur mikilvægur tekjuþáttur en öðrum í bland sjálfsvirðingarþáttur inná- sem útá-við. Einstaka prestur lendir í miklum aukaverkum vegna starfa við ákveðna kirkju eða hverfi eða vegna sérstakrar hæfni eða umtals og frægðar.

Uppalandinn

Prestar hafa  fyrr og síðar sinnt uppeldis- og kennslumálum, verið iðnir við uppfræðslu, enda í samræmi við vígslubréf og hefð. Margir hafa verið upplýsingarmenn í anda og beitt sér í kennslu og svo er enn. Fróðleiksfúsir Íslendingar og skólakerfi þjóðarinnar hefur notið prestanna, já um aldir. Margir prestar hafa og verið kunnir að hæfni í kennslu og margreyndir í fræðslustarfi kirkjunnar. Presar hafa leitað í kennslu vegna hugsjóna, aukatekjuþarfa eða vegna neyðar í skólastofnun þess samfélags sem þeir þjóna. 

Safnarinn

Áður voru prestar einhverjir dyggustu bókakaupendur þjóðarinnar og áttu sumir mikil söfn, sem voru jafnvel til einangrunar illa byggðum prestssetrum (ég veit af prestssetri í Árnessýslu sem kólnaði mjög þegar prestur fór með safnið sitt)! Einstaka sérhæfðu sig í bókasöfnun t.d. ljóðasöfnun eða tímaritasöfnun. Svo eru safnarar meðal presta með önnur mið, s.s. tækjasafnarar t.d. myndavélasafnarar, tölvusafnarar, frímerkjasafnarar – sagnasafnar og vísna flokkast jafnvel undir þennan lið.

 Búhöldur

Vegna launaskipunar voru margir prestar bændur og héldu áfram búskap af ýmsum ástæðum eftir að prestar komust á launaskrá ríkisins í upphafi 20. aldar. Margar prestssetrajarðir voru góðar bújarðir. Eiginlegum bændum fer fækkandi þótt ýmsir séu enn með hobbýbúskap vegna aðstæðna. Hins vegar eru margir prestar sem sameina sérþekkingu tekjuaukningu með sérhæfingu á einhverju sviði. Tölvuprestarnir fylla flokk nútíma búhölda – búa við mús í stað fjár.

Stjórnandinn

Með vaxandi safnaðarstarfi hafa ýmsir prestar notið hæfni eða stjórnunaráhuga og skipulags-hyggju eða hæfni hafa leitast við eða verið þrýst í að verða framkvæmdastjórar safnaða. Þá hafa einstaka prestar sinnt launuðum eða ólaunuðum stjórnunarstöðum í félagssamtökum og einnig stofnað fyrirtæki í viðskiptum.

Félagsmálafrömuður

Sinnir mjög félagsmálum og gæti jafnvel talist óformlegur félagsmálastjóri samfélagsins. Á ekki síst við presta í dreifbýlinu.

Hvað af þessu passar enn? Áhugavert væri að einhver tækju sig til og skoðuðu hvaða áherslubreytingar hafa orðið í prestahópi þeirra sem nú þjóna í þjóðkirkjunni, 35 árum eftir að þessi listi varð til.

Myndin er af hinum góða guðfræðingi, prédikara og félaga, Peder Skov Jakobsen, Kaupmannahafnarbiskupi. Ég tók myndina af honum þegar við vorum eitt sinn að undirbúa Porvoo-messu í Karlskirkjunni í Tallinn, Eistlandi.

 

Greinar og pistlar

Að deyja í tölvuheimi

Rafræna lífslokaskráin. Hver er hún og skiptir hún máli? Við Elín skrifuðum grein um undirbúning hins rafræna dauða. Dapurlegt já, en jafnvel lífsnauðsynlegt! Það er ljómandi að skrifa erfðaskrá og hinsta vilja. En þriðja skráin – hún er líka mikilvæg. Hvet þig til að vinna þín mál af ábyrgð og til enda. Greinin birtist í www.lifdununa.is og eftirfarandi: 

Allir deyja en þó öðru vísi en fyrir hundrað árum! Facebook les t.d. ekki dánartilkynningar, veit ekkert um útfarir eða tilfinningar og sorgarvinnu. Samfélagsmiðlarnir halda áfram að minna á afmælisdaga látins fólks nema ráðstafanir séu gerðar. Ef fólk veit ekki um dauðsföll smellir það oft hamingjuóskum á afmælisdögum inn á síðu hinna látnu.

Tölvukerfi fyrirtækja senda áminningar um gjaldfallnar greiðslur þegar ekki hefur verið tilkynnt um lát greiðenda. Heilalaus spjallmenni vita hvorki um dáið fólk út í bæ né syrgjandi ættingja. Nýlega sendi fyrirtæki í Reykjavík greiðsluaðvörun á heimili dáins manns. Ávarpið var svona: „Hæ, látinn.“ Fyrirtækið vildi ekki missa góðan kúnna og erindið var að bjóða hinum látna bætt kjör! Ástvinirnir líða fyrir svona skothríð.

Rafræn tengsl fólks halda áfram þó það sé komið undir græna torfu nema þau séu meðhöndluð með ákveðnum hætti. Við ættum því sjálf að ákveða rafræn lífslok okkar. Í þeim efnum er skynsamlegt að gera ráðstafanir til að styðja ástvini okkar og auðvelda þeim frágang mála. Það er þarft að gera erfðaskrá til að ákveða fjármálin, skipuleggja eigin útför með hinsta vilja en líka útbúa rafræna lífslokaskrá.

Lífslokaskrá

Fólk ætti að gera lista yfir rafræna reikninga sína, netföng, samfélagsmiðla, bankareikninga, rafræn skilríki, félagaaðild og hverjum er greitt fyrir reglulega þjónustu. Einnig að skrifa niður hver séu notendanöfn og lykilorð t.d. að tölvum, og staðfestingarleiðir. Þennan lista þarf að varðveita. Margir stafrænir geymslumöguleikar eru til og hægt að tilnefna í erfðaskrá stafrænan erfingja sem hafi aðgang að listanum eftir lát eigandans. Hægt er að handskrifa lífslokaskrá eða skrá hana rafrænt og prenta út og geyma með öðrum persónulegum gögnum sem ástvinir hafa aðgang að.

Rafrænar ráðstafanir

Samfélagsmiðlar hafa ferla um lokanir reikninga. Hjá Facebook er hægt að óska eftir að síðu sé lokað. Fylla þarf út form og senda gögn til staðfestingar. Hjá Google er „Inactive Account Manager“ sem gerir notendum mögulegt að ákveða hvað gerist við aðgang þeirra ef þeir verða óvirkir í ákveðinn tíma. Apple er með svonefnda „Digital Legacy“ og notandi getur veitt öðrum aðgang að ákveðnum gögnum eftir andlát sitt. Hægt er að óska eftir lokun aðgangs á Instagram, X og TikTok með staðfestingargögnum um andlát.Hafa þarf samband við viðkomandi samtök eða félög og biðja um að afskrá aðild með tilvísun í dánarvottorð. Oftast er einfaldast að leita í heimabanka hins látna að áskriftum og nota síðan þær upplýsingar við afskráningu. Margir póstþjónar s.s. Google og Outlook heimila lokun eða aðgengi að pósthólfi með dánarvottorði. Áminningar og sjálfvirkar greiðslur hætta þegar tengdir reikningar eru afskráðir eða gerðir óvirkir.

Rafræn útför

Við viljum ekki að að ástvinir okkar verði fyrir meiðandi áreiti eftir að dauða okkar. Þeir eiga að fá frið fyrir ásókn vitlausra spjallmenna. Til að svo verði er best að huga að ráðstöfunum í tíma. Það léttir syrgjandi lifendum lífið og dregur úr álagi þeirra eftir andlát ástvinar. Útför okkar á helst að vera sómasamleg – líka rafrænt.

Höfundar eru hjónin Elín Sigrún Jónsdóttir, lögmaður hjá BÚUM VEL og fyrrum útfararstjóri, og Sigurður Árni Þórðarson, prestur. Greinin birtist á vefnum www.lifðunúna.is og sést að baki þessari smellu. 

Greinar og pistlar

Sergio Leone – Einu sinni í vestrinu

Við feðgar horfum gjarnan á kvikmyndir saman. Kvikmyndaklassíkin heillar okkur. Í fangið datt gamall DVD-diskur sem fór í spilarann. Það var Once upon a Time in the West, mynd Sergio Leone. Ég sá ekki myndina þegar hún var sýnd fyrst árið 1968 enda var vitund mín á hippatímanum annars staðar en við vestrauppgjör.

Við feðgar vissum að kvikmyndin var einn frægasti vestri allra tíma og höfðum því talsverðar væntingar og aldrei spillir músík Ennio Morricone. En okkur fannst myndin langdregin, hæg og sérkennileg. Senurnar voru teygðar og ekki ljóst til hvers eða af hverju. En landslagið var flott og senurnar voru vel gerðar. Leikaravalið var ljómandi og gaman að sjá gömlu kempurnar lifna á ný.  

Smátt og smátt dagaði á okkur að Leone væri ekki að segja einfalda sögu heldur að lýsa samfélagsbreytingum Ameríku. Gamli heimur byssukarlanna og útlagalífs var að hverfa og nýtt samfélag með bisniss og borgamyndun tæki við. Lestarteinarnir voru tákn um nýjan tíma. Fjallað er um grimmd og ofbeldi lögleysunnar og mikilvægi skipulagsins. Sem sé andstefin um fortíð og framtíð, óreiðu og reglu. Hvernig eiga karlar að vera og hvaða hlutverki gegna konur á breytingatímum? Hinn miskunnarlausi og grimmi Frank (Fonda) er tákn um skefjalaust ofbeldi gamla tímans. Að honum sækir hinn dularfulli Harmonica (Bronson) sem minnir á Greifann af Monte Christo – báðir að hefna fyrir fortíðarhrylling. Aðalkonan í kvikmyndinni er leikin af Claudiu Cardinale og er áhugaverð útgáfa af því sem Kaninn kallar the Southern Lady, sterka konan sem lifir af en líður samt í ofbeldissamfélagi karla.

Hæga myndin hans Sergio Leone var vissulega hæg en vann á þegar dagaði á okkur að hún væri menningaruppgjör og lýsti fæðingu nýs tíma, nýrrar menningar. Á menningarskilum í okkar samtíð lyftir hún upp í vitundina ýmsum stefjum um breytingar og nauðsyn þeirra. Áherslurnar í Trump-pólitíkinni hafa verið á forræði hinna sterku. Íranhernaðurinn, Venezuelaárásin, Grænlandsfurðurnar og Kanadaeineltið hafa verið undarlegt innslag í heimspólitíkina. En þegar maður horfir á þennan gamla vestra rifjast upp að byssuglaði rugludallurinn er fyrirmynd skertra smákarla sem þrá að stjórna og beita ofbeldi hiklaust. Nýjir heimar samgangna, viðskipta og laga taka aldrei algerlega yfir gamla heima. Tuddarnir viðurkenna aldrei ósigur sinn og smæð heldur halda áfram að reyna að ná völdum. Þeir vilja líka ráða í nýjum og reglufastari heimum en síðan breyta honum að eigin þörfum.

Einu sinni í vestrinu er enn í heimspólitík og samskiptum. Tuddarnir eru ekki dauðir heldur lifa í voninni. Klassík er aldrei bara fortíð heldur með merkingarplús sem kryddar íhugun hverrar nýrrar samtíðar. Einu sinni í vestrinu er hæg en þó góð og merkingarþrungin kvikmynd. Og hún spyr okkur: Hvort viljum við lifa í heimi sem stýrt er af lögum og góððri reglu eða heimi sem tuddarnir stjórna og oft með ofbeldi? 

Þögn einkennir kvikmyndina fremur en málæði. Helmingi færri orð eru notuð en í sambærilegum kvikmyndum og setningarnar sem sagðar eru skipta máli. Þessar tvær eru mikilægar lykilsetningar: 

People scare better when they’re dying.

Keep your lovin’ brother happy.

Greinar og pistlar

Heilræði

  1. Forðastu letingjana. Þau eru ekki góðir félagar sem sóa lífi sínu og gera bara það sem er auðvelt og einfalt. Þannig fólk sýgur frá þér lífsorkuna.
  2. Lærðu stöðugt í lífinu. Leitaðu visku og lærðu af reynslunni. Enginn annar getur lifað lífinu fyrir þig eða lagfært það sem þú eyðileggur. 
  3. Axlaðu ábyrgð. Taktu ruslið upp sem verður á vegi þínum. Skilaðu af þér því sem þér er falið í betra ástandi en þegar þú tókst við. Þannig verður til þroskuð og öflug persóna.
  4. Virtu peninga en dýrkaðu þá ekki. Nýttu peninga vel en þjónaðu þeim ekki.
  5. Vertu með Guð í hjartanu og þjónaðu öðrum. Gefðu af þér í lífinu af mildi og gæsku. Jákvæð afstaða kallar á viðbrögð. Umbun er endurgoldin. Þau sem eru gjafmild njóta gjafmildi í lífinu.

Temdu þér aga, mótaðu þér eigin stefnu og lifðu í anda gæsku. Að vera maður er ekki eiga eitthvað heldur að verða. Ákvarðanir í núinu hafa áhrif á fólk til langrar framtíðar.