Skáldsagan 1984 eftir George Orwell var gefin út eftir lok seinni heimsstyrjaldar, 1949. Þó hún sé nærri áttræð er ekki farið að slá í hana heldur er hún kraftmikil, hagnýt og mikið lesin. Bókin hefur verið þýdd á 65 tungumál og um þrjátíu milljón eintök hafa selst. Ekkert lát er á eftirspurninni. Af hverju? Jú, efnið er sístætt og varðar svo sannarlega okkar tíma líka.
Sagan um Winston Smith og Stórabróður er hvorki spá né annáll ársins 1984, heldur lýsing á því hvernig lýðræði getur spillst þegar fólk tapar stjórn á eigin málum. Hún er bók um hvernig kerfisbundin misnotkun valds getur breytt lýðræðisríki í alræðisríki. 1984 fjallar ekki um framtíðina heldur um okkur og á brýnt erindi við íbúa lýðræðisríkja.
Margt er óþægilega líkt í framferði Donalds Trump og valdbeitingu í ríki Orwells. Trump fullyrti að hann væri ekki einræðisherra. Samt sendir hann ítrekað vopnaðar sveitir til stórborga Bandaríkjanna til að sýna vald sitt og skapa ótta. Hann hefur beitt ríkisstofnunum gegn pólitískum andstæðingum sínum. Hann hefur hótað og lögsótt fjölmiðla sem gagnrýna hann. Hann hefur rekið embættismenn fyrir að birta staðreyndir sem honum líkar ekki. Heilbrigð stjórnsýsla í lýðræðisríki starfar ekki með þeim hætti heldur beitir valdi að hætti einræðisríkis.
Í 1984 lýsir Orwell að valdhafar stjórni ekki aðeins núinu heldur leitist við endurskrifa og endurskilgreina fortíðina til að stýra framtíðinni. Trump þaggar niður í lögfræðingum, fræðimönnum og fjölmiðlum. Óþægilegar fréttir eru fjarlægðar, söfn eru látin breyta sýningum og textum og staðreyndir eru kallaðar falsfréttir. Skýringaútgáfa stjórnarinnar er gerð að þeirri einu leyfilegu. „Freedom is slavery – ignorance is strength“ var slagorð í bók Orwells. Venjulegt fólk í því ríki fór að efast um eigin skynjun og upplifanir. Fjöldi Bandaríkjamanna trúir aðeins því sem Trump og MAGA-hreyfingin segir en ekki eigin augum, eyrum og dómgreind.
Leiðtogadýrkunin sem flestir héldu að væri úrelt hefur gengið aftur en í nýrri mynd. Risaborði með mynd af Trump var hengdur á ráðuneytisbyggingu í Washington. Hann sagðist ekki vera einvaldur en bætti svo við að „margir vilji einræðisherra ef hann tryggi öryggi“. Það er röksemdafærslan sem Orwell varaði við, að fólk afsali sér frelsi gegn öryggi. Reyndar var röksemd djöfulsins svipuð í Karamazov-bræðrum Dostojevskís.
1984 er viðvörunarrit. Þegar lýðræðið veikist smátt og smátt vaknar fólk of seint. Frelsi deyr ekki aðeins vegna ofbeldis eða skyndilegrar byltingar. Það veiklast og deyr þegar dómsvald er gert tortryggilegt, þegar fjölmiðlar eru kallaðir óvinir þjóðarinnar og lög eru sveigð til að refsa pólitískum andstæðingum. Almenningur venst valdahnikun og verður smátt og smátt ónæmur fyrir ólöglegri valdbeiting. Þegar vald er kerfisbundið misnotað vex ótti fólks sem síðan þrengir að tjáningarfrelsi og staðfestir að leiðtoginn og sveitir hans standi ofar lögum og leikreglum.
Bandaríkin eru enn lýðræðisríki. Þau hafa virkt dómskerfi, nokkra frjálsa fjölmiðla og talsverða borgaralega mótmælagetu. En viðnám og varnir veiklast ef almenningur missir trúna, ef þreytan sigrar réttlætiskenndina og ef fólk sættir sig við það sem það hefði áður talið óhugsandi. Það sem gerir þróunina í Bandaríkjunum sérstaklega alvarlega er ekki aðeins það sem Trump aðhefst heldur breyting á viðmiðum og gildum. Lögbrot eru réttlætt sem pólitísk nauðsyn. Árásir á stofnanir eru réttlættar með því að leiðtoginn leyfi ekki lausung eða frávik frá meginstefnunni. Ósannindi eru jafnvel túlkuð sem “skoðanir” sem eigi að virða.
Bandaríkin státa af öflugustu lýðræðishefð heims. Það eru mikil tíðindi ef hægt er að umbreyta sterkri lýðræðisþjóð í fáræðisstjórn á nokkrum árum. Ef hægt er að breyta Bandaríkjunum, með stjórnarskrárhefð, sjálfstæða dómstóla og borgaraleg réttindi, má ímynda sér hvernig ríkjum reiðir af sem hafa gisnari lýðræðishefðir.
Bandaríkin hafa veiklast. Lýðræði er byggt á gildum, en lýðræði getur sýkst og dáið. 1984 minnir á að lýðræði er ekki tryggt heldur þarf stöðugt að næra, verja og efla. Lýðræðissinnar allra landa sameinist.
Trump og félagar í MAGA beita óþægilega líkum aðferðum. Þeir kynda undir óánægju, magna andstæður og hatur milli hópa, halda fram alls konar falsfréttum um svik og ásókn óvina. Ráðist er á fjölmiðla, sérfræðinga, menntastofnanir og réttarkerfi landsins. Stöðugt er grafið undan stofnunum og trausti, spennan er aukin sem mest má verða. Alið er á persónudýrkun af því tagi sem við þekkjum frá sértrúarhópum. Dæmin hræða. Trump-cult er í gerðinni. Einræðistilburðir og einræðissókn Trumps er augljós. Fólki er hótað, farið er fram hjá löglegum forystumönnum og þeir niðurlægðir. En þó er mikilvægur munur á Bandaríkjunum og Þýskalandi nazismans og drápshryllingsins. Bandaríkin eru enn lýðræðisríki. Það er ekki aðeins hlutverk vina okkar í Bandaríkjunum að standa vörð um lýðræðið vestan hafs. Við höfum líka rödd. Ég naut menntunar í einum besta háskóla Bandaríkjanna á sínum tíma. Mér er mjög annt um hefð ríkisins, sögu, menningu og fólk. Ég mótmæli og mun mótmæla, sniðgeng bandarískar vörur og tala við vini mína og legg það lið sem ég má. Ég hugsa til prestsins Martin Niemöller sem iðraðist mjög í fangabúðum nazista að hafa ekki staðið með þeim sem höfðu verið jaðarsettir og niðurlægðir: „Fyrst komu þeir og sóttu sósíalista, og ég sagði ekkert – því ég var ekki sósíalisti. Svo komu þeir og sóttu verkalýðsfólkið, og ég sagði ekkert – því ég var ekki verkamaður. Þá komu þeir og sóttu gyðingana, og ég sagði ekkert – því ég var ekki gyðingur. Loks komu þeir og sóttu mig – og þá var enginn eftir til að segja neitt.“ „Þegar valdsmenn sverta sannleikann og réttlætið, er þögnin samsekt.“ Þegjum ekki.
Hin drepnu gera enga uppreisn.