Greinasafn fyrir merki: þjáning

Prédikanir

Rósir

Skammt utan við borgina München í Þýskalandi er Dachau. Það er lítill staður með þykka sögu. Í fyrsta sinn sem ég kom til München fór ég til Dachau sem nasistar notuðu til að drepa fólk sem þeim þótti óæskilegt. Ég hefði lesið um búðirnar og hafði kynnst fólki sem hafði misst ættingja sína í Dachau. Helfararbækur og kvikmyndir hafa útmálað grimmd og illsku staðarins. Meðal þess sem ég hafði lesið var viskubókin Leitin að tilgangi lífsins. Viktor Frankl höfundur hennar var um tíma fangi í Dachau. Yfir búðahliðinu stóð: Arbeit macht frei – vinna til frelsis. Veruleikinn var þó annar og myrkari innan hliðs og girðingar. Auk gyðinganna höfðu margir pólitískir fangar verið þar vistaðir og líka fargað, fólk sem hafði það eitt unnið til saka að vera ósammála stefnu valdhafa Þýskalands. Meðal þeirra var hinn kunni prestur Martin Niemöller. Skálarnir og húsin sögðu hljóðláta sögu sem var ávirk þeim sem höfðu næði til að skoða vel og hlusta á nið tímans. Minnismerkið um kristna menn sem höfðu dáið á þessum stað var sláandi. Það var róða og Jesús Kristur hékk á krossinum. Þetta var kaghýddur og vannærður Jesús og bróðir harmkvælamanna. Gyðingaminnisvarðinn er hús en í mynd stórs bjargs. Til að komast inn í þá byggingu varð að fara niður í jörðina. Þegar inn var komið sást að veggirnir voru bognir en komu saman á einum stað. Veggir og loft hækkuðu til þeirrar áttar sem veggir komu saman. Þar var því hæst. Augu leituðu upp og hátt uppi var hringlaga op nánast eins og reykháfur. Þar sást upp í himininn . Öll byggingin var myrk og tilfinningin fyrir grjóti var sterk. Þetta var eins og grafhvelfing. Umhverfi hins dána Jesú leitaði á hugann. Ein ljósleið var þarna og það var leiðin upp í himininn. Sjónlínan var sem vonarslóð.

Rósir

Á skírdagskvöldi var altari þessarar kirkju strípað og borðbúnaður veislu himinsins fjarlægður og borinn út. Fimm rósir voru lagðar á altarið til tákns um síðusár Jesú Krists. Blómin líða langan föstudag í kirkjunni. Nekt altarisins er tákn um pínu Jesú en líka hörmunga í lífinu. Allir menn verða einhvern tíma fyrir andstreymi. Að láta sem ógæfa eða vandkvæði væru blekking hefur aldrei verið gæfulegt ráð eða til bóta. Til að vinna sigur á þjáningu megum við menn ekki flýja heldur fremur að viðurkenna hana, umfaðma hana og nýta síðan til lífsbóta. Í þessu er fólginn mikilvæg leiðarlýsing til góðs.

Japanska ljóðskáldið Kenji orkti einu sinni ljóð um rósaburð. Í einfaldri samantekt segir í ljóðinu: Ímyndaðu þér að þú haldir á fölnuðum og dauðum rósum. Þyrnarnir stinga og freistandi er að sleppa særandi blómunum. En í stað þess að gefast upp gengurðu af stað og í átt til eldstæðisins. Þú hendir rósavendinum í eldinn. Í þeim kviknar. Eldurinn lifnar, vermir og lýsir. Í lýsingu ljóðsins á þessum rósaburði birtast raunar stig sorgarvinnu og hvernig unnið er með þjáningu. Hið fyrsta er að viðurkenna vanda, virða hann og taka á honum, ganga fram og varpa honum í eldinn. Allir sem hafa átt við eldstæði í köldu rými kannast við hve vermandi er þegar eldur lifnar og hiti vex. Lífsaðstæður og líðan batna. Rósaburðurinn er ferli manna í bata. Við getum notað hann til innsæis varðandi afstöðu Guðs. Rósaburðinn getum við íhugað frá sjónarhóli Guðs. Rósir eru tákn heimsins. Guð sem elskar veröldina tekur heim í fangið eins og rósabúnt, faðmar veröldina og leggur af stað með meinvaldinn í fanginu, heldur út sársaukann, fer alla leið og sleppir síðan öllu því sem hrellir og hryggir. Bálið lifnar og lausn verður. Meinið er læknað og lífið lagast. Glóðin lifnar, eldur funar og hiti vex til hagsbóta fyrir líf í bata.  

Heimssýn

Hvað hefur reynst þér erfiðast í lífi þínu? Þínir föstudagar eiga sér samfellu í máli bænadaganna. Fjöldi fólks sér í páskviðburðinum ekkert annað en óra og viðurkennir ekki boðskap sjónarvotta og allra þeirra sem sáu hinn látna Jesú Krist lifandi. Allir sem aðhyllast lokaða og sjálfstilvísandi heimsmynd viðurkenna ekki annað líf en það sem efnisvísindi geta staðfest. Þar með er öllu hafnað sem er utan seilingar fræðanna. Slíkir menn munu aldrei viðurkenna upprisu nema sem óefnislegan upplifunarþátt, tilfinningamál og blekkingu. Jesús Kristur hafi ekki risið upp nema í tilbeiðslu frumkristninnar. Líkami hans hafi rotnað en andi hans orðið til vegna samsinnis og samskynjunar. Allt annað megi síðan skýra og túlka með hjálp mannvísinda, t.d. fagurfræði, sálfræði, mannfræði og félagsvísinda og hafi ekkert með efnisvísindi að gera. En þótt menn skilgreini vísindi þröngt er ástæðulaust að smætta heiminn. Óþarft er að njörva heimssýn niður og þrengja túlkun. Við megum leyfa okkur að vera opin gagnvart öðrum víddum en hinum efnislegu. Vísindi hafa ekkert með að gera hvort Guð er til eða ekki, hvort tilgangur ríki í veröldinni eða ekki og hvort ástin eigi sér djúpa skírskotun handan æxlunarþarfa. Raunvísindi geta ekkert sagt um Guð og eiga ekkert að segja um þann veruleika sem er og má vera utan seilingar þeirra.

Sjónarhóll

Á leiðinni til Dachau voru í sömu lest og ég nokkur bandarísk ungmenni. Ég talaði við þau á leiðinni og þau sögðu mér að þau væru á lestarferð í Evrópu. Þegar inn í búðirnar kom fóru þau hraðar yfir en ég og voru snögg að skoða fábrotna svefnskálana. Þau sögðu hissa hvert við annað: „Hér er ekkert að sjá.” Þau settust niður og fengu sér smók og fóru svo. Þau sáu aldrei neitt annað en nakta skála og nokkrar byggingar. Þau sáu aldrei hinn krossfesta, sáu aldrei grafarminnismerkið um Gyðingana með ljósopinu til himins. Þau höfðu ekkert heyrt um þennan stað annað en að þetta hefðu verið fangabúðir. Þau voru snögg að sjá að það var ekkert að sjá. Dachau er engin Disneyútgáfa af dauðabúðum. Ekkert var gert til að auka áhrifin fyrir komumenn. Ef maður vill ekki sjá sér maður ekkert, fær sér bara sígó og fer svo.

Ljósið

Við getum orðið föst í kyrruviku lífsins og hætt að sjá hve dramatískt lífið er. Þá förum við á mis við möguleika í lífi okkar. Við getum tamið okkur lokaða heimssýn í stað opinnar. Við getum orðið föst í einhverri sprungu föstudagsins langa eða lokast á laugardegi. Engin sorg er til án ástar. Stærsta sorg heimsins er skuggi mestu ástarinnar. Og sú er sorg Guðs sem hefur þegar lagt rósir og sprek í eldinn. En ljósið leikur um veröldina. Frá erkiarni heimsins leggur bæði hita og ljós. Það er til að efla lífsgæði okkar allra. Hver sem þú ert og hvað sem þú hefur gert, hversu djúpt sem þú hefur sokkið og hversu miklar sem raunir þínar hafa orðið er samt von og ljós. Það ástarljós er úr arni himinsins sem yljar allri veröld. Þú ert minn og ég er þinn er mál þeirrar birtu og elsku. Við upphaf heims sagði Guð: „Verði ljós.“ Í lífi Jesú Krists var það endurtekið. Í þínu lífi og líka í myrkrinu er hvíslað: „Verði ljós.“

Föstudagurinn langi. Jes. 52.13-53,12. Heb. 4.14-16. Jóh. 19.16-30.

Myndin er af altarisklæði föstudagsins langa í Hallgrímskirkju og rósum sem slúta yfir altarisbrúnina. 

Greinar og pistlar

Hveitikorn í Karamazov-bræðrunum og lífi Dostojevskí

Í byrjun Karmazov-bræðranna er dularfull yfirskrift. „Ef hveitikornið fellur ekki í jörðina og deyr verður það áfram eitt. En ef það deyr ber það mikinn ávöxt.“ Jh 12.24. Er þetta vers til skrauts í byrjun mikillar sögu? Nei, Dostójevskí var meðvitaður um vísanir og túlkun og hefur ákveðið að veita lesendum skilningslykil að hinni flóknu, fjölbreytilegu og dramatísku skáldsögu. Yfirskriftin er ekki eini túlkunarlykill Dostójevskís en þó mikilvægur.

Kriststáknið – fyrir líf

Hvað merkir þessi líking Jesú? Í Jóhannesarguðspjalli er hveitikornið Kriststákn. Jesús notaði það um sjálfan sig. Dauði Jesú Krists var ekki túlkaður sem tilgangslaust böl og ósigur, heldur fremur sem skapandi atburður. Gríska orðalagið í versinu (ἐὰν μὴ ἀποθάνῃ) bendir til meðvitaðrar ákvörðunar Jesú að fórna sér. Í menningu nágrannaþjóða og samhengi akuryrkju Ísraels var myndin skýr. Fræ hverfur í mold og virðist týnast, deyja. Fall og sáning fræs er tæming sem kemur á undan vexti. Ferlið var ekki skilið meðal Gyðinga sem goðsöguleg hringrás að hætti frjósemisdýrkenda, heldur sem lífsferli skapandi Guðs. Krossguðfræði Jóhannesar setur fram spekina um að líf verður til í fórn. Án fórnar verður enginn ávöxtur.

Sama hugsun birtist í trúartúlkun frumkristninnar. „Sá sem vill bjarga lífi sínu mun týna því“ Mk 8.35. Páll postuli minnir á í 6. kafla Rómverjabréfsins að dauði með Kristi sé forsenda lífs með honum. Grísku hugtökin kenosis, tæming, og theosis, guðsfylling, tjá ferli. Kenosis varðar lægingu og líka böl, en theosis upprisu, umbreytingu. Hin uppreistu þjóna ekki lengur aðeins eigin fýsnum og nautunum heldur æðri hlutverkum. Hið góða verður innræti persónunnar, atferli og iðkun verður í þágu margra.

Hveitikornið í Karamazov-bræðrunum

Dostojevskí notaði líkinguna af hveitikorni í persónusköpun og gerð flækju Karamazov-bókarinnar. Sagan er ekki aðeins fjölskyldudrama heldur skoðun höfundar á hvort líf án fórnar sé mögulegt í mannheimum. Nautnasókn og sjálfhverfa fólks leiða til sundrungar og eyðingar, en meðvituð fórnarþjónusta í frelsi getur orðið farvegur góðs.

Ýmis afbrigði hveitikornsins birtast í persónum sögunnar. Dmitrí gengur í gegnum siðferðilegt hrun en samþykkir að þjást og umbreytist til góðs. Ívan hafnar auðmýkt og fórn og bilast andlega. Dauði drengsins Iljúsha varð til að styrkja lífsskilning drengjahóps bæjarins. Dauði Iljúsha var átakanlegur en þó ekki merkingarlaus því líf drengsins varð til að hópurinn vann úr átökum og síðan sorginni með skapandi hætti. Þegar Zósíma, öldungurinn í klaustrinu, dó rotnaði líkami hans svo illa að fnykurinn þótti ósæmilegur helgum manni og vakti efasemdir um helgi hans. En lærisveinn öldungsins vann úr þeirri kreppu og öðrum álíka og trú hans dýpkaði og þar með þroski hans einnig. Kvenhetjurnar Grúshenka og Katerína glímdu við eigin fordóma og stolt en urðu að mæta afleiðingum innrætis síns og gerða. Tæming sjálfs þeirra var forsenda vaxtar þeirra og persónuþroska.

Í Karamazovsögunni er þjáning ekki túlkuð sem náttúrulögmál. Böl er ekki heldur göfgað sem nauðsynleg forsenda þroska. Þjáning er í sögunni aðeins merkingarbær ef henni mætt með ábyrgð, raunsæi og vilja til umbreytingar. Þessi áhersla Dostojevskís endurspeglar rússneska rétttrúnaðarmenningu þar sem læging og tæming – kenosis –  og lífgjöf Krists móta mannskilning margra sem og samfélagssýn – theosis.

Í guðfræði helgisiða bæði austur- og vesturkirkjunnar tengist hveitikornið síðustu máltíð Jesú og þar með altarisgöngunni, máltíð Drottins. Frækorn er malað, brauð bakað og síðan brotið. Í þeim gerningi er lífi miðlað samkvæmt hefðinni. Fórn nærir líf. Þessi trúarskilningur er baksvið samfélagstúlkunar kristninnar sem Dostojevskí speglar. Djúpskipaboðin eru að samfélag manna stenst ekki nema einstaklingar gegni fórnarþjónustu gagnvart öðrum.

Böl Dostojevskís og lífssýn

Dostójevskí reyndi í eigin lífi lægingu og uppvakningu. Hann var dæmdur til dauða en rétt slapp við aftöku. Refsivist í Síberíu, sonarmissir og eigin veikindi urðu honum fall í jörð en síðan lífgjöf. Af þeirri glímu spratt mannsýn hans, skoðun á sekt og möguleika á vexti sem og samfélagstúlkun. Yfirskrift Karamozov-ritsins má einnig túlka sem yfirskrift ævi höfundarins sjálfs. 

Dostójevskí var ekki bláeygur sakleysingi. Lífsreynsla, áföll og frásögur samferðafólks höfðu sannfært hann um að böl hittir alla menn. Í lífsháska er fólk prófað, hvort það flýr af hólmi, flýr frá aðstæðum, háska og böli eða glímir við lífsverkefnin af djörfung þrátt fyrir áföll. Ekkert líf er tilgangslaust og ekkert böl er svo hörmulegt að ekki séu möguleikar til að bregðast við og bera ávöxt. Frækornin falla í jörð en rotna þau til einskis eða spíra til góðs? 

Myndina af axinu tók ég á akri í Vallanesi á Héraði.

Greinar og pistlar

Gibson – passían og Jesús Kristur

Voru hýðingar, pústrar og blóðsúthellingar sem Jesús Kristur leið á förinni til Golgata nauðsynlegur þáttur guðsríkisins? Ef Jesús hefði sloppið við líkamlega þjáningu fram að krossfestingunni hefði hjálpræðisverkinu þar með verið klúðrað? Er þjáning og dauði Jesú meginatriði trúarinnar? Eða er það líf Jesú eða eitthvað annað? Hvert var og er hlutverk Jesú?

Kvikmynd Mel Gibson um þjáningu Jesú er rosaleg píslarsaga. Blóð Jesú slettist á stéttar og torg. Hægra auga Jesú bólgnar nánast úr augntóttinni. Vargfugl goggar í augu ræningjans á krossinum. Friðlaus andi Júdasar veinar. Hermenn píska Jesú látlaust alla leið frá Getsemanegarði um hallir trúarleiðtoga og veraldlegra valdsmanna og til aftökustaðar. Jesús er hæddur og lítillækkaður og á hann er lagt þyngra tréfarg en á ræningjana. Kona sem ætlar að líkna bandingjanum er hrakin á brott. Þyrnikórónónu er ekki tyllt á höfuð Jesú heldur lamin í höfuleður hans. Hermenn ganga í skrokk bandingjans langt umfram heimild. Gripgaddar svipanna slíta húð og kjötstykki í barsmíðinni. Blóðið frussast yfir böðlana og hleypur í augu áhorfenda í langdregnu píslarsenum.

Eru svona pyntingar nauðsynlegur til að gleðiboðskapur skiljist? Er þessi aðferð blóðbaðsins sú skásta til boða myndfíknu nútímafólki frelsisverk Jesú Krists? Þarf að toppa ofbeldismyndir til að boða lausnarann? Þarf að lengja hinar líkamlegu senur svo mjög að okkur sé hætt við uppsölu vegna þess sem dregið er upp á tjaldið? Hvert er hlutverk trúarlegrar ofbeldismyndar?

Píslarsaga Gibson getur hentað til sýningar meðal ungmenna sem eru uppalin í ofbeldiskúltúr unglingamyndanna. Hún er ljómandi tilefni til umræðu um ýmsa Jesúþætti og tækifæri til samræðu um hlutverk og eðli Jesú. Hún beinir sjónum að mennsku Jesú. En hún er ekki góð guðfræði vegna þess að verk Jesú Krists er ekki fólgið í hversu hann leið líkamlega. Í því er einn vandi myndar Gibsons að hún hleypir blóðinu í augu okkar og við sjáum því ekki hlutverk lífs og dauða Jesú nægilega vel. Fókus myndarinnar er písl en ekki líf. Við þurfum að þurrka blóðið úr augum og skoða hver Jesús var og er því við sjáum aðeins brot af sögu hans í Gibsonpassíunni. Hvað var það sem Jesús bað að við gerðum í hans minningu? Örugglega ekki að fara í bíó en kannski getur þessi mynd dýpkað veruleika Jesú í lífi okkar og við séð hann betur. 

Innlögn fyrir sýningu á mynd Mel Gibson árið 2004.