Greinasafn fyrir merki: vatn

Greinar og pistlar

Vatnið í Danmörk er stórmál

Í aðdraganda dönsku þingkosninganna 2026 urðu litlu málin risastór. Eftir ásælni og yfirgang Trumpstjórnarinnar fyrr á árinu gegn Grænlendingum og Dönum rauf forsætisráðherrann þing og efndi til kosninga. Við héldum flest að utanríkismál og jafnvel útlendingamál yrðu meginefni baráttunnar en svo varð viðsnúningur. Smámálin bólgnuðu og sprænurnar urðu pólitísk stórfljót. Hvað á að vernda, fyrir hvern og fyrir hverjum varð ekki bara spurning um Grænland heldur það sem rennur úr krananum. Flestum á óvart urðu svínarækt og vatnsvernd að meginmálum. Það var ekki bara freki karlinn vestan hafs sem ógnaði heldur líka frekleg mengun í iðrum jarðar sem hræddi. Vatn, vatnsmengun og drykkjarvatnsgæði voru meðal mest ræddu mála í dönsku kosningabaráttunni.

Í Danmörk hefur vatn til heimilisnota aðallega verið dælt úr grunnvatni. Vatnið hefur verið það heilnæmt að ekki hefur þurft að hreinsa nema í undantekningartilvikum. Skiljanlega hafa Danir verið stoltir af. En svínahald er mikið í landinu og útflutningur svínafurða skiptir danskan efnahag verulegu máli. Dönsk svín eru helmingi fleiri en mennskir íbúar Danmerkur, þ.e. tvö svín á hvern íbúa. Hvergi í heiminum er hlutfall svína svo hátt miðað við íbúafjölda (á Íslandi er hlutfallið 1 svín á hverja 5 íbúa). Í ljós hefur komið að úrgangur frá landbúnaði, ekki síst svínahaldi og notkun áburðar, hefur spillt grunnvatni. Mengun mælist nú í helmingi vatnsbóla Dana og í 14% þeirra yfir leyfilegu hámarki. Kjósendur spurðu pólitíkusana þeirrar einföldu en jafnframt erfiðu spurningar: Hvort á að vernda vatnið eða svínabændur? Svörin voru gjarnan humm og haaa.

Mengun vatns kallar á prinsippumræðu um stjórn, vald, ábyrgð og stefnu. Hver hefur rétt til að nýta land og vatn? Hver ber kostnaðinn af mengun? Hver á að borga hreinsun mengunar? Eiga þau sem menga að borga fyrir gerðir sínar og gróða? Vatnsmengunarmálið er sem sé hápólitískt.

Kosningarnar í Danmörk sýndu að kjósendum er ekki sama um náttúruna og vatnið úr krananum. Kannanir sýna að 95% Dana vilja auka vatnsvernd. Vatn er ekki lengur hin sjálfsagða auðlind sem allir hafa aðgang og ekki þarf að ræða heldur sprengimál í pólitíkinni. Þegar samfélag neyðist til að velja milli lifandi vatns og hagvaxtar er valið milli tveggja ólíkra kosta fyrir framtíð. Þá er valið milli gróða og gæða lífsins.

Íhugum þróunina í Danmörk og drögum lærdóm af fyrir okkar nærsamhengi á Íslandi. 

Meðfylgjandi kennimynd tók ég í hallargarðinum við Fredensborg á Sjálandi, rétt hjá minnismerkinu um Henrik konungspabba og drottningarmann. Myndin hér að neðan er úr sama garði.

Greinar og pistlar

Vatnsvandi og vatnsskuld heimsins

Mannkynið safnar vatnsskuldum. Regn og snjókoma mynda vatnskerfi sem lífríkið nýtur og menn nota. Vandinn er að mannkynið notar svo mikið vatn að ójafnvægi er í vatnsbúskap veraldar. Vatni er óhóflega dælt úr ám, vötnum, votlendi og úr grunnvatnslindum og þar með hraðar en þau endurnýjast. Loftslagsbreytingar valda hitabylgjum og þurrkum og magna vandann. Afleiðingarnar ofnoktunar vatns eru minnkandi ár og stöðuvötn. Votlendi minnkar, grunnvatnsborð lækkar, land sígur, holrými myndast, eyðimerkur stækka, skortur er á snjó og jöklar hopa. Þetta eru einkenni vaxandi vatnsskuldar mannkyns.

50% stórra stöðuvatna heimsins hafa minnkað síðustu 25 árin. Yfirborð þeirra hefur lækkað. 70% grunnvatns í jörð hnignar. Votlendi heimsins minnkar hratt. Á hálfri öld hefur votlendissvæði, líkega nærri 4 milljónir km2 og á stærð við Evrópusambandið, horfið af yfirborði jarðar. Jöklar hafa minnkað um 30% síðan um 1970. En jafnvel þau vatnskerfi sem ekki minnka hafa hins vegar mengast illa. Óhollusta þessara vatna takmarkar neyslu manna og notkun í landbúnaði. Nær fjórir milljarðar manna líða vatnsskort að minnsta kosti einn mánuð á ári. Og það er ólíðandi.  

Í stað þess að horfast í augu við vandann og aðlaga neyslu að aðstæðum er víðast haldið áfram að ganga á grunnvatn. Stórborgir halda áfram að stækka þrátt fyrir minnkandi vatn. Los Angeles, Las Vegas og Teheran eru dæmi um þannig borgir. Suðvesturhluti Bandaríkjanna er ofurþyrstur. Rennsli Coloradoárinnar hefur minnkað varanlega. Miðausturlönd og Norður-Afríka glíma við mikla vatnsstreitu. Á mörgum svæðum í suðurhluta Asíu er langvarandi hnignun vatnsbúskapur vegna stækkandi borga sem verða að fá vatn og ofnotkunar vatns til landbúnaðar. 

Vatnsstreita heimsins kallar á breytta vatnshugsun. Það er nauðsynlegt risaverkefni að umbreyta landbúnaði veraldar. Bæta þarf vatnseftirlit og gervigreind og fjarvöktun koma að góðum notum. Taka þarf á mengun og auka vernd votlendis og grunnvatns. Vatn er forsenda lífs á þessari jörð. Þau sem fara illa með vatn eru ekki aðeins vatnssóðar heldur vatnskrimmar. Við berum ábyrgð á að slökkva þorsta barna okkar og framtíðarkynslóða. Við berum líka ábyrgð á lífheimi okkar. Öxlum ábyrgð og virðum vatn. Vatnsvirðing er systir mannvirðingar. Vatnshelgi og mannhelgi eru tvíburasystur. Báðar eru lífsnauðsynlegar.

Myndina tók ég við Hólaskjól, á afrétti Skaftártungumanna. Að baki gagnamannahúsinu er undurfagurt gil, fögur á og fossar. 

Greinar og pistlar

Vatnsskortur í Íran

Uppþot eru í Íran þessa dagana, mótmæli. Stjórnvöld hafa drepið fjölda mótmælenda. Reiðin kraumar vegna alls konar kreppuvalda, verðbólgu, atvinnuleysis, harkalegs dómskerfis og gamaldags trúarreglna. Ein af mörgum ástæðum mótmæla er vatnskreppa í landinu. 

Vatnsskorturinn er meiri nú en verið hefur í marga áratugi. Í venjulegu árferði falla um 350 mm af vatni á ári á Teheransvæðinu en á liðnu ári féll 1 mm allt árið. Ástæður vatnsskorts eru langvarandi þurrkar, hitabylgjur og óhófleg notkun grunnvatns. Ráðum vísindamanna hefur ekki verið hlýtt og vatnstjórn hefur verið slæm. Í Teheran hefur vatnsþrýstingur verið lækkaður á kvöldin til að minnka vatnsnoktun og í sumum hverfum hefur verið langvarandi vatnsleysi. Nokkur miðlunarlón borgarinnar eru tóm og önnur við hættumörk. Forsetinn hefur varað við skömmtun og jafnvel hótað rýmingu borgarinnar. Aðrar borgir í Íran eru þó ekki færar um að taka á móti milljónum vatnsflóttamanna.

Vatn er lífsnauðsyn. Landbúnaður þarf mikið vatn. Raforka í Íran kemur að mestu frá vatnsaflsstöðvum. Vatnsskorturinn hefur magnað verðbólgu og atvinnuleysi hefur aukist sem og orkuskortur. Vantraust gagnvart stjórnvöldum hefur aukist og vatnskreppan er orðin hápólitísk. Vtnsskortur bætist ofan á rafmagnsskort, gastruflanir og efnahagsþrengingar.

Sumarið 2021 brutust út mótmæli í suðvesturhluta landsins vegna vatnsskorts og þurrka. Slík mótmæli eru oftast staðbundin í upphafi en hafa síðan leitt til víðtækari mótspyrnu þegar ríkið hefur svarað seint og af hörku.

Nú er vatnsskortur í Íran orðin birtingarmynd stjórnarvanda. Í vatnsleysinu hefur bál mótmæla kviknað og logar glatt. Brátt munu logarnir teygja sig í skikkjur klerkastjórnarinnar.

Myndina tók ég í hellirigningu í Róm í kyrruviku 2025. 

Greinar og pistlar

Vatnaskil Indlands

Öld okkar er öld vaxandi vatnsvanda. Hún er “tuttugasta og þyrsta” öldin. Fyrr á árinu var ég í Róm og skoðaði m.a. hinar stórkostlegu vatnsveitur Rómverja. Í gær og fyrradag gekk ég um fjöllin á Madeira og dáðist að vatnsveitum og hugviti íbúa við að veita vatni að ræktunarsvæðum og til þorpa. Í morgun las ég svo sögur um vaxandi vatnsvanda heims.  

Indland er dæmi um vanda í vexti.  Þar í landi búa um 18% íbúa heimsins, 1400 milljónir manna. Þetta fólk hefur þörf fyrir hreint vatn. En þessi 18% íbúa  hafa aðgang að 4% af vatnsauðlindum veraldar.

Í Delhi, Chennai og Hyderabad er drykkjarvatn skammtað. En fjársterk og kröfuhörð fyritæki á sviði tölvutækni og gervigreindar þurfa mikið vatn til kælingar kerfanna. Gagnaverin í Indlandi þurfa hundruð milljarða lítra af vatni á ári. Þau eru orðin nauðsynleg innviðir fyrir stafræna framtíð og hálaunaatvinnu en ógna vatnsöryggi.

Samkvæmt mati Alþjóðabankans eru vatnsauðlindir Indlands þegar undir miklu álagi. Spár gera ráð fyrir að vatnsnotkun gagnavera muni tvöfaldist á næstu fimm árum, úr 150 í 358 milljarða lítra. Það myndi hafa áhrif á samfélög, landbúnað og ógna heilsu milljóna manna.

Valið er eins og í grískum harmleikjum, kostirnir eru bara vondir. Stjórnvöld velja milli atvinnu eða heilsu, hvort laða eigi að fjárfesta í hátækniiðnaði eða vernda vatnsauðlindina fyrir mannfólkið og lífríkið.

Vatn er orðin aðalkreppa Indlands. 18% mannkyns hefur bara aðgang að fjórum prósentum vatns veraldar og ljóst að ákvörðun stjórnvalda um vatn varðar meira en tækni og hagvöxt.

Er í lagi að fórna heilsu og lífi þúsunda og milljóna fólks til að kosta atvinnu, uppgang og vöxt? Vatn er ekki forréttindamál heldur mannréttindamál.

 

Greinar og pistlar

Vatn, auðlindir og uppspretta laganna

Fons auglýsti áhugaverðan viðburð í hátíðarsal HÍ, reyndar Fons Juris, bókaforlag sem gefur út lögfræðirit. Fontur í kirkju fær nafn af latneska orðinu fons sem merkir lind. Og Fons Juris merkir þá væntanlega fontur réttarins, uppspretta laganna. Það er merkilegur viðburður þegar gefin er út ný bók fræðimanna um eignarétt og auðlindir, efni sem ég hef íhugað síðustu ár. Tilefni viðburðarins var hundrað ára afmæli vatnalaganna og hálfrar aldar afmæli lagastofnunar. Einn höfundanna var skólabróðir minn og félagi.

Ég hef áhuga á vatni, seitlandi, streymandi, æðandi, fyssandi en líka djúpvatni jarðar. Ég dáðist að vatnalögunum frá 1924 þegar ég las þau fyrst fyrir nokkrum árum. Mér þóttu þau vönduð lagasmíð, vissulega klassísk að stofni en framsýn, skýr lög. Svo ég ákvað að sækja viðburðinn og hlusta á frummælendur tala um vatn, auðlindir og réttarsögu.  

Ég hef lengi haft áhuga á lögum og sögu þeirra. Guðfræðingur, sérmenntaður í vestrænni hugmyndasögu, kemst ekki hjá að skoða hvernig hugmyndir voru og eru færðar í búning gilda, reglna og laga og hríslast í æðakerfi og koma fram í athöfnum samfélagsins. Kona mín er lögmaður og skarpur lögfræðingur. Við ræðum því oft um lög og túlkun þeirra. Ég þekki einnig marga dómara og lögmenn. Þegar ég gekk upp kringlugangbrautina að aðalbyggingu HÍ spurði dómari mig, líka á göngu: „Hvert ertu að fara? Ertu á leið á vatnsþingið?“ Ég játaði og hann horfði á mig furðu lostinn – spurði svo hvaða erindi ég ætti á slíkan viðburð, hvort ég væri ekki að villast á milli fræðaboxa! Mér fannst spurningin jaðra við að væna mig og að vera boðflenna. Ég minnti hann á að erindi Guðs væri við alla veröldina, við tærnar á honum, miðjuna, hjartað, heilann, öll fræði og líka trjáhríslurnar við hlið hans – og tók um axlir hans. Hann hló, lét sér segjast og vissi sem var að ég væri ólíkindatól. Svo óuðu og hóuðu nokkrir dómarar og lögmenn við mér við aðaldyr HÍ. Hæstaréttardómari sagði – „já bara gamli sóknarpresturinn minn.“ Svo spurði hann varfærnislega hvort ég væri enn í starfi. Ég upplýsti að mín sókn væri allur heimurinn. Hann lét gott heita. Já, vatn er líka mín sókn, hluti af raunheimi Guðs og lífríki veraldar.

Fjölda fólks dreif að. Dagskráin var upp á skjá í hátíðasalnum. Frummælendur brostu feimnislega og salurinn fylltist kliði og fólki. Stemmingin var eins og á prestastefnu eða árshátíð. Sýna sig og sjá aðra meðfram fræðaþáttum og starfsskyldum. Það var fössari í salnum – veitingalyktin barst af neðri hæðinni og upp í sal. Forsætisráðherrann var sagður vera í önnum (væntanlega átt við Jóna L&G) og ráðuneytisstjórinn sagðist hafa fengið þá óumbeðnu frægð að halda ávarp að boði ráðherrans. Tala hans var glimrandi frásögn um þróun vatna-nýtingar og reglna. Svo flutti Víðir Smári Petersen, einn af höfnundum nýju eignarréttarbókarinnar III, gott yfirlit um vatnalöggjöfina áratugina fyrir setningu þeirra árið 1924. Hann reifaði samfélagslegslegar forsendur, lagaþróun og norsk og sænsk áhrif á hina íslensku löggjöf. Hann sagði frá eignarhaldsreglum og vatnsmálum skv. Grágás og Jónsbók. En hann nefndi ekkert um þróun löggjafar og forsendur vatnaréttarins í Evrópu frá fornöld og fram til nítjándu aldar. Mér þótti það merkilegt, grunsamlegt og furðulegt. Af hverju sagði hann ekkert um þá vísdómslind? Var sú hún honum frosin eða jafnvel ókunn? Ókunnugleiki?

Í kringum mig byrjuðu málþingsgestir að munda símana sína, eins og málefnið væri ekki áhugavert. Sessunautur minn, lögmaður, andvarpaði og sagði að það væri best þegar þessir fyrirlestrar væru stuttir og hann svaraði tugum skilaboða meðan þingið stóð. Annirnar maður og álagið!

Hörður Arnarson, forstjóri Landsvirkjunar, flutti erindi um vatn og orku. Erindi hans var gott og mér þótti loflegt að hann rökstuddi og ítrekaði mikilvægi þess að allir hagaðilar fengju notið arðs af nýtingu vatnsauðlindarinnar til að ekki færi illa. Hörður talaði af virðingu um nærsamfélög fossa og jarðvarma sem síst hafa notið ágóða auðlinda. Hann talaði sem praktískur tæknimaður sem vill halda áfram vframkvæmdum en losna við óþarfa, óþægilega og hamlandi andstöðu í héraði. Skiljanlega.

Eyvindur G. Gunnarsson fjallaði um réttarpólitík vatnalaga. Tölvan hans hafði allt aðra skoðun á röðun efnis en eigandinn svo fyrirlesturinn breyttist úr fræðalestri í baráttu manns við sjálfstæða tækni sem tekur völdin. Lagapúki eða dómaradraugur? Félagar fyrirlesarans hlógu fyrst en tóku svo flestir fram síma sína. Mér þótti efnið hins vegar merkilegt óháð brengluninni og tók myndir af upplýsandi glærum til að skoða síðar. En Eyvindur, ekki frekar en Víðir Smári, tengdi sögurýni sína við þróun evrópsks réttar, fons juris. Ég var orðinn hissa og spurði mig hvort menntun í lögum á Íslandi væri svo þröng að íslenskir fræðimenn á sviði lögfræði viti ekki af uppsprettum vestræns vatnsréttar í rómverskri löggjöf? Kannski þarf ég að senda erindi til lagastofnunar? En símarnir voru á lofti og fundarmenn farnir að ókyrrast í sæti – enda veitingar í vændum.

Aðalheiður Jóhannsdóttir kom næst í pontu og ræddi um nýjar áherslur varðandi vatn og nýtingu þess. Hún lýsti hvaða lög og reglugerðir hefðu bæst við vegna EES-samningsins. Hún gerði vel grein fyrir nýjungum og fyrirlesarinn hlaut lof fyrir stuttan fyrirlestur.

Við lok málþings þakkaði  Jón Atli Benediktsson, háskólarektor, Lagastofnun og sagði líf og rannsóknir lagadeildar og lagastofnunar aðalmál háskólans. 

Mér þótti áhugavert að vera þarna í hátíðasalnum í hópi lögfræðinga. Nokkrir heilsuðu mér hlýlega enda maður konu minnar. Sumir höfðu leitað til mín varðandi prestsþjónustu og þá verða oft djúp tengsl sem ekki rofna. En mér fannst eins og meirihlutanum þætti þetta vera búblufundur sem einkum lögspakir ættu erindi á. En lög eru aldrei einkamál og lögfræðingar hafa ekki einkarétt hvorki á vatnalöggjöf né lögum yfirleitt. Lög eru mál allra landsmanna, raunar allra manna í veröldinni. Og þar sem ég hef áhuga á lögum og fons juris hafði ég löngun til að hlusta og læra. Ég hafði bara gaman að furðu manna að ég skyldi sækja svona þing en ég hafði þó mestan áhuga á inntaki fundarins. Ég ætla að skoða nýju bókina en ég ætla líka að skoða betur hvort íslenskir lögfræðingar hafi tapað sambandi við uppsprettu lögfræðinnar, fons juris, í rómverskum rétti. Vatnsréttur á Vesturlöndum hefur greinst í tvennt, annars vegar löggjöf sem er byggð á rómverskum, ríparískum rétti og svo hins vegar þróaðist amerískur vatnsréttur með sínum hætti frá Rómarhefðinni. Þeir lögfræðingar sem héldu fyrirlestra á málþingi lagastofnunar og bókaútgáfunnar tengdu deilur um vatnsrétt við vinstri-mennsku og hægri-mennsku en ekki við hina gömlu löggjöf Rómverja sem hefði verið mun eðlilegra. Það er grunnfærnisleg sögutúlkun en skiljanleg ef menn skortir söguyfirlit. Mig grunar því eftir þennan hátíðarviðburð og aldarafmæli vatnalaga að lögfræðikennsla á Íslandi sé orðin of einhæf eða þröng og skorti söguvitund og söguþekkingu. Er lögfræði okkar Íslendinga búblufag úr tengslum við stóru visulindirnar? En vonandi er grunur minn rangur. Ég mun skoða lögfræði vatnsins sem er stórmál varðandi heitt, kalt, rennandi og sofandi vatn. Vatnið er efni lífsins.

Takk Lagastofnun, Fons Juris og HÍ.

Myndirnar: Kennimyndin er af fossinum Dynjandi. Hin myndin er af glæsilegu og inntaksríku listaverki Finns Arnar í Hámu. Þar er mikill fons!

Um hina nýju bók um eignarétt og nýtingu auðlinda.