Greinasafn fyrir merki: siðferði

Greinar og pistlar

Heilræði

  1. Forðastu letingjana. Þau eru ekki góðir félagar sem sóa lífi sínu og gera bara það sem er auðvelt og einfalt. Þannig fólk sýgur frá þér lífsorkuna.
  2. Lærðu stöðugt í lífinu. Leitaðu visku og lærðu af reynslunni. Enginn annar getur lifað lífinu fyrir þig eða lagfært það sem þú eyðileggur. 
  3. Axlaðu ábyrgð. Taktu ruslið upp sem verður á vegi þínum. Skilaðu af þér því sem þér er falið í betra ástandi en þegar þú tókst við. Þannig verður til þroskuð og öflug persóna.
  4. Virtu peninga en dýrkaðu þá ekki. Nýttu peninga vel en þjónaðu þeim ekki.
  5. Vertu með Guð í hjartanu og þjónaðu öðrum. Gefðu af þér í lífinu af mildi og gæsku. Jákvæð afstaða kallar á viðbrögð. Umbun er endurgoldin. Þau sem eru gjafmild njóta gjafmildi í lífinu.

Temdu þér aga, mótaðu þér eigin stefnu og lifðu í anda gæsku. Að vera maður er ekki eiga eitthvað heldur að verða. Ákvarðanir í núinu hafa áhrif á fólk til langrar framtíðar.

 

 

Greinar og pistlar

Hvað borðar þú mörg naut og kjúklinga á dag?

Við hjuggum höfuðin af hænunum sem þurfti að aflífa í sveitinni. Kálfarnir voru líka skotnir öðru hvoru megin við fjósið. En ég gat aldrei borðað vini mína – og svo hefur löngum verið um sveitabörn heimsins. Íslenskur landbúnaður er að mestu ábyrgur og vel er farið með dýr. En kjötnotkun almennt í vestrænum heimi er of mikil og við þurfum að vera ábyrg í neysluháttum og skerpa aðhald. Ég er fyrrverandi sveitastrákur og núverandi örbóndi og skrifaði grein um kjötneyslu og siðferði sem visir.is birti. Greinin er svona: 

Hvað heldur þú að mörgum dýrum sé slátrað á hverjum degi til að næra mannfólkið? Það er mikill fjöldi og kemur flestum á óvart, hvort sem við neytum kjöts eða ekki.

Nærri milljón nautgripir falla á hverjum degi, liðlega fjórar milljónir svína og ellefu milljón endur. En þessar dýrategundir nægja ekki til að seðja hungur liðlega átta milljarða manna. Kjúklingar eru í sérflokki. Ótrúlegt nokk, 209.000.000 slíkra er slátrað á hverjum einasta degi ársins til að fæða mannkynið! Það er há tala, tvö hundruð og níu milljónir kjúklinga á dag!

Óhóf í kjötnotkun er siðferðismál. Flest sláturdýr heimsins eru alin í iðnaðarbúum. Í þeim skipta hagkvæmni og afköst meira máli en lífsgæði dýranna. Í mörgum samfélögum hefur kjötneysla aukist langt umfram nauðsyn. Búfjárrækt krefst mikils lands undir fóðurframleiðslu og losar umtalsvert magn gróðurhúsalofttegunda. Óhófleg kjötframleiðsla leiðir til landníðs og skemmda á lífríki jarðarkúlunnar.

Lausnin er ekki að hætta allri kjötnoktun, heldur að landbúnaður heimsins sé iðkaður af hófsemi og virðingu gagnvart dýrum, umhverfi og lífríki. Við ættum að styðja íslenskan landbúnað af krafti og elsku. Og notum fremur orku Íslands til ræktunar grænmetis og ávaxta en að framleiða rafmynt sem enginn getur borðað. Stillum kaupum okkar í hóf af mat sem framleiddur er hinum megin á hnettinum og hægt er að rækta eða ala á Íslandi. Almennt borðum við of mikið kjöt í okkar heimshluta. Förum yfir og endurskoðum innkaup og neyslu okkar. Fínstillum siðferðið og bætum þar með heilsuna.

Jarðarkúlan okkar á ekki að vera svínastía heldur unaðsreitur í geimnum. Tvö hundruð og níu milljónir er of mikið og líka yfir fjórar milljónir svína á dag.

Birtist sem skoðunargrein á visir.is – sjá að baki þessari smellu. 

 

Greinar og pistlar

Norðurljós, Davíð 8, Kant og Dostójevskí

Ég er heillaður af stjörnum, tunglinu, sólinni og norðurljósunum. Lífverur þessa heims, við mannfólkið líka, höfum löngum starað upp í himininn og skynjað lengdir, dýptir, fegurð, vit og tengt við merkingu. Skáldið sem samdi 8. davíðssálm er einn af þeim: „Þegar ég horfi á himininn / verk handa þinna, / tunglið og stjörnurnar, sem þú settir þar, / hvað er þá maðurinn þess að þú minnist hans.“

Þegar ég horfi á dans norðurljósanna eða hlusta á sumargoluna leika sónötur í stararbreiðu í mýri hrífst ég og sál mín syngur hymna. Slík reynsla er ekki fræðileg athugun heldur hrifning sem hefur áhrif á hugsun, tilfinningar og athafnir. Næturhiminn og geimmyrkrið vekja smæðartilfinningu en líka á tilfinningu fyrir hinu ofurstóra. Í davíðssálminum er sagt að mennirnir séu ábyrgir gagnvart þessu öllu. „Þú gerðir hann litlu minni en Guð“ segir þar og orðar ábyrgð en ekki forréttindi. Í uppeldi til ábyrgðar er reynsla í náttúrunni þroskaverkefni. Við erum frjáls til að axla ábyrgð eða flýja frá köllun okkar. Djúp reynsla getur opnað vitund um hlutverk, lífssýn, afstöðu og daglega iðkun og atferli.

Immanúel Kant orðaði náttúrureynslu, spennu milli undrunar og ábyrgðar, í bókinni Gagnrýni hagnýtrar skynsemi (sem er önnur krítikbók hans). Kant íhugaði störnubjartan himininn yfir mönnum og siðalögmálið hið innra. Himinhvolfið opnaði honum vídd hins æðra, rödd skynseminnar sem kallar til ábyrgðar. Reynsla vekur vitund um að menn eru bæði náttúruverur en einnig siðferðisverur. Undrun að hugsun Kants styrkir vitund um frelsi og skyldu.

Dostójevskí vann úr Kant-íhuguninni skemmtilega í Karamzov-bræðrunum. Eftir tilfinningaátök kastaði Aljosha, einn bræðranna, sér til jarðar, kyssti hana og grét af gleði. Í faðmlaginu var tjáð að hann umbreyttist. Hann var ekki lengur einvörðungu munkefni á himinleið klausturlífsins, heldur sneri sér að jörðinni. Hann fann til samstöðu með náttúru og öllu sem lifir. Aljosha féll fram í náttúrunni, undir opnum himni. Hann kyssti jörðina sem lífvefnað sem Guð hefur blessað. Faðmlag Aljosha tjáði viðurkenningu á nýju hlutverki hans, viðsnúning til heimsins, til alls sem lifir. Jarðföðmunin minnir á framfall í auðmýkt (prostration) í ýmsum kristnum kirkjudeildum, austrænum (t.d. hesykastískri meinlætahefð) og vestrænum (t.d. meðal Fransiskana).

Kant horfði upp en Aljosha niður. Kant skrifaði um siðalögmál af skynsemi og Aljosha Dostójevskís var yfirkominn af elskunni sem gjöf og hvata til verðugs lífs í flóknum heimi. Útfararræða og skilnaðarræða Aljosha í lok Karamazov-bræðra tjáir vel hvernig Aljosha vildi og ætlaði að lifa eftir að hafa faðmað jörðina. Hann ætlaði að þjóna mönnum, horfa til fugla himins og beina sjónum að framtíð og hvernig siðakerfið ætti að virka í samskiptum drengja, já alls fólks. 

Rökkurdans norðurljósanna, sálmar sjávarins og alls konar náttúrureynsla opna okkur og tengja út fyrir hið þrönga innan í okkur. Reynsla sprengir hversdagsvitundina og kallar á virk tengsl. Náttúra er ekki aðeins veröld lögmála og kerfa heldur vefur lifandi merkingar sem kallar m.a. á ást, auðmýkt og þjónustu. Saman minna Kant og Dostó okkur á hið siðlega og ástríka. Kant minnir á frelsi skynseminnar og siðalögmál sem innræti. Dostó tengir náttúru og þar með menn við trú, hið guðlega, sem þjónar samfélagi. Það er innræti líka þegar best lætur. Líf manna er róttækast lifað og skilið sem guðsþjónsta. Já, kirkjur eru hlið himins en allar hræringar sólkerfanna líka. Hópur drengja í þorpi í Rússlandi er lifandi söfnuður. Menn lifa í róttæku frelsi og ákveða hvort innrætið sé virkjað og lífi lifað af ábyrgð og elsku – eða lifað í flótta.

Sálmur 8, Kant og Dostó eru þrír þættir sömu lífskeðju. Sterk náttúrureynsla getur mótað heimsmynd, skerpt vitund um ábyrgð og breytt afstöðunni inn á við, út á við, niður á við og upp á við. Það eru víddir krossins sem er ekki dauðatákn heldur tákn um elskulegt líf og þrungið merkingu. Mig sundlar ekki lengur í svimandi dýptum og hæðum – heldur dásama mynstrin og  húmoristan mikla. 

Þessi íhugun vaknaði undir undir dansandi næturhimni 10. febrúar 2026. Ég var að ljúka lestri Karamazovbræðranna. Myndin er af Seltjarnarnesi og norðurljósum það kvöld. 

Greinar og pistlar

Veistu ekki hver pabbi minn er?

Ég var einu sinni á næturvakt á tjaldsvæði þjóðgarðsins Þingvöllum. Hlutverk okkar starfsfólks var að tryggja næði og næturfrið. Í mörgum tjöldum voru ólæti þessa nótt og þurfti að hafa afskipti af mörgum gleðipinnum. Í flestum tilvikum var hægt að ræða málin og féll á ásættanlegur friður nema í einni tjaldþyrpingunni. Þar var vinahópur og forsprakkinn varð pirraður þegar kyrrðar var óskað. Honum var bent á að flestir tjaldbúar á svæðinu vildu sofa en hann espaðist bara. Hann kom ógnandi að mér og spurði hranalega með reiðiglampa í augum: „Veistu ekki hver ég er?” Þegar ég féll ekki flatur fyrir mikilfengleika tjaldbúans espaðist hann og hreytti út úr sér: „Veistu ekki hver pabbi minn er?” Lætin héldu áfram og ekki kyrrði í öllum tjöldum fyrr en undir morgun. Eitt af morgunverkum mínum var að hringja í pabbann þjóðþekkta. Hann brást vel við, kom austur og fór með sinn pilt. Sá var lúpulegur í morgunsólinni.

Þegar óróaseggurinn var fluttur suður sat ungur pabbi úti fyrir tjaldi sínu. Börn hans höfðu verið hrædd um nóttina og ég bað hann afsökunar á ónæðinu. Hann svaraði: „Hafðu engar áhyggjur. Þið hafið gert allt sem hægt var að gera. Þetta eru bara unglingar sem þurfa að reka sig á. Við höfum öll orðið að hlaupa af okkur hornin. Við bara sofum út í stað þess að fara á fætur kl. 7.”

Þessi pabbi varð þjóðþekktur líka. Ég minnist alltaf þeirra tveggja, ógnandi óróaseggsins og pabbans unga, þegar ég sé hann í sjónvarpinu. Siðferði er vissulega háð uppeldi en frægir pabbar auka hvorki réttindi fólks né minnka ábyrgð þess. Okkar er ábyrgðin en ekki pabba eða mömmu.

Greinar og pistlar

Forrest Gump

Kvikmyndin um Forrest Gump er viðburðasaga fremur en þroskasaga. Forrest litli tekur út lítinn vitsmunaþroska en rambar í hvert stórævintýrið á fætur öðru. Hann slampast í gegnum allt og uppsker ríkulega. Gæskuríkur Forrest Gump nýtur elskusemi flestra, enda stefnt út í veröldina af miklum kvenskörungi, mömmunni. Æskuástin frá skóladögum verður þó ekki hans nema stuttan tíma áður en hún deyr. Varla er nokkuð stórmál í bandarískri sögu sem Gump tengist ekki með einum eða öðrum hætti. Forrest Gump verður stjarna í amerískum fótbolta, hetja í Víetnam, borðtennisjöfur, vellauðugur útgerðarmaður, hlaupastjarna og nokkurs konar spámaður, áður en hann ástarmær lífs hans fellur honum í faðm og þau eignast afkomanda sem heldur sögunni áfram.

Umfjöllun um sögu og trúarstef

Þrjú ofurmáttarvöld eru í þessari mynd: Mamma Forrest Gump (Sally Field); bernskuvinkonan Jenny (Robin Wright) og Guð. Þau eru burðarstoðir eða þrenning myndarinnar. Og mikilvægt er að gera sér grein fyrir að þetta er kvenleg þrenning sem Forrest lifir af, í og fyrir. Jenny og móðir Forrest eru sem guðlegar ásjónur. Myndin snertir því kvenímynd Guðs og kvenútgáfu guðdómsins. Hins vegar verður þessi mynd aldrei kennd við rótttæka kvennaguðfræði því hún boðar ekki byltingarboðskap eða breytingatillögur. Myndin kann engan feminisma af nútímatagi og predikar ekki góð kvennatíðindi. En hún er engu að síður innlegg í kvennaumræðu þar sem konurnar eru styrkar og magnaðar. Við kíkjum í myndinni í sértækan túlkunarheim í Bandaríkjunum og fáum innsýn í þá konugervið “southern belle” sem ræður mörgu og notar sínar eigin aðferðir í samræmi við stefnuna að tilgangur helgi meðalið. Móðir Forrest Gump er bellukona!

Meginstef myndarinnar, sem unnið er með ýmsu móti, er sátt og sáttargerð. Þrátt fyrir fákænsku verður Forrest Gump hvarvetna farvegur sátta og lífs. Hann hjálpar Jenný til flýja alkóhólíseraðan og ofbeldisfullan föður og styður hana til uppgjörs í lok myndarinnar. Hann styður vin sinn, Dan liðþjálfa, til að gera upp reiðina frá Víetnam. Þótt hann beri nafn stofnanda Ku Kux Klan byggir hann brýr milli hvítra og svartra og gerir ekki upp á milli fólks eftir litarhætti (sbr. Bubba rækjujarl). Konur metur hann jafn mikils og karla og skilur ekki eða virðir að vettugi skiptingar samfélagsins og baráttu hópa, kynþátta og kynja.

Viðsnúningur ímyndanna

Myndin er æfing í viðsnúningi gilda. Að vera efstur í píramída stjórnmála eða samfélags er ekki aðalatriði. Skilaboðin eru einföld. Allt sem fólk sækist eftir á opinberum vettvangi er allt eftirsókn eftir vindi ef heilindi og sannleika skortir. Greind er engin trygging fyrir hamingju því sælir eru fátækir í anda. Stríð mannanna eyðileggja. Baráttuhópar af hvaða tagi sem þeir eru þjóna eigin hag fremur en umbjóðenda sinna. Gildir einu hvort það er fólk sem berst fyrir friði eða réttindum blökkumanna. Að benda á þessi erfðasyndaratriði í öllum hreyfingum og mönnum er ofurlítið framlag til félagsgagnrýni. Myndin er sem sé ekki óraunsæ eða á skjön við lífið heldur dæmisaga til íhugunar og eftirbreytni.

Gumpísk sögugreining

Forrest Gump tengist flestum stóratburðum Bandaríkjanna frá frumbernsku. Hann kennir Elvis að rokka, er fastur gestur í Hvíta húsinu og hittir alla forseta amerísku þjóðarinnar frá og með Kennedy til Nixon. Hann er við hliðina á George Wallace, síðar forsetaframbjóðanda, í frægu uppgjöri um skólagöngu blökkumanna í Alabama. Hann verður allt í einu ræðumaður á mótmælafundi gegn Víetnamstríðinu í Washington og kemur við í sellu Black Panthers. Hann fjárfestir í Apple sem hann hélt að væri ávaxtafyrirtæki. Myndin er því fléttuð útgáfa trúðsins og sakleysingjans af bandarískri sögu. Í því er hún mikilvæg andsaga stórveldis og hjálpar könum og okkur að sjá söguna í dempaðra samhengi en bandarískir haukar túlka. Forrest Gump er barnaútgáfa Bandaríkjamanna, hið titrandi sjálf á bak við grímur, ímyndir og blekkingar. Með hjálp fíflsins og skopsins er sagan endurtúlkuð. Túlkun sögu er með margvíslegu móti í bandarísku samfélagi. Í þessari kvikmynd er gefið sjónarhorn þeirra sem ekki meta fólk meira en vald, umhyggju meira en styrk, elskusemi og samstöðu meira en yfirgang. Hin mjúku gildi eru í túlkun myndarinnar mikilvægari, betri og kraftmeiri en hin hörðu.

Myndmál og líkingar

Nettar myndlíkingar ramma inn þessa mynd sem er norstursamlega klippt og meðvituð í myndmáli sínu. Gump situr á bekk í byrjun og er eiginlega að segja sögu sína á þessum bekk myndina út. Fiðrildi flögrar inn í myndina í upphafi og út í lokin og gefur tilfinningu fyrir hinu óræða. Nálægð hins yfirskilvitlega er líklega tjáð með þessu flögri. Í seinni hluta myndarinnar verður rækjubáturinn að tákni um björgun sem kemur Dan á lappirnar að nýju. Á bátnum er uppgjör Dans og Guðs og þeir Forrest lifa af mikið óveður, þegar megnið af rækjuflotanum ferst. Svo er skip grunntákn kristninnar. Rútur koma oft við sögu og tákna firringu því þar er Forrest yfirleitt hafnað og hann niðurlægður. Í myndlok hættir hann við að fara í strætó og hleypur til konunnar sem hann elskar. Í ljós kemur að hann hefur eignast barn með henni. Mikið er af alls konar tilfærslutáknum í myndinni, brúm, ökrum, götum, rennandi vatni og öðrum slíkum til að leggja áherslu á hrynjandi og ferli lífsins. Allt er á hreyfingu, fólk er á ferð á lífsvegunum. Svo má heldur ekki gleyma konfektkassanum, sem Forrest skilur sem tákn um fjölbreytilegt líf. „Lífið er eins og súkkulaðikassi. Maður veit aldrei hvernig mola maður fær.”

Skilaboð og mat

Myndin er m.a. um tengsl fólks og leit að hamingju og merkingu. Samband móður og sonar er nærfærið og vel túlkað, ennfremur tilraunir Forrest til að nálgast aðra og vera öllum góður og gjöfull þrátt fyrir andlega fötlun sína. Þá er ljóst að Forrest getur verið einstæður faðir og forsjáraðili þrátt fyrir að vera vitgrannur. Veganesti frá mömmunni er siðaboðskapur: „Heimskur er maður aðeins í verkum sínum.” Það merkir að maður er ekki heimskur í sér heldur fyrst og fremst ef maður hegðar sér heimskulega. Hinn gáfaði getur verið hreinn og klár heimskingi í lífi sínu en hinn vitgranni verið hinn mesti gæfumaður og hegðað sér dásamlega. Þau sem eru álitin lítilmótleg eru kannski þau sem gefa mest, bjarga flestu og eru stórmennin. Kanski má kreista svolítið líkinguna af konfektkassanum. Maður veit aldrei hvað verður úr fólki, hæfileikarnir sem fólk fær í vöggugjöf eru engar tryggingar um hamingjuna. Sitthvað er gæfa og gjörvileiki.

Forrest Gump er góð mynd og hrífur flesta. En auðvitað munu þau sem vilja að tilveran sé túlkuð algerlega út frá þeirra vitsmunalega sjónarhól verða fyrir vonbrigðum og þykja myndin ekki rísa undir nafni og vera jafnvel á mörkum hins væmna. Myndin er notkunarvæn fyrir hópa, sem vilja ræða um hamingjuna, tilgang lífsins, klisjur í menningunni, söguskoðanir, blekkingar, siðferði, ástina og Guð. Leikurinn er loflegur, Tom Hanks og Sallie Field eiga góðan leik, meistarataktar á öllum póstum. Kvikmyndin er konfekt og klassík.