Greinasafn fyrir merki: Þingvellir

Haraldur V og skemmtilegasta heimsóknin

Haraldur V Noregskonungur er látinn, 89 ára að aldri. Hann varð konungur árið 1991 þegar faðir hans Ólafur V lést. Eftir að hann tók við embætti konungs lét hann sér annt um samskipti við Ísland og Íslendinga. Haraldur naut virðingar og elsku sem kóngur og var hinn alúðlegasti í samskiptum. Sonur hans, Hákon, hefur nú tekið við embætti föður síns.  

Ég hitti Harald og Sonju, konu hans, einu sinni. Þá voru þau hjartanlega kát. Konungshjónin heimsóttu Þingvelli 8. september 1992 í opinberri heimsókn. Þá bjó ég og fjölskylda mín í Þingvallabæ og hlutverk okkar var að gera Þingvöllum gott til og þjóna komufólki hvort sem það voru hópar skólabarna, Þingvellingar eða aðrir Íslendingar að vitja helgistaðar þjóðarinnar, erlendir túristar eða gestir Íslands í opinberum heimsóknum.

Veður var bjart þegar Vigdís forseti, Davíð forsætisráðherra, Jón Baldvin utanríkisráðherra og fylgdarlið komu með konungi og drottningu Norðmanna. Kröftugt norðanrok stytti ávarp Hönnu Maríu þjóðgarðsvarðar og stansinn á Hakinu. Veðrið var slíkt að galsi hljóp í mannskapinn á göngunni niður Almannagjá og mjög slaknaði á formlegheitum hinnar opinberu heimsóknar. Davíð var í smitandi stuði. Jóni Baldvini var strítt fyrir brúnar og slitnar flauelsbuxur en hann tók gamninu vel og kenndi um grasekkilsstandi.

Konungshjónin spurðu um náttúru Þingvalla, þinghald, tengslin við norska löggjöf og framvindu sögunnar. Í Þingvallakirkju var hlé fyrir rokinu og hópurinn gekk í kirkju. „Ertu norskur eða af norskum ættum?“ spurði kóngur mig í ræðulok því hann undraðist norskan framburðinn. Ég upplýsti hann ég hefði verið við nám í Noregi í tæplega eitt ár og hefði átt heima steinsnar frá Slottet í miðborg Osló. „Það er skýringin“ sagði hann brosandi.

 

Svo var haldið í Þingvallabæ. Í frétt Moggans daginn eftir var ranglega hermt að farið hafi verið í ráðherrabústaðinn sem þá voru tvær syðstu burstir bæjarins. Stofa forsætisráðherrans var of lítil svo hádegisverðurinn var í stofunni okkar megin í þessu parhúsi þess tíma. Og það var gaman. Maturinn var góður og allir lögðu til samtals. Konungshjónin skildu að íslensk gleðisókn hefði vikið formlegheitum til hliðar og þau tóku þátt í gamninu. Ég dáðist að því hve Vigdís hélt snilldarvel saman öllum þráðum. Hún tilkynnti að vegna roks yrði að fella niður heimsókn í Reykholt. Haraldur hafði hlakkað til en skildi máltækið að þó kóngur vildi sigla myndi byr ráða. Veðurhamurinn lengdi því hádegisverðinn í stofunni heima. 

Haraldur gekk úr Þingvallabæ hlægjandi og Sonja drottning laut að mér og sagði: „„Þið eruð svo fullkomlega afslöppuð í kátínu ykkar. Þetta er skemmtilegasta opinbera heimsóknin sem við höfum nokkurn tíma notið. Takk fyrir.“ Já, slíkt var gamanið. Ég lærði þennan dag að veður skiptir minnstu máli fyrir hve vel heppnaðar ferðir eru. Aðalmálið er hvernig unnið er úr og hvernig áhöfnin bregst við. Það var skemmtilegt að taka á móti norsku konungshjónunum. Konungshjónin lærðu þennan septemberdag að á Íslandi er oftast gaman í vondu veðri. Þá falla álög mannamunarins af fólki. 

Guð geymi Harald í kátínu himinsins, styrki ástvini hans í sorginni og sé með norsku þjóðinni ávallt. 

Meðfylgjandi er skjáskot af frétt Mbl af opinberri heimsókn norsku konungshjónanna.  Myndin af börnunum er af Sögu, Þórði og Kötlu. 

Hver á líkið? Upphaf skáldareitsins á Þingvöllum

Hver átti lík Einars Benediktssonar og hver átti lík Jónasar Hallgrímssonar, sem eru báðir grafnir í þjóðargrafreitnum á Þingvöllum? 

Sá greftrunarreitur varð til vegna útfararágreinings tveggja kvenna og vandræða stjórnvalda þegar Einar lést í Herdísarvík 12. janúar 1940. Jónas Jónsson frá Hriflu notaði ágreininginn til að koma í framkvæmd hugmynd um heiðursgrafreit á Þingvöllum fyrir mestu listamenn þjóðarinnar. Skáldareiturinn svonefndi varð til vegna útfararkrísu. Síðar voru líkamsleifar Jónasar Hallgrímssonar grafnar í reitnum. Það mál var ekki útfararkreppa heldur uppgreftrarkreppa og krísan jafnvel meiri í seinna skiptið en það fyrra. Skáldareiturinn er kreppureitur.

Fleiri verða væntanlega ekki jarðsettir þar fyrst Halldór Laxnes og Jóhannes Sveinsson Kjarval voru ekki „heygðir“ þar – svo notað sé orðfæri Hriflu-Jónasar. Heiðursgrafreitir eru úreltir.

Valgerður og Hlín

Einar Benediktsson var maður hinna máttugu kvenna. Hann virti konur og orkti um þær. Tvær þeirra komu við sögu útfararmála hans. Valgerður Zoëga, fyrrverandi eiginkona hans og móðir barna þeirra, hafði verið maki Einars á velmektarárum hans. Þau slitu samvistum og skildu löglega. Síðustu æviárin tók Hlín Johnson skáldið að sér. Hún reif hann upp úr einstæðingsskap og sukki í Reykjavík, fór með honum ferðir til útlanda og reisti honum heimili í Herdísarvík af myndarskap og dug. Þar annaðist Hlín hann til dauðadags.

Eftir andlát Einars tilkynnti Hlín lát „ástvinar“ síns. Valgerði mislíkaði orðalag dánartilkynningarinnar. Hlín fór á fund Hermanns Jónassonar, Ólafs Thors og Stefáns Jóhanns Stefánssonar, forystumanna ríkisstjórnarinnar, og sagði þeim frá andláti skáldjöfursins. Ráðherrarnir buðu Hlín að útförin yrði opinber, þ.e. á vegum stjórnvalda. En hver á lík og hverjir hafa skv. lögum aðild að útfararundirbúningi og rétt til ákvörðunar? Hlín var bjargvættur Einars og ástkona. En hún var ekki eiginkona hans.

Valgerður, fráskilda eiginkonan, taldi sig og ættingja sína eiga að koma fram sem nánustu vandamenn Einars en ekki Hlín og samverkamenn hennar. Hún leitaði til Jónasar Jónssonar og mótmælti þeirri stöðu sem Hlín hafði fengið í útfararundirbúningnum. Jónas benti henni á að hvorki Hlín né Valgerður væru eiginkonur Einars. Hvorug þeirra væru að lögum formlega nákomnar Einari. Börn hans ættu hins vegar allan rétt sem erfingjar eigna og því aðildar að útför. Jónas skildi og túlkaði erfðaréttinn rétt.

Vandi stjórnvalda og skáldareiturinn

Vegna ágreinings kvennanna um hver ætti líkið og þar með rétt til úrskurða og aðkomu komst ríkisstjórnin í bobba. Vissulega höfðu báðar konurnar verið skáldinu mikilvægar og gegnt aðalhlutverkum í lífi hans. Skoðun flestra var að hvorugri mætti sýna óvirðingu. Stjórnin fól biskupi, sem þá var Sigurgeir Sigurðsson, að finna lausn. En hann fann ekki heldur farsæla útleið um skipulag, líkfylgd og hverjir ættu að standa og ganga nærri kistunni. 

Nú voru góð ráð dýr en Jónas frá Hriflu sá tækifæri í ágreiningnum og klípunni. Hann hafði áður rætt í Þingvallanefnd, við Harald Guðmundsson og Sigurð Kristjánsson, að koma á fót heiðursgrafreit listamanna á Þingvöllum, íslenskri útgáfu Westminster Abbey.

Þingvallanefnd bauð ríkisstjórninni að Einar Benediktsson yrði fyrsti listamaðurinn sem fengi legstað í slíkum þjóðargrafreit. Tillaga Jónasar og nefndarmanna Þingvallanefndar leysti kvennadeilu útfarar Einars Benediktssonar. Hátíðleg kveðjuathöfn var haldin í Dómkirkjunni. Kistan var borin inn fyrir athöfn og varð eftir í kirkjunni þegar gestir gengu út. Því var ekki gert upp á milli hópa í líkfylgd. Valgerður, Hlín, ættingjar Einars og fulltrúar Háskólans, sem erfði eigur skáldsins, fengu öll ákveðin sæti í kirkjuathöfninni.

Vökumaður þjóðargrafreitsins

Daginn eftir útförina í Dómkirkjunni var Einar svo jarðsettur í þjóðargrafreitnum austan við Þingvallakirkju. Guðjón Samúelsson, húsameistari, skipulagði hinn hringlaga skáldareit í kirkjutúninu austan Þingvallakirkju. Honum er skipt í fjóra hluta með malarbornum gangvegi í lögun grísks, jafnarma kross. Í stað veglegra minnismerkja ákvað húsameistarinn að á leiðum skyldu vera hellur og aðeins merktar nöfnum hinna látnu með koparstöfum. Sem sé, látlaus og agaður einfaldleiki.

Pólitísk klókindi og persónulegur ágreiningur um útför Einars Benediktssonar voru tilefni stofnunar þjóðargrafreistins. Einar varð vökumaður skáldareistins, fyrsti „landnemi Valhallar íslenskra snilldarmanna.“

Þessi mynd af jarðsetningunni á Þingvöllum 27, janúar 1940 er í þriðju og lokabók Guðjóns Friðrikssonar um Einar Benediktsson, bls 384. Ljsm. Vigfús Sigurgeirsson, Kópía í eigu Iðunnar. Þessir eru þessir nafngreindir: Sr. Ólafur Magnússon í Arnarbæli lengst til vinstri. Síðan eru fimm söngmenn, þá sr. Gísli Skúlason. Hlín Johnson er næst kistunni og við hlið hennar Eggert Claessen, sem Hlín heldur í. Már Benediktsson er dökkklæddi maðurinn við hlið Eggerts, síðan Sigurgeir Sigurðsson biskup, Ólafur Haukur Ólafsson og Gústaf Jónasson. Sr. Hálfdan Helgason á Mosfelli moldaði. Maðurinn lengst til hægri var óþekktur samkvæmt myndatextanum. Yfir kistunni var bláhvíti fáninn, sem Einar hannaði og vildi að yrði þjóðfáni Íslendinga.

Nýlega hafa tillögur verið settar fram um uppgröft líkamsleifa Jónasar Hallgrímssonar og umræður hafa verið líflegar um framtíð grafreitsins. Hvað verður um hann? Sem gamall Þingvellingur hef ég skoðun á þeim málum, en reifa ekki að sinni. 

Helsta heimild þessarar greinar er rit Jónasar Jónssonar frá Hriflu um Einar, einkum áhugaverð og ítarleg aðfararorð, þ.e. formáli bókarinnar. Einar Benediktsson, ljóð hans og líf. Þingvallaútgáfan, Reykjavík, 1955. Almennt um þjóðargrafreitinn að baki þessari smellu. Þingvallabók Sigrúnar Helgadóttir er góð heimild um Þingvelli og bækur Guðjóns Friðrikssonar um ævi og störf Einars. En þessar bækur og bækur um Þingvelli hafa ekki getið eða skýrt hvernig aðdragandi skáldareitsins tengdist stjórnmálum og útfararágreiningi.

Ef einhver getur bent mér á aðrar og ítarlegri heimildir um skáldareitinn þætti mér vænt um. Netfangið mitt er s@sigurdurarni.is Myndin hér að ofan er af Elínu Sigrúnu Jónsdóttur, Jóni Kristjáni og Fönn á Skáldareitnum 17. júní 2026. Við vorum á leið í Skógarkot. Steinhellurnar eru á leiðum stórskáldanna. 

Veistu ekki hver pabbi minn er?

Ég var einu sinni á næturvakt á tjaldsvæði þjóðgarðsins Þingvöllum. Hlutverk okkar starfsfólks var að tryggja næði og næturfrið. Í mörgum tjöldum voru ólæti þessa nótt og þurfti að hafa afskipti af mörgum gleðipinnum. Í flestum tilvikum var hægt að ræða málin og féll á ásættanlegur friður nema í einni tjaldþyrpingunni. Þar var vinahópur og forsprakkinn varð pirraður þegar kyrrðar var óskað. Honum var bent á að flestir tjaldbúar á svæðinu vildu sofa en hann espaðist bara. Hann kom ógnandi að mér og spurði hranalega með reiðiglampa í augum: „Veistu ekki hver ég er?” Þegar ég féll ekki flatur fyrir mikilfengleika tjaldbúans espaðist hann og hreytti út úr sér: „Veistu ekki hver pabbi minn er?” Lætin héldu áfram og ekki kyrrði í öllum tjöldum fyrr en undir morgun. Eitt af morgunverkum mínum var að hringja í pabbann þjóðþekkta. Hann brást vel við, kom austur og fór með sinn pilt. Sá var lúpulegur í morgunsólinni.

Þegar óróaseggurinn var fluttur suður sat ungur pabbi úti fyrir tjaldi sínu. Börn hans höfðu verið hrædd um nóttina og ég bað hann afsökunar á ónæðinu. Hann svaraði: „Hafðu engar áhyggjur. Þið hafið gert allt sem hægt var að gera. Þetta eru bara unglingar sem þurfa að reka sig á. Við höfum öll orðið að hlaupa af okkur hornin. Við bara sofum út í stað þess að fara á fætur kl. 7.”

Þessi pabbi varð þjóðþekktur líka. Ég minnist alltaf þeirra tveggja, ógnandi óróaseggsins og pabbans unga, þegar ég sé hann í sjónvarpinu. Siðferði er vissulega háð uppeldi en frægir pabbar auka hvorki réttindi fólks né minnka ábyrgð þess. Okkar er ábyrgðin en ekki pabba eða mömmu.

Ármannsfell er Helgafell Þingvellinga

Ingólfur Arnarson, landnámsmaður, upplýsti Ármann úr Dalmannsdölum að upp frá Hrafnabjörgum fyrir ofan skóga væru sagðir landkostir og fé væri þar feitara en annars staðar. Ármann settist að í Þingvallasveit og var Ármannsfell kennt við hann. Hann hafði fé sitt í helli eins og aðrir Þingvallabændur. Þegar hann lést varð hann hinn hollvættur manna og líka eftir að kristnin komst á og hétu menn á hann sér til stuðnings. Ármannssaga yngri er samin upp úr þjóðsögum og Ármannsrímum Jóns lærða. Sagan var fyrst gefin út árið 1782. Þegar þjóðfrelsisbarátta Íslendinga hófst á 19. öld notuðu Balvin Einarsson og félagar Ármann í Ármannsfelli til að ávarpa þjóðina og brýna til baráttu. Hann var því enn nothæfur hollvættur og Ármannsfell Helgafell héraðs og þjóðar. Mörg okkar eigum okkar Helgafell, öll höfum við þörf fyrir ármann í lífinu og heppin erum við sem njótum bæði ármanns og helgafells.

Ísland, Þorleifur jarlaskáld og stóru draumarnir

Þorleifur hét maður, hann var vígamaður og skáld og lifði fyrir  meira en 1000 árum. Um hann var fléttaður skemmtilegur þáttur, Þorleifsþáttur jarlaskálds, sem er í safni Íslendingaþátta. Þorleifur var fæddur á Íslandi og leitaði sér frama erlendis. Honum varð vel ágengt í þeim efnum. Hann var mikill fyrir sér en ekki allra, átti í útistöðum við jarl í Noregi og konung í Danmörk og notaði skáldagáfuna til áhrifa. Hann var raunar svo mikið kraftaskáld hann gat orkt kláða og óværu yfir menn og óvinir hans eða mótstöðumenn misstu jafnvel hár og skegg af hans völdum og með fulltingi skáldskaparins. Þorleifur bakaði sér óvild og óvinur hans sendi leigumorðingja til Íslands til að myrða hann. Þorleifur var veginn á Þingvöllum og var þar heygður. Haugur hans var þekktur sem örnefni og er nærri þar sem nú er vegurinn heim á Þingvallastað. 

Hallbjörn smala dreymir skáld

Víkur þá sögunni að smalanum Hallbirni á Þingvöllum. Honum var oft hugsað til mikilmennisins og hélt sig oft nærri haugnum og svaf jafnvel á honum um nætur. Kom Hallbirni í hug að lofa haugbúann með dýru kvæði. En smalinn var ekki skáld og átti því erfitt með að semja til heiðurs skáldinu svo sómi væri að. En hann náði þó að semja fyrstu línu af kvæði sínu, fyrsta vísuorðið, sem hann flutti haugbúanum aftur og aftur. Það hljóðar svona: „Hér liggur skáld.” En meira megnaði hann ekki og hélt þó skáldskapariðju sinni áfram og langaði til að bæta meiru við þetta eina: „Hér liggur skáld.”

Þorleifur jarlaskáld var enginn gunga í lífinu og það er sem haugbúanum hafi leiðst andleg teppa smalans. Nótt eina sofnaði smalinn og dreymdi að haugurinn opnaðist og glæsilegur maður kæmi út og talaði til hans á þessa leið: „Hér liggur þú og vildir kveða lof um mig, sem þér er ekki gefið. Nú er annað hvort að þú munt verða skáld, en hætta ella þessum tilraunum. Ég mun kveða vísu. Ef þú manst hana þegar þú vaknar muntu verða þjóðskáld og yrkja lof um höfðingja.“ Síðan fannst smalanum að haugbúinn bæði togaði í tungu hans og flytti honum gott kvæði. Smalinn vaknaði, mundi kvæðið, fór heim í bæ og sagði frá. Allt gekk eftir og smalinn hlaut lof, heima og erlendis. Og gott orð þjóðskáld!

Haugbúinn og smalinn

Þátturinn um Þorleif jarlaskáld er ritaður af kristnum manni – það sést af orðfæri og siðaboðskap þáttarins. Þetta er ævintýri og væntanlega setta saman sem skýring á örnefni á Þingvöllum (etiólogísk saga). Nokkur grunnstef hafði skrifarinn, sem hann gerði úr skemmtilega flækju. Upp af merkingarhafi þáttarins rísa þeir svo tveir haugbúinn og smalinn. Annars vegar fjármaðurinn, sem við yfirsetu dreymdi stóra drauma. Staða hans var slík, að honum voru allar bjargir bannaðar nema að dreyma. Svo leitaði hann athvarfs hjá haugbúanum. Og svo kom þrástefið og draumastef hans:„Hér liggur skáld.“ Svo má æfa að auminginn verði öflugur. Undrið varð. Skáldið rauf þögn og friðarhöfn sína, dró úr stráknum tunguna og dengdi yfir hann kvæði. Þar með var honum gefinn skáldskapur, sem var og er lykill að öllum veröldum. Saga smalans var saga um draum Íslendinga í ellefu hundruð ár, stílfærð saga, en þó táknsaga um draum aðkrepptrar þjóðar. Þetta er saga til íhugunar og brýningar.

Við vorum

Menningarstíll þessarar þjóðar var löngum að liggja á haug fortíðar, mæra gullöld, leita fyrirmynda í þátíð – helst löngu liðinni fortíð. Og þó fjárástin hafi búið í mörgum dreymdi líklega marga smalana um að siga fé út í buskann í síðasta sinn, hleypa heimdraga, vinna lönd og afla sér virðingar. Þjóð okkar Íslendinga var sem sveinninn í margar aldir og stamaði sama stefið: Við vorum þjóð, við vorum menn, við vorum skáld. En ekkert gerðist, draumurinn um ljóðið lifði, um glæsileika, auð og frægð. Það er draumurinn um manndóm, um skapandi sjálfstæði, um kyngi orðs, að lífið er meira en brauðstrit og hlaup á eftir rollum. Hér liggur skáld, hér liggur þjóð. Undrið varð. Íslensk þjóð varð sjálfstæð og stofnaði eigið lýðveldi. Síðan hefur verið togað í tungu á fólki, æfingar í sjálfstæðistilburðum hafa skilað skoplegum furðugjörningum á ýmsum haugum, sigrum í sumu – en líka óskáldlegum ósigrum. Það tekur langan tíma fyrir þjóð að æfa sig í sjálfsögðum málum frelsisins, í sjálfstæði – að vera þjóð. 

Verkefni þjóðar

Ekkert ríki lifir án gilda. Engin menning þroskast án merkingarvefs og engin mannvera getur orðið mennsk án þess að klæðast því sem menning gefur. Hvað er menning okkar og hvað verður okkur til hjálpar? Hvernig reiðir trú af og þeim gildum sem kristnin hefur nært þjóð okkar með í á annað þúsund ár. Framundan er meiri fjölbreytni í trúarefnum á Íslandi en verið hefur. Ég hef ekki áhyggjur af fólki, sem aðhyllist aðrar trúarhugmyndir en hefðbundnar kristnar. En ég óttast skeytingarleysi gagnvart trú og gildum og fólki sem fellir groddadóma um trúarleg efni, heldur fram kjánafullyrðingum þvert á raunveruleika og grefur undan virðingu fyrir gildum. Virðum aukna fjölbreytni, en látum ekki ruglast af groddatúlkun á trú og siðum, gildum og gæðum. Verum raunsæ og látum ekki blekkjast af andróðri gegn kristinni trú, kristnum siðalærdómi, kristinni mannvirðingu og kristnu raunsæi. Íslensk þjóð hefur þörf fyrir þann boðskap til lífs.

Fortíðin er liðin, skáld fortíðar liggja í haugum sínum og gröfum. Börn samtíðar dreymir nýja drauma og vilja gjarnan yrkja nýjan tíma með gjörðum sínum. Smalarnir eru margir, sem vilja búa til framtíð úr eigin smæð og smekk. En við megum aldrei tapa sambandinu við gildi fortíðar, annars fer illa. Við eigum ekki gefa eftir hina kristnu mannsýn og jákvæðu heimssýn, hið kristna líf – þá fer hörmulega. En ef við hins vegar munum ljóð fortíðar, ljóð landsins, munum og iðkum lífsvisku Jesú Krists í vöku okkar og verkum þá mun farnast vel. Þá verðum við skáld, þá verðum við fullveðja, þá náum við eðlilegum þroska sem mun skila okkur því sem við viljum vera og lifa vel.