Greinasafn fyrir flokkinn: Greinar og pistlar

113 pistlar SÁÞ eru inn á tru.is og aðgengilegt á slóðinni trú.is.

Greinar og pistlar

Skálkasaga Sigríðar Hagalín Björnsdóttur

Foreldrar mínir keyptu bækur og lásu. Svo fóru þær upp í einhvern bókaskápinn og biðu næsta lesanda. Kilirnir kitluðu, brostu við manni og báðu um samtal. Mamma vildi að allar bækur væru teknar fram einu sinni á ári, ryksugaðar og hyllurnar hreinsaðar. Ég var stundum settur í það verk. Vorhreingerning bókasafnsins var stefnumót sem oft leiddi til nánari kynna. Enska öldin Björns Þorsteinssonar var ein af þessum bókum sem ég handlék, velti vöngum yfir og kíkti í. Ég áttaði mig á að sú enska væri fimmtánda öldin, áður en sú þýska hófst með ferðum Þjóðverja, m.a. fram hjá Lönguskerjunum og inn til Hafnarfjarðar, með andófi gegn páfanum og umróti í trúmálum og pólitík sem leiddi til siðbótar.

En enska öldin var mér eiginlega hulduöld þrátt fyrir bókaþrif, skoðun og kirkjusögulestur síðar. Svo kom út bók Sigríðar Hagalín Björnsdóttur Hamingja þessa heims árið 2022 með skýringunni „riddarasaga.“ Ég kynntist Eyjólfi Úlfssyni, fjölþreifandi, flöskukærum sagnfræðingi í háskólanum sem var slaufað og rekinn í útlegð vestur á Skarðsströnd. Þar uppgötvaði hann spennandi handrit og mannlíf með rætur í hefðum aldanna. Heimur Ólafar ríku og Skarðverja opnaðist. Dásamleg frásaga frá leyniöldinni hinum megin siðbótar. Sigríður Hagalín lyfti álagaham þekkingarskorts míns, svipti tjaldi frá veröld sem var spriklandi af lifandi fólki, miklum viðburðum og ríkulegum samskiptum við útlönd. Nærri 1% af verslun Englendinga á þessari öld voru við Ísland og líklega 10% af viðskiptunum í Hull. Skipin sem sigldu til Íslands á sumrin fóru suður um höf á haustin, suður til Madeira og jafnvel til Faro. Með þeim voru Íslendingar – já lengi hefur verið útþrá í okkar fólki.

Svo kom framhald hamingjubókar Sigríðar í haust: Vegur allrar veraldar og skýringin er að hún sé skálkarit! Yfirstéttin var vegin og léttvæg fundin. Ekki er seinni bókin síðri hinni fyrri. Sannkallaður yndislestur og við kynnumst Ólöfu ríku betur – raunar vel, þeim íhugandi fræðaþul Sveini döggskó, Sunnevu saumakonu víðförlu, klaustrafólkinu, Skálholtslífinu, stórbokkunum í Vatnsfirði og á Skarði, ferðaháttum, viðmiðum, gildum, trúbadorum, trúarvíddum, valdabaráttu, köstulum og yfirstéttarlífi í Orkneyjum, Edinborg og Kaupmannahöfn, kóngum og bændum og já, dramatík stjórnmálanna. Eins og Trump vill Grænland í samtíð okkar vildu kóngarnir og höfðingjar sögunnar eiga auðlindir og pláss ef gróða væri von. Alþýðan leið fyrir.

Eyjólfur Úlfsson heldur áfram að puða í fræðunum þrátt fyrir að vera á skjön við sjálfan sig, son sinn, akademíuna, frænku, fjölskyldu, siði og reglur. Lukkuriddari fræða en lukkugrannur í lífinu. Sigríður fléttar sjálfa sig skemmtilega inn í leit nútímafólks að merkingu í fortíðinni. Hvenær er sagnfræði sannfræði og hvenær list góðra og leiftrandi sagna? Metasagnfræðin kryddar fléttu og furður. Á góð saga að líða fyrir sannleika og þá hvaða? Hvað er aðal og hvað auka? Hverjir eru höfðingjarnir og hverjir ekki? Var Sunneva hin nálhaga ríkari en Ólöf og ljóðandi döggskórinn meiri yfirvaldinu?

Ég er í klappliði Sigríðar Hagalín Björnsdóttur og tel Eyland og Eldana með bestu bókum. Deus hennar er að vísu vond bók en þessar tvær um ensku öldina eru yndislestur, dásamlegar sögur. Sigríður var vel nestuð til skrifanna, búinn að lesa fræðaefnið (gaukaði jafnvel að okkur doktorsritgerð um fölsun Gamla sáttmála) og hafði því gott yfirlit og þekkingu á átakasögu fimmtándu aldar.

Þessar bækur hennar eru ekki sagnfræði – ekki frekar en bækur Dan Brown, Umbert Eco eða svipaðra. Það á ekki að trúa þeim heldur njóta. Það má vissulega nöldra yfir löngum bréfum Eyjólfs eða málfari einstakra persóna sem ekki passar eða rímar við öldina – en það hrelldi mig ekki eða truflaði. Þessar bækur eru upplýstar og sviðsettar sögur í þykkri menningu og ramma sextándu aldar. Þær eru listilega vel stílaðar fyrir lesendur í nútíma, textinn kraftmikill og hugmyndaauðgin næsta ótrúleg. Þær brosa við manni, kitla, upplýsa, draga og seiða inn í tíma sem áður var grár og óljós. Nú hefur Sigríði tekist að gefa þessum tíma lit, drama og stórar persónur. Ég fer um Skarðströnd, horfi heim í Vatnsfjörð og skoða Breiðafjörð með allt öðrum hætti en áður. Ég skil betur Skálholtssögu, hugsa um Madeirasiglingar Íslandsfaranna, marglaga sögu enskrar aldar og þar með talið kirkjusögu.

Ég segi takk fyrir mig, Sigríður, og bravó. Kveðja góð.

Hönnun kápu Eva Majegren, Benedikt bókaútgáfa.

Á birtingarhátíð Drottins, 2026.

 

Greinar og pistlar

Kvöldsónatan – nánd og tónlist

Kvöldsónata Ólafs Jóhanns Ólafssonar er ekki saga píanósnillings heldur um drenginn Stefán sem leitar nándar í samskiptum. Hann finnur hana ekki í tengslum við fólk heldur í tónlist. Leit sögupersónunnar að tilfinningalegri dýpt er grunntaktur Kvöldsónötunnar. Fjarlægð og nánd er ekki aðeins spennupar heldur mótar uppistöðu verksins, flækju bókarinnar. Og það sem virðist augljóst er aðeins yfirborð. Undir niðri er margt sem leynist en er opnað smám saman í framvindunni. Flétta Ólafs Jóhanns gengur upp eins og flott sónata – eða kannski fremur fúga. List höfundarins kemur fram í fjölda smáatriða sem virðist vera skraut en eru hnyttilegar vísbendingar. Dæmi – rafmagnsrofi í Fjólgötuíbúðinni, mynd í Suðurgötuhúsinu, nöfn persónanna ofl.

Uppvöxtur Stefáns í miðbæ Reykjavíkur einkenndist af fjarlægð. Hann var ekki náinn foreldrum sínum, þótt þau tryggðu honum öryggi og ramma. Hann var ekki náinn frænda sínum eða fjölskyldunni sem hann óx upp í, þrátt fyrir mannmergð og kynslóðir á hæðum í fjölskylduhúsi. Hann var hluti af samfélagi en þó ekki í kviku þess. Þessi fjarlægð kom ekki fram í átökum eða ofbeldi, hún var hljóðlát, ósýnileg, djúp.

Stefán var góður liðsfélagi í fótboltanum á Landakotstúninu. En hann vildi frekar spil og sigur en að skora mörkin sjálfur. Hann hafði hæfileika, gáfur og var klókur. Hann vann félagssigra og gat stýrt því sem hann vildi. En leiðtogahlutverk veitir vald en ekki nánd sem hann þráði.  

Stefán sá þegar karlarnir í hverfinu roguðust með flygil í húsið hinum megin götunnar. Svo komu hjón frá útlöndum, Esther og Felix Daudistel. Stefán heillaðist af píanóleik konunnar. Hún opnaði honum heim tilfinningadýpta. Hann skynjaði lífið í tónlistinni, blæbrigðin, mynstrin, tjáningu og djúptengsl. Og Stefán fékk að læra að spila, sótti tíma hjá Esther, sem ekki aðeins kenndi honum tónfræði og fingrasetningu heldur þýsk orð. Stefán kenndi henni íslensku og þau byrjuðu að kynnast. Tónlistin færði þau saman og hann hreifst af þessari konu. Stefán fór á kaf í tónlistina og varð meistari, fékk skjótan frama en sambandið við kennarann flækist og klúðrast illa. Það var ólán.

Tónlistin tengir Stefán við heim tilfinninganna, en hún kom líka í stað þess að hann þróaði nánd í mannlegum samskiptum. Hvort er listin mikilvægari eða fólk? Stefán lærði að miðla tilfinningum en ekki að deila þeim. Dýptin sem hann náði í listinni varð sigur hans í hinu ytra en ósigur hans í nánum tensglum. Og skýringin verður ekki opinberuð hér en Ólafur Jóhann kann að flétta!

Listræn sköpun getur orðið athvarf þeirra sem njóta ekki nándar. En hvorki tónlist né nokur listsköpun leysir fjötra skortsins. Snillingarnir geta verið skínandi fátækir hið innra, skertir og vannærðir.

Tónlist lifir ekki án þagna. Þögn er oft mikilvægsti tiflinningasnagi tónleika. Dýptin í Kvöldsónötunni liggur ekki í dramatískum atburðum heldur í spennu þagnanna, í því sem ekki er sagt eða tjáð. Hvað er milli þess sem er tjáð í tónlist og þess sem er ólifað í lífinu? Kvöldsónatan er ekki aðeins saga um list, heldur um mannlega þrá eftir nánd.

Enn ein stórbókin frá Ólafi Jóhanni. Saga um tilfinningar en skrifuð eins og krimmi. 

Ragnar Helgi Ólafsson hannaði kápu og það góða forlag Bjartur-Veröld gaf út. Meðfylgjandi mynd er af bókarkápunni.

Greinar og pistlar

Kúmenkjúklingur með trönuberjafyllingu

Þetta er einn af þeim kjúklingaréttum sem mitt fólk minnir á og óskar eftir. Kúmen er aðalkryddið og svo eru trönuber í fyllingunni. Matseldin er einföld og ilmur fyllir húsið. Ljómani matur fyrir helgar sem hátíðir. Ég hef eldað þennan rétt fyrir eina af jólamáltíðum  og líka sem aðalrétt nýársdags.

Fyrir 4

Hráefni

  • 80 gr smjör
  • 5 tsk kúmenfræ, ristuð og létt mulin
  • 7 hvítlauksrif, pressuð
  • 1 msk mjúkur dökkur púðursykur
  • 1 heill stór kjúklingur
  • 3–4 stórir sellerístilkar, skornir í 1 cm teninga
  • 1 laukur, skorinn í 1 cm teninga
  • 100 g þurrkuð trönuber
  • 100 g forsoðnar kastaníur, grófsaxaðar (má sleppa)
  • 4–5 sneiðar súrdeigsbrauð úr rúgi og hveiti, skorpan fjarlægð, létt ristað og rifið í ca 2 cm bita
  • 15 g steinselja, grófsöxuð
  • 120 ml kjúklingasoð
  • Salt og nýmalaður pipar

Matseld

Marinering fyrir kjúklinginn

Bræðið 40 gr af smjörinu og hrærið saman við 1 msk af kúmenfræjum, 2 hvítlauksrif, púðursykurinn og ½ tsk salt. Setjið kjúklinginn í stórt fat, nuddið marineringunni vel yfir allan fuglinn og leggið til hliðar. Hitið ofn í 190°C (blástur).

Fyllingin

Setjið afganginn af smjörinu (40 g) á stóra pönnu við meðalháan hita. Bætið faganginum af kúmenfræjunum út í og steikið í 1–2 mínútur þar til þau ilma vel. Setjið síðan afganginn af hvítlauknum, sellerí, lauk, trönuber, kastaníur og 1 tsk salt á pönnuna. Steikið í 12–13 mínútur, hrærið reglulega í þar til grænmetið er orðið mjúkt. Setjið blönduna í skál og bætið við brauðinu, steinseljunni og kjúklingasoðinu og hrærið saman við.

Fylla og undirbúa kjúklinginn

Setjið kjúklinginn í lítið ofnfast fat. Kryddið ríkulega með salti og pipar. Fyllið holið með fyllingunni. Ef eitthvað eftir af fyllingunni má setja það í ofnfast fat og hita síðustu 30 mínúturnar á meðan kjúklingurinn er að fullsteikjast.

Steiking

Steikið kjúklinginn í 70–75 mínútur. Ausið yfir hann á 20 mínútna fresti þar til skinnið er gullið og stökkt og safinn sem rennur úr kjúklingnum er tær.

Hvíld

Takið kjúklinginn úr ofninum og látið hann hvíla í 10 mínútur áður en hann er skorinn og borinn fram.

Ljómandi að bera fram með góðum hrísgrjónum eða kúskús og uppáhalds sósunni. 

Uppskriftin er upprunalega frá Ottolenghi sem þakkar vini sínum fyrir að miðla henni.

Bæn. Þökkum Drottni því að hann er góður og miskunn hans varir að eilífu. Amen.

Greinar og pistlar

Trú, efi og vald

Netflix sýnir þessar vikurnar hina mögnuðu kvikmynd Doubt frá árinu 2008, í leikstjórn John Patrick Shanley. Myndin kom mér á óvart og frábært handrit opnaði hvert merkingarlagið á fætur öðru og kallaði fram margar spurningar. Á yfirborðinu virðist myndin fjalla um hvort prestur misnotar ungan dreng eða ekki. Í ljós kemur svo að spurningin er ekki hvort klerkur sé vondur eða ekki, þ.e. um sekt eða sakleysi, heldur hvernig trú, vald og samviska takast á þegar engar afgerandi sannanir liggja fyrir um meint brot. Sögusviðið er kaþólskur skóli í Bronx í New York á tíma samfélagslegra og kirkjulegra breytinga – árið var 1964.

Tvær nunnur mynda spennupar og það neistar á milli þeirra. Annars vegar er skólastjórinn Aloysius Beauvier sem heimtar aga, gengst upp reglu, krefst siðferðilegrar vissu og að stefnan sé skýr. Hins vegar er systir James, ung nunna, kærleiksrík og jákvæð á mannlífsflóruna og mismunandi fólk. Þegar grunur vaknar um að faðir Brendan Flynn, prestur skólans og kirkjunnar í hverfinu, hafi sýnt af sér óviðeigandi hegðun gagnvart fyrsta svarta drengnum í skólanum, magnast átök. Má sýna börnum líkamlega umhyggju? Hvar liggja mörkin? Hvenær ber að grípa inn í? Hvað telst sönnun? Hver ber ábyrgð þegar hið versta gæti verið satt, en ekki er mögulegt að sanna neitt, til eða frá?

Samfélagslegt samhengi myndarinnar er hin stórri rammi. Hún gerist á tíma réttindabaráttu svartra í Bandaríkjunum. Drengurinn í miðju sögunnar er á mörkum tveggja heima. Hann er svartur í hvítu stofnanakerfi, er í veikri stöðu og háður vernd fullorðinna. Móðir hans, sem Viola Davis leikur, dregur upp átakanlega mynd af aðstæðum jaðarsettra fjölskyldna, þar sem kostir eru fáir, snúnir og  sárir. Staða hinna svörtu er sem í grískum harmleik og málið er að reyna að lifa af ofbeldi og fjötra grimmdar.

Doubt tjáir vel spennu kaþólsku kirkjunnar á tíma mikilla breytinga. Faðir Flynn talar fyrir samúð, nánd og mannlegu sambandi. Hann er fulltrúi hinnar nýju kaþólsku kirkju sem gengur erinda fólks, talar merkingarbært tungumál samtímans og sýnir mildi og nánd. Hann er fulltrúi áherslna Vatikan2-þingsins sem vildi uppfæra og nútímavæða kaþólskuna. Systir Aloysius, skólastjóri, stendur hins vegar vörð um hefð, mörk, tortryggni og jafnvel hræðslu gagnvart breytingum. Barátta prestsins og nunnunnar er ekki aðeins persónuleg heldur speglar ólíka sýn á trú, valdi , hlutverkum og ábyrgð. Og svo er auðvitað spenna milli kvennavængs kaþólsku kirkjunnar og karlræði klerkanna.  

Myndin gefur engin einföld svör. Hún sýnir að harður agi og kærleiksríkur sveigjanleiki geta leitt til ills ef ekki er gætt að sjálfsgagnrýni, ábyrgð og gildi fólks. Siðklemmur eru sjaldnast einfaldar. Hvort eiga kirkjur og trúarhreyfingar að vernda stofnanir eða fólk, reglur eða manneskjur? Myndin tjáir líka kröftuglega að réttlátar félagslegar breytingar krefjast þess að fólk þori að horfast í augu við efa og óvissu. Efinn er systir trúarinnar og trú sem er laus við efa er skelfileg.

Í lok myndarinnar brotnar sú sem virtist öruggust um sannleika, lífshætti og kirkjuna. „Ég efast“ stundi systir Aloysius þegar hún uppgötvaði eigin flónsku og harðneskju. Skynhelgi getur verið grimm og hrottaleg. Hugsvitsamleg flétta sýnir að trú án efa verður blind og efi án ábyrgðar skaddar fólk. Milli trúar og efa mótast siðferðisþroski manna og gefur samfélagi möguleika til að þroskast til góðs.

Frábært handrit og stórkostlegur leikur. Af hverju var ég ekki búinn að heyra af, lesa um eða sjá þessa mynd fyrir löngu? Kannski vegna þess að tvíburarnir mínir voru tveggja ára þegar hún kom út og Ísland var Guði falið í hruni. Sem sé bleyjur, sálgæsla og lífsverkefni, klerkurinn að sinna merkingarbæru starfi og nánd í starfi og pabbinn ábyrgðarverkum heima!

Hlutverk

Þessi fjögur eru stórkostleg í hlutverkum sínum:

Meryl Streep leikur systur Aloysius Beauvier, nunnu og skólastjóra kaþólsks skóla. 

Philip Seymour Hoffman leikur prestinn Brendan Flynn.

Amy Adams leikur systur James, unga, öfluga og samviskusa nunnu í kennsluhlutverki.

Viola Davis leikur frú móður fyrsta svarata nemanda skólans.

Myndin er byggð á rómuðu leikriti John Patrick Shanleys.

 

Greinar og pistlar

ég hef lagt minn draum þér lágt við fót

Sálin er helgidómur sem auðvelt er að skemma. Um hin persónulegu himinhlið ættu menn að fara með virðingu og stillingu. Yates minnir á að dýrmæti birtast í berskjöldun.

Þessi jólin gaf sonur minn mér ljóðasafn W. B. Yates og vinir okkar gáfu okkur þýðingar Sölva Björns Sigurðssonar. Yates kom því úr tveimur áttum. Ég naut lýrískrar dulúðar hans og þetta ljóð fléttaðist að íhugun hátíðarinnar.

Ef ætti ég himinsins höfuðflík

heimta med gulli og við silfurljós,

þá bláu og mynstruðu og myrku flík

af mistri og nótt og við hálfljós,

þá myndi ég þræð’ana þér við fót;

en ég, sem á ekkert, nema aðeins minn draum;

ég hef lagt minn draum þér lágt við fót;

farðu hægt, því þú heldur minn draum.

(Aedh óskar sér himnaflíkur, þýð. SBS.)

Á gelísku merkir Aedh logi og Yates notaði það sem nafn á skáldið í persónu sinni. Svo má magna myndlíkinguna til að nema ástríðu himins og heims.