Greinasafn fyrir merki: Svanfríður Guðný Kristjánsdóttir

Greinar og pistlar

Svanfríður Guðný Kristjánsdóttir

Við Elín, kona mín, misstum mæður okkar með liðlega mánaðar millibili. Magnea Dóra, tengdamóðir mín, lést á gamlársdegi 2003, en þá var mamma búin að vera á sjúkrahúsi í nokkra mánuði. Hún lést 7. febrúar 2004. Við hjónin fórum í hlé þegar útfararhrotunni lauk og glímdum við tilfinningar, sorg og unnum úr minningum. Liður í þeirri vinnu var, að ég skrifaði einn mömmupistil á dag í nokkrun tíma. Ég hef löngum bent fólki í tilfinningavinnu á gildi þess að skrifa niður það, sem kemur í huga. Orð á blaði eru úthverfing og gefa færi til úrvinnslu. Skrifin urðu mér til hugarhægðar. Við Elín gáfum svo út minningabækur um mæður okkar og færðum ástvinum í jólagjafir.

Barnelskan

Mamma var barnsækin barnagæla og laðaði að sér ungviðið. Hún axlaði snemma ábyrgð á börnum því hún var sem ungamamma yngri systkinum sínum og létti með því undir með móður sinni. Mamma eignaðist ekki sjálf börn fyrr en á fimmtugsaldri og setti okkur og bónda sinn í öndvegi og tíma sinn notaði hún í okkar þágu. Við, Kristín systir, nutum natinnar og elskuríkrar mömmu. Hún umvafði okkur kærleika, en þekkti vel mun á röngu og réttu, gagni og ósóma, visku og heimsku. Hún var fullþroska og mótuð í lífsafstöðu og skoðunum þegar hún tók til við uppeldið. Hún dró línur og varði sinn reit og gildi með viturlegri staðfestu. Hún sótti í dýptir og hafði ama af sýndarmennsku. Mömmu var meinilla við lágkúru, hömluleysi, hvers konar gönuhlaup og þrællyndi. Hún lagði áherslu á gæði í lífi og lífsháttum og vildi, að hennar fólk beitti guðsgjöfunum til gagns, sjálfstæðis og frelsis.

Pabbi og mamma

Svo voru pabbi og mamma góð við hvort annað. Þau töluðu ekki mikið um ástalíf sitt eða samdrátt. Þau voru lífsreynd og miðaldra þegar þau urðu hjón. Þau voru ekki aðeins pabbi og mamma, heldur líka eins og fulltrúar kynslóðanna því þau voru eldri en flestir foreldrar í hverfinu. Og það hefur nú reyndar verið svo meðal karla í mínum ættum, að þeir strekkja kynslóðir, eignast börn seint og eru gjarnan lengi að. Þessir karlar halda og trúa, að það sé börnum í hag fremur en til ama að eiga aldraða foreldra. Pabbi var hundrað árum eldri en yngri synir mínir.

Pabbi og mamma voru ólík en bæði tilfinningarík og geðrík. Pabbi var dugandi og góður heimilisfaðir. Hann var bókamaður, lestrarhestur, hafði áhuga á listum, myndlist sérstaklega og húsagerðarlist. Hann var nákvæmur og vildi röð og reglu. Pabba þótti gaman að aka um nýbyggingarhverfi og skoða þróun í arkitektúr. Hugur hans stóð til húsateikninga, en efnin leyfðu ekki nám í húsagerðarlist. En hann hafði vinnu af múrverki alla tíð. Þegar hann varð atvinnulaus um tíma komst ég að hvernig samspilið milli mömmu og pabba var. Hann var meyrari en hún en þau spiluðu vel saman sem gagnaðist á álagstímum. Mamma var pabba traustur vinur og ráðgjafi og pabbi talaði afskaplega fallega um konuna sína við mig. Fyrir það er ég honum þakklátur. Hann færði í orð virðingarafstöðu sína, þakklæti, hrifningu og ást. Það er veganesti, sem feður eiga að gefa börnum sínum og sonum sínum sérstaklega.

Minningarnar

Kristniboð og kristnilíf var mömmu mikið áhugaefni. Svo er mér ofarlega í minni kraftur hennar sem kom fram í gönguhraða, göngulagi og vinnu. Mamma var þrekmikil og vinnusöm. Hún var ræktarsöm við fólk og átti nána og góða vini, sem hún hafði yndi af að hitta, tala við og þjóna. Samband mömmu við Kristínu, móður hennar, var gott en stundum kostulegt. Amma bjó í skjóli dóttur sinnar öll sín síðustu ár og þær mátu hvor aðra og líka frið og samkomulag mikils. Þær urðu okkur systkinum fyrirmyndir um hvernig stórveldi geta lifað með reisn og frelsi í sátt og samlyndi.

Mér er líka ofarlega í huga, að mamma stóð alltaf með þolendum, mönnum og náttúru. Í því er hún skínandi fyrirmynd. Mamma elskaði fólk og virti rétt manna til heilbrigði, frelsis, gleði og lífs. Og hún hefði verið efni í öflugan mótmælanda við stórframkvæmdir, sem ógna náttúrunni. Það var heillandi að hlusta á konu á tíræðisaldri tala af skerpu og viti um náttúruvernd og taka sér stöðu með þolandanum, náttúrunni. Í þeim efnum skipti ekki aðeins máli uppeldi og næmni á litríki og púlsandi fegurð nátturunnar, heldur líka trú hennar á Skaparann. Guð felur sínu fólki að vera ábyrgir ráðsmenn gæða, að gæta og blessa allt sem er í veröldinni, skila af sér í betra standi en maður tók við. Sú ráðsmennska varðaði í huga mömmu ekki aðeins litla mannamunna, nær og fjær, heldur líka svanga fugla, birkiskott, hreinleika vatns, bláma á himni og framkvæmdir í náttúrunni. Allt var vegna lofsöngsins, gleðinnar, eðlis guðsstarfsins í veröldinni, sem við menn erum svo lánssöm að mega njóta og taka þátt í.

Fólkið hennar mömmu

Allir eiga sinn Svarfaðardal og mamma var tengd sínum. Mamma fæddist 22. mars 1910 á Brautarhóli í þeim dal, sem Filippía, systir hennar, orkti um sem öndvegi íslenskra dala. Foreldrar hennar voru Kristín Sigfúsína Kristjánsdóttir og Kristján Tryggvi Sigurjónsson. Þau hjón eignuðust 6 börn og var mamma fjórða í röðinni. Drengir og stúlkur komu til skipts. Elst voru Gísli Björgvin, þá Filippía Sigurlaug og síðan Sigurjón Kristján. Yngri en mamma voru Sigurður Marinó og Lilja Sólveig. Systkinin stóðu þétt saman og voru náin.

Heimilið var bókaheimili og börnin voru hvött til lestrar og skólunar og líka söngs. Efnin voru ekki mikil til náms en systkinin stóðu saman og studdu hvert annað eftir getu. Mamma taldi það ljúfa skyldu að styrkja Sigurð, bróður sinn, meðan hann stundaði sitt guðfræðinám. Heima í Svarfaðardal naut hún farskóla. Um skeið var hún við hjúkrunarnám, en hætti sökum veikinda. Hún fór svo á Biblíuskóla í Osló árið 1937 og var svo um tíma í Danmörk hjá Gísla bróður sínum og hans fólki. Hún vann víða og þótti einna skemmtilegast að starfa á heimilum sem aðstoðarhúsmóðir, vinnukona eða ráðskona.

Pabbi og mamma gengu í hjónaband 5. ágúst 1950. Pabbi hét Þórður og var Halldórsson. Hann fæddist á siðbótardeginum 1905 undir súðinni í Litlabæ á Grímsstaðaholt, milli Fálkagötu og Tómasarhaga. Pabbi lést árið 1977. Við systkinin erum tvö, Kristín og ég. Ég man eftir þegar ég var barn, að pabbi kom skyndilega og fór með mig sjokkerðann í nokkurra daga vist til frændfólks. Þá missti mamma fóstur, sem hún talaði helst ekki um. En þegar mamma var að hverfa úr heimi og varnirnar líka tjáði hún sorg vegna litla barnsins, sem ekki fékk að lifa. „Elsku, litla barnið mitt sem dó” sagði hún með tilfinningu og tárum. Við dánarbeð hennar sá ég inn í sorg mömmu, sem hún hafði aldrei megnað að ræða um. Vanmetum ekki tilfinningadjúp fólks og ekki heldur hinna sterku.

Kristín býr í Hönefoss í Noregi. Maður hennar er Öyvind Kjelsvík og þau eiga Baldur. Ég komst að þeirri niðurstöðu á unglingsárum, á tímum kalda stríðsins, að heimurinn væri of hættulegur til að geta af sér börn. En Guð er húmoristi og lífið hefur komið mér á óvart og ég á fimm börn. Eldri börn mín eru Katla, Saga og Þórður. Mamma fagnaði þeim mjög og hafði af þeim ómælda ánægju. Barnakerlingin naut sín með þeim. Svo komu Jón Kristján og Ísak í fyllingu tímans og ég þekki sjálfan mig í hlutverki föður míns. Börn mín njóta ekki Svansí ömmu eins og þau eldri kölluðu ömmu sína. En ungsveinarnir báðu Kittu móðursystur sína að vera amma, sem hún játaðist, og Dóri, guðfaðir þeirra, er Dóri afi og þykir heiður að.

Þrátt fyrir þessar vel heppnuðu hlutverkaútdeilingar þeirra bræðra koma fram á bænastundum þeirra vöntun á raunafa og raunömmu. Þá er gott að hafa talsambandið í lagi og það skemmtir pabbanum þegar Guð er “settur” í það milligönguhlutverk, að bera afa og ömmu kveðju biðjandi ungsveins. Það er óvænt en alveg í stíl við samtalsgetu ömmunnar í samskiptum við Guð á himnum. Ekkert er Guði ómáttugt, ekki einu sinni að bera ömmu og afa kveðju úr strákarúmum á Grímsstaðaholti.

Mamma naut þess að lifa og þakkaði fyrir lífið. Hún efldi líf annarra og umvafði allt og alla með biðjandi, glaðri elsku sinni. Þar með umvafði hún líf síns fólks með elsku Guðs. Þjónusta hennar við lífið var guðsþjónusta. Að rækta minningu hennar er að þjóna vel mönnum, náttúru og Guði.

Formáli sáþ að mömmubókinni, minningabók um Svanfríði Guðnýju Kristjánsdóttur. Myndin er frá aðfangadagskvöldi, 1971 eða 1972. F.v. pabbi, síðan Kristín, þá Kristín amma og mamma, geislandi kát. 

Greinar og pistlar

Gátan ráðin, uppgötvun dagsins á aldarafmæli!

Í dag gerðum við Elín dásamlega uppgötvun sem gladdi okkur mjög. Og það var mun skemmtilegra að það var í dag en ekki á morgun eða í gær. Já, saga dagsins er aha-saga sem ekki aðeins kætti okkur heldur fjölmarga aðra líka. Við fórum í Hönnunarsafn Íslands til að hlusta á fyrirlestur um heimilishönnun á Íslandi. Söfn eru eins og heimili staðir fyrir fagra hluti en líka furður lífsins og uppgötvanir.

Þá er það inngangurinn. Tveir hestar voru fyrir augum mér og fjölskyldunnar alla bernsku mína. Foreldrar mínir byggðu hús við Tómasarhaga á árunum 1955-56 og vönduðu til alls frágangs, s.s. dyra og kverkaskreytinga. Straumar tímans í innanhúshönnun höfðu áhrif því foreldrar mínir þorðu að nota nýstárlega liti og líka efni á veggi, s.s. flísar á gangvegg. Það sem kannski vakti furðu flestra sem komu á heimili okkar var stór og stílíseruð hestamynd sem máluð var á háan vegg í stigaganginum. Einn svartur og annar hvítur hestur prjónuðu á bleikum veggnum. Allir sáu myndina og margir töluðu um hana því slík ámáluð mynd var ekki í öðrum húsum hverfisins. Þegar ég var búinn að horfa á myndina í mörg ár spurði ég mömmu hver hefði gert hana. Hún sagði að það hefði verið þýskur málari og nefndi þýskt nafn sem ég þekkti ekki. Og ég gleymdi nafninu.

Svo kom að því að veggirnir á stigaganginum voru orðnir óhreinir og málningin talsvert máð. En hvað átti að gera? Mála yfir hestamyndina? Nei, það vildi mamma ekki og það var tímafrekt nákvæmnispuð að mála með fínum pensli að útlínum hestanna. En það hófst. Þegar mamma dó var íbúðin svo seld og raunar þrisvar síðan en hestamyndin sérstaka hefur lifað af hræringar tímans og endursölur íbúðarinnar. Nýir eigendur hafa vilja halda í myndina og því ekki málað yfir. En oft hefur verið rætt um hver hafi teiknað hana, af hverju og í hvaða samhengi.

Og þá erum við komin að ferð okkar í hönnunarsafnið í Garðabæ. Auglýst hafði verið að Sigríður Sigurjónsdóttir, forstöðumaður safnsins, myndi segja frá sýningarmunum. Við ákváðum að fara, vorum eiginlega dregin áfram. Þegar við vorum búin að skoða safngripi benti Sigríður á skemmtilega muni Einars Þorsteins arkitekts og hönnuðar. Svo sagði hún að þó það hefði ekki komið fram í auglýsingu væri dagurinn merkilegur því verið væri að rannsaka verk hönnuðar Hótel Sögu. Þar sem hann ætti aldarafmæli í dag, 22. október, væri við hæfi að við fengjum að kynnast vinnu safnins við skráningu og myndatöku á verkum þessa manns. Við færðum okkur í annað rými og sáum blöð á vegg með skissum og myndum. Ég hugsaði strax með mér – hmmm þýskur teiknari og hönnuður á Íslandi! Gæti verið að þarna væri hestamálarinn kominn? Strax sá ég að hann hafi verið snjall teiknari og ljóst að hann málaði áhugaverðar myndir á veggi íbúða í skissum sínum. Ég benti Elínu á og við vorum spennt að sjá framhaldið. Ég færði mig innar og þar var hún! Fyrirmyndin að hestamyndinni á Tómasarhaga 16. Ljómandi vel teiknuð mynd af prjónandi svörtum og hvítum hestum með brúnbleikan bakgrunni. Blaðið var grófrúðustrikað og augljóslega til að hægt væri að stækka myndina án þess að raska hlutföllunum. Þessi fundur frummyndar og teiknara var eins og stórkostleg uppgötvun – kraftmikil tenging nútíðar og bernsku. Tímamismunurinn upphafinn í gleði uppgötvunarinnar.

Teiknarinn hét Lothar Grund. Hann var þýskur og fæddist árið 1923 og kom til Íslands um 1950 og hafði atvinnu af leiktjaldamálningu og teikningu. Hann hafði mikil áhrif á innanhúshönnun Hótel Sögu á árunum 1961-63. Lothar teiknaði logó hótelsins, útiskilti, matseðla og prentefni og gerði skissur að húsgögnum, fyrirkomulagi og flestu því prýddi Bændahöllina og hótelið innan dyra. Hann teiknaði t.d. barinn sem var seldur nýlega til Vestmannaeyja, líka stjörnumerkjahringinn í lofti Grillsins og flest annað sem hannað var fyrir þetta stórhýsi sem nú er í umsjón HÍ.

Frummyndin sem við sáum á hönnunarsafninu var gerð 1956. Lothar Grund málaði hana strax á steinvegginn því hún var komin þegar við fluttum inn síðla sumars það ár. Hann hefur líka verið ráðgefandi um litina sem foreldrar mínir ákváðu að nota því litapaléttan var öðru vísi en í öðrum húsum á svæðinu. Ég horfði á skissur Lothars Grund á hönnunarsafninu og þekkti litina í íbúð okkar frá vinnuskissunum og myndunum sem okkur voru sýndar í Garðabænum.

Af hverju hestar? Kannski var Lothar Grund áhugamaður um hesta? En ég sá þó enga hesta í skissum fyrir höll bændanna! Það var enginn sérstakur hestaáhugi á bernskuheimili mínu en hestar voru til og notaðir á uppeldisheimilum beggja foreldra minna. Foreldar pabba bjuggu í steinbæ sem nú er Tómasarhagi 16b. Afi var vatnspóstur í Reykjavík og því var hesthús aftan við húsið sem pabbi byggði í landi foreldra sinna. Kannski var myndin í stigaganginum virðingarvottur um búskaparhefð ömmu og afa? Eða kannski bara passaði hestamyndin vel lögun gangveggjarins? Hver veit?

Lothar átti aldarafmæli í dag og fékk þessa tengingargjöf. Gleðin hríslaðist um okkur Elínu að finna frummyndina. Bóel Hörn Ingadóttir er að skrá og ljósmynda verk Lothar Grund og henni og Sigríði þótti þetta skemmtileg afmælisgjöf til Lothars á aldarafmæli hans.

Kannast einhver ykkar sem lesið þessa frásögn við fleiri verk Lothars Grund í heimahúsum? Ef svo er, vinsamlegast hafið samband við starfsfólk Hönnunarsafns Íslands. Það er að safna upplýsingum. Takk Sigríður og Bóel fyrir okkur og til hamingju með Lothar Grund 100.

Upplýsingar um Lothar Grund, fjölskylduhagi og verk má lesa í minningargreinum í Morgunblaðinu um hann sem eru að baki þessari smellu.  Þar kemur fram að Lothar var kvæntur Önnu Þorbjörgu Halldórsdóttur. Þau eignuðust synina Pétur Adólf Garðar, Atla Halldór og Alfreð. Þegar ég var búinn að birta frásögn hér að ofan fékk ég að vita að Anna Þorbjörg tengdist Sigurði Skarphéðinssyni, vini föður míns, sem tengdi Lothar og hann saman. Og svo fóru prjónandi hestar á veginn.

Grein um Lothar Grund er í Tímanna safn, hátíðariti Landsbókasafnins, sem kom út 2024. 

Greinar og pistlar

Þriggja blýanta stríð

Skólabjalla Melaskóla hljómar enn falskt en dugar til síns brúks. Hvað er kennt í skólanum og hvaða blýantastefnu skyldu kennarar Melaskóla hafa? Gamalt stríð sem háð var af einurð kemur í hugann. Ég lenti í skotlínu á milli kennara og mömmu. Bæði voru ákveðin. Jón Þorsteinsson, minn frábæri kennari í Melaskóla, setti ýmsar reglur og ein var ófrávíkjanleg. Nemendur í bekknum hans skyldu hefja skólagöngu með því að koma með þrjá nýja og vel yddaða blýanta. Styrjöld var háð vegna þessarar reglu.

Ég var sendur í skóla með þrjá blýanta og þeir voru vel yddaðir. En þeir voru ekki nýir og ekki allir jafn langir. Þegar Jón kennari sá skriffærin hóf hann þunga sókn. Hin eiginlega bakvörn var mamma sem réði því sem hún vildi í skólamálum mínum. Henni þóttu blýantarnir mínir góðir og fullboðlegir. Með það mat fór blýantaberinn í skóla að nýju. Jón þykktist við og setti í brýrnar. Þá var mér ljóst að ég væri peð á milli stórvelda. Stríð var hafið og ég undi stöðu minni illa.

Ekkert skólasystkina minna dirfðist að gera uppreisn gegn reglum hins ákveðna skólamanns sem hafði fullkomið vald í skólastofunni. Hann var dagfarsprúður og öflugur kennari og hafði gott lag í sinni stofu og á sínu fólki. Öllum kom hann til náms og nokkurs þroska. Ég hafði enga trú á að nokkuð gæti brotið þennan helsta kraftajötun íslensks skólakerfis. Þegar Jón hafði gert sér grein fyrir að Sigurður Árni væri ekki annað en málaliði í umboði Svanfríðar sendi hann móður minni beiðni um að finna sig. Ég kveið þeim fundi og var viss um að nú mundi móðir mín lenda í mannraunum. Ég fylgist með því þegar hún fór róleg en ákveðin. Hún kom heim klukkutíma seinna og var þá rjóð í kinnum og með glampa í augum. „Þú ferð með blýantana þína í skólann eins og ég hef áður sagt þér. Kennarinn þinn mun ekki gera fleiri athugasemdir,“ sagði hún. Þetta voru mikil tíðindi af vesturvígstöðvum Reykjavíkur.

Síðar sagði hún mér að þau hefðu tekist á. Jón hafði gert henni grein fyrir að það væri ekki hennar að ákveða skólastefnu hvorki í hans bekk né Melaskóla. Móðir mín hafði hins vegar gert honum jafn skýra grein fyrir eðli foreldraréttarins og að hún hefði skýra uppeldisstefnu gagnvart drengnum sínum. Hún hefði ekki hugsað sér að kenna honum að sóa verðmætum heldur að nota bæði blýanta og annað sem til væri með ábyrgð og nýtni að leiðarljósi. Hún gerði honum grein fyrir gildum, siðferði og stefnu ábyrgðarinnar. Jón náði engum tökum á móður minni enda deildi hann sömu gildum. Í þessari baráttu var mamma sigurvegarinn. Jón var sanngjarn og skildi viðmið mömmu. 

Eftir orustuna umgekkst Jón Þorsteinsson drenginn hennar Svanfríðar með nokkurri varfærni ekki síst þegar kom að útbúnaði í skólatöskunni. Hann hafði uppgötvað að hann hafði tapað þriggja blýanta stríðinu gegn Svanfríði. Það var ljóst að hann bar virðingu fyrir svo ákveðnum uppalanda. Ég uppgötvaði að mamma var jafnvel öflugri en menntunarhetjur Melaskóla. Síðar á ævinni uppgötvaði ég að ég hef aldrei átt í neinum erfiðleikum með öflugar konur. Þær hafa aldrei skapað með mér ónotatilfinningu. Þar nýt ég uppeldis og mótunar í foreldrahúsum sem ég þakka. Mamma var hugrökk og forðaðist stríð en flýði aldrei. Hún var mikil af sjálfri sér. Hún var stórveldi ástar og umhyggju.