Greinasafn fyrir merki: Jesús Kristur

Greinar og pistlar

Trúarhugmyndir Jóns Helgasonar biskups

Jón Helgason (1866-1942) prestaskólakennari og biskup beitti sér á mörgum sviðum menningar- og kirkjumála á Íslandi. Hann varð kunnur málari, ekki síst fyrir sögulegar myndir sínar af Reykjavík og kirkjustöðum, sem hann málaði á biskupsferðum sínum. Mikilvægasta framlag hans var á sviði kirkjumála. Hann ritaði um íslenska og erlenda kirkjusögu. Hann gaf út og ritstýrði kirkjulegum tímaritum, kenndi og mótaði heila kynslóð af prestum og stýrði íslensku kirkjunni í tvo áratugi með biskupslegri röggsemi og stefnufestu. Sögurit hans voru mikil að vöxtum, en líklega má telja predikanir, tímaritagreinar og trúfræðirit hans einna mikilvægasta framlag hans til nýsköpunar. Sú guðfræði, sem hann braut leið, var kennd nýjung og frjálslyndi.

Æviágrip

Jón Helgason fæddist í Görðum 21. júní 1866. Faðir hans, Helgi Hálfdánarson, var þá prestur á Álftanesi en varð síðar á árinu Prestaskólakennari. Jón Helgason fluttist því til Reykjavíkur tæplega ársgamall. Hann lauk guðfræðinámi við Kaupmannahafnarháskóla árið 1892 og fór þá heim til að kenna við Prestaskólann fyrir sjúkan föður sinn. Hann var aðstoðarprestur í Danmörku um sex mánaða skeið árið 1893. Árið 1894 kvæntist Jón Mörthu Maríu Licht (1866-1945), danskri prestsdóttur, sem fluttist með honum til Íslands og reyndist honum tryggur förunautur á fjölskrúðugum ferli. Faðir hans lést þetta ár og var Jón þá kallaður til kennslustarfa við Prestaskólann. Frá 1894 og til 1908 var Jón dómkirkjuprestum til aðstoðar í guðsþjónustuhaldinu. Hann lét sér ekki nægja umfangsmikil kennslustörf og helgihald heldur stofnaði, ritstýrði og skrifaði flestar greinar í tímaritinu Verði ljós. Ritið kom það út á árunum 1896-1904. Hann ritstýrði með Þórhalli Bjarnasyni Nýju kirkjublaði 1906-07. Þegar Þórhallur Bjarnason varð biskup varð Jón Helgason forstöðumaður Prestaskólans. Hann varð svo prófessor við stofnun H.Í. árið 1911 og sum árin deildarforseti. Rektor H.Í. var hann 1914-15. Jón Helgason var skipaður biskup Íslands frá 8. feb. 1917. Gegndi hann því embætti til ársloka 1938. Jón Helgason var afkastamikill málari og rithöfundur. Eftir hann liggur mikill fjöldi myndverka, bóka og ritgerða á sviði guðfræði, kirkjusögu og sagnfræði.[i]

Guðfræðin og áhrifavaldar

Áður en Jón Helgason hóf kennslu við Prestaskólann fór hann á milli þýskra háskóla til að kynna sér það sem efst var á baugi. Þessi ferð varð upphafið að sinnaskiptum Jóns og hafði mikil áhrif á trúartúlkun presta á Íslandi. Á námsárunum í Kaupmannahöfn hafði hann kynnst gagnrýnum sögurannsóknum, svonefndri „biblíukritík“. Einn kennara hans var Frantz Buhl, sem varð meðal kunnustu Gamla testamenntisfræðinga sinnar samtíðar. Var Jón því kunnugur guðfræðiumræðu í þýskum og norrænum háskólum. Las hann ákaft rit umdeildra guðfræðinga samtíðarinnar og notaði þau síðar við kennslu. Kom honum á óvart sókndjörf og víðfeðm fræðimennska Þjóðverja, ekki síst Albrecht Ritschl og lærisveina hans. Þeir voru áberandi í þýskri guðfræði báðum megin aldamótanna 1900. Meðal þeirra voru Wilhelm Herrmann og Adolf von Harnack. Leituðu þeir að upphafi kristninnar, röktu gjarnan sögu trúarkenninga og bentu á hversu trúfræðikerfin væru lituð af gildum og viðhorfum hvers tíma. Lögðu þeir áherslu á sagnfræðirannsóknir, sem þeir töldu leiða til niðurstöðu sem væri vísindalega ábyrgari og trúarlega hagnýtari en trúfræðispuni. Þessar áherslur fóru saman við hneigð Jóns Helgasonar. Hann hafði alla tíð mikinn áhuga á sagnfræði og sérstaklega kirkjusögu. Hann var sannfærður um mikilvægi vísindalegra rannsókna, meðal annars á Biblíunni.

Í Erlangen sótti Jón fyrirlestra hjá Reinhold Seeberg, sem tók seinna við af Adolf von Harnack í Berlín. Þá kynntist Jón Lutthardt í Erlangen og sótti námskeið hjá Hermann Cremer og Otto Zöckler. Áhrifin frá von Harnack og Wilhelm Herrmann voru skýr og koma meðal annars fram í kenningu Jóns um Jesú Krist. Jón taldi klassíska þrenningarkenningu óþarfa og taldi, að Jesús birti fyrst og fremst kærleika Guðs, föður. Áhrif Ritschl-guðfræðinnar á Jón Helgason kom fram í ritum hans í Kirkjublaðinu þegar árið 1894.[1] Jón sagði einnig fleiri hafa haft áhrif á sig eins og Jathos og Campell.[2]Auk guðfræði frá Þýskalandi og Englandi varð Jón fyrir æ meiri áhrifum frá guðfræðingum í Skandinavíu, sérstaklega þeim sem kenndir eru við nýkantíska guðfræði og guðfræðilegan liberalisma. Glímdu þeir við svipaðar aðstæður og Jón Helgason, þ.e. gagnrýna menntamenn gagnvart trúarefnum og nýjar vísindahugmyndir. Þá voru ýmsir prestar í Skandinavíu að leita nýrra leiða vegna predikunar. Menn eins og F. C. Krarup í Danmörku höfðu einnig áhrif á Jón og breyttu hugmyndum hans í guðfræði.[3]

Nýkantíönsk guðfræði

Í lífi, ritum og starfi leitaðist Jón Helgason við að marka trú, trúariðkun og kirkjulífi hlutverk og stöðu, sem ekki yrði haggað af andlegum tískusveiflum, vísindum og samfélagsbyltingum. Augu hans beindust fremur að trú einstaklings en trú í samhengi kirkju eða samfélags. Í nýkantískri guðfræði í Evrópu fann hann útlistanir sem hann síðan aðhylltist. Taldi hann, að hin nýja guðfræði gæti varið trú og kirkju í gagnrýnum heimi. Jón Helgason hafnaði í fyrsta lagi frumspeki og allri heilaleikfimi í trúfræði. Hann hafnaði ennfremur að játningar kirkjunnar væri nauðsynlegur rammi trúarlífs. Vegna þess, að frumspeki hefði svo mótað klassíska trúfræði, væri hún ónothæf. Hann taldi að trú ætti að vera hagnýt. Hún yrði til við guðsfyllingu sálarinnar og væri óháð kenningum eða hugmyndum manna. Almennt greindi Jón mjög skarplega milli eilífðar og tíma, þ.e. himins Guðs og heims og þar með mannlífs í öllum myndum. Það, sem væri á sviði Guðs og eilífðar, taldi hann ávallt mikilvægara en það, sem væri hluti heims. Í ljósi þessa raðaði hann öllu á stiga gilda. Efst ættu að tróna eilífðargildi. Jón hugsaði sér mannlíf sem vegferð um heiminn. Menn gætu kjörið sér örlög og valið hvort klifið væri til hæða eða lotið að því sem neðst væri á stiga gildanna, hinu heimslega. Menn gætu valið á milli þess, að ganga þroskabraut eða dekra við girndir og efnisgæði. Einstaklingur væri samruni eilífðarkjarna og tímanlegs efnis. Köllun manna væri að lifa svo, að öllu væri rétt skipað og þá þannig að hin andlegu sáðkorn fengju að blómstra. Trú taldi Jón Helgason vera sem tengsl tveggja póla. Annars vegar væri sál manns og hins vegar föðurelska Guðs í mynd Jesú. Öll guðfræði Jóns var með einkennum persónulífs og því guðfræði einstaklingshyggju.

Persóna Jesú Krists og hjarta mannsins

Þungamiðja í guðfræði Jóns Helgasonar var persóna Jesú Krists og samband hans við persónu mannsins. Sem næst öll trúfræðiskrif hans fyrr og síðar má skoða í ljósi þessa. Hugmyndir hans breyttust vissulega en þó fyrst og fremst á þann hátt, að hann beindi sjónum æ skarpar að innra sambandi Jesú og manns.[4] Jón greindi milli þess sem hann kallaði „hjarta“ og skynsemi. Kenningar skynseminnar setti hann á óæðri stall, en það sem hugnaðist hinum innri manni, hjartanu. Yfirlýsingar af taginu „kenning er ekkert, lífið er allt“ er víða að finna í ritum hans. Þessi andstæða kenninga og hjarta varðar umfjöllun um flest trúaratriði. Jón greindi að kenningu um frelsun manna og tilfinningu fyrir að hafa frelsast. Klassískar kenningar taldi hann vera of vitsmunalegar og fræðilegar. Hið eina, sem gagnaðist mönnum væri það, sem snerti hjörtu þeirra og persónu. Þegar hann fjallaði um Jesú Krist, ræddi hann ekki um eðli hans eða samband við Guð, heldur aðeins að því hvernig hjarta mannsins gæti tengst Guði með hjálp myndar Jesú. Jón taldi, að Jesús Kristur væri aðeins mikilvægur fyrir menn samtíðar í því, að hann opinberaði elskandi Guð, sem leitar mannlegs hjarta. Kenningu Jesú taldi Jón Helgason væri hægt að draga saman í eitt orð, föðurelsku. Það, sem ekki væri í samræmi við þetta hugtak væri ónauðsynlegt fyrir trúmanninn. Jón benti á, að Jesús hefði ekkert sagt um eðli sambands síns við föðurinn umfram það sem felst í ástinni.

Uppgjör við gömlu guðfræðina

Jón Helgason reyndi að sneiða hjá hvers konar frumspeki og vangaveltum um eðli Guðs og heims. Opinberun Guðs taldi hann ekki varða gerð heims eða í hverju samband föður og sonar er fólgið. Hann hafnaði því guðfræði, sem reynir að blanda saman vitsmunafimleikum við trú einstaklings. Klassíska guðfræði fyrri tíðar taldi hann hafa hafa ruglast í aðalatriðum, þ.e. sambandi einstaklings og Guðs. Kristni og reyndar öll trúarbrögð áleit hann hverfast um samband hjartans við ósýnilegan Guð. Því taldi hann ótækt, að trúfræði fortíðar ætti að móta kenningu samtímans. Kenningar og játningar frá miðöldum og siðbreytingartímanum taldi hann vitnisburð um trúarhugsun fortíðar, en enga bindandi leiðsögn fyrir samtímakristni.

Vegna þess, að Jón Helgason sneri baki við eldri þekkingarfræði og frumspeki hafnaði hann kenningum um erfðasynd, djöful, helvíti og glötun. Taldi hann þessar hugmyndir vera leyfar úreltrar heimsmyndar. En hann hafði ekki í hyggju að snúa baki við allri trúfræði. Hann lagði áherslu á, að mikilvægt væri að nota þekkingarfræði, rannsóknaraðferðir, rökfræði og tungumál nútímans. Þessa kvarða nútímahugsunar setti hann undir meginreglur framfara og gildaröðunar. Hið tímanlega skyldi lægra sett, en það sem tilheyrði eilífðinni. Saga skyldi sett í próf eilífðar. Það, sem ekki stæðist gagnvart hinu eilífa, væri ekki annað en sögulegur arfur og háður forgengileika.

Gildastiginn

Vegna áherslu á gildastiga taldi Jón Helgason, að líf og gildi skyldu sett í forgangsröð. Allt, sem er tímanlegt og heimslegt, skyldi sett neðar en aðalatriðið, málefni hjartans. Guðfræðikerfi taldi hann hluta hins tímanlega og því forgengileg. Trúfræði væri því mannleg viðleitni til að greina með hjálp skynsemi, það sem skynsemi kæmi ekki við. Vegna þessa taldi Jón Helgason hvorki sjálfan sig né kirkjuna bundna af fornum kenningum né játningum. Hinn eini rétti mælikvarði trúarinnar væri reynsla einstaklingsins af Guði föður fyrir hjálp myndar Jesú Krists. Þrenningarkenningin væri t.d. ekki mikilvæg fyrir trúna. Hugtakið synd taldi hann kenningu og óljóst hugtak. Hins vegar taldi hann reynslu af saurgun mannsins vera trúarlega reynslu og þar með mikilvæga fyrir trúmanninn. Viðkvæði í ritum Jóns Helgasonar var: Því meiri trúfræði, því minna af mynd Guðs. Því meiri kenningar um Krist, því minni tilfinning fyrir hinni dýrlegu mynd Krists guðspjallanna. Jón taldi, að því meiri sem hlutur skynsemi væri í trúarefnum því minna yrði af dýrlegri mynd Krists.

Guð og guðsmyndin

Vegna andúðar á kerfisbundinni trúarhugsun var umfjöllun Jóns Helgasonar um Guð, föður, einföld. Hann vildi ekki segja meira um föðurinn en opinberun Jesú Krists leyfði. Líkingin af ástríkum föður var mest áberandi í skrifum hans um Guð. Líkingin var notuð í samræmi við skilning hans á hvernig eðlilegu fjölskyldulífi skyldi háttað. Hinn ástríki faðir hlýtur að uppfylla frumþarfir barna sinna. Á hliðstæðan hátt reynir faðirinn á himnum að tryggja velferð mannkyns. Hann útdeilir öryggi, sýnir umhyggju og ást. Tvær aðrar ímyndir notaði Jón Helgason til að útlista nánar, hvernig Guð starfaði. Annars vegar væri Guð sem arkitekt eða skipulagður stjóri. Markmið Guðs væri, að laða breiskt mannkyn í faðm sinn og veita því frið og aðrar mikilvægar gjafir til næringar sálarinnar. Guði er einnig lýst sem góðum en ströngum, stefnuföstum uppalanda, sem beitti mismunandi meðulum og aðferðum í samræmi við þroskastig einstaklinga og samfélaga. Ákveðinn uppeldisfrömuður verður jafnvel að beita hörðustu meðölum til að kalla fram vöxt. Svo er einnig um Guð. Jón taldi, að þjáning og erfiðleikar væru verk Guðs til að herða einstaklinga og þroska. Þó Jón hafi ekki farið mögum orðum um Guð benti hann á nokkur einkenni. Hann taldi Guð einkennast af heilagri alvörugefni, viturlegri stjórn, skynsamlegu þolgæði og takmarkalausri ást.

Jesús Kristur

Persóna Jesú Krists var þungamiðja í trúfræðsluritum Jóns Helgasonar. Vegna andfrumspekilegrar aðferðar vildi hann þróa og hugsa guðfræði að neðan, út frá trúarreynslu fólks. Jón hélt fram, að Jesús Kristur væri sonur Guðs vegna þess, að sál hans hefði fyllst andlegri ást. Spurningunni um fortilveru Jesú forðaðist hann að svara. Slík eftirgrennslan væri heilaleikfimi en ekki af trúarlegum toga. Um eðli Jesú Krist væri ekki hægt að ræða umfram það sem væri á sviði sögunnar. Kristsfræði Jóns var öll á sviði persónusambands, hvernig „hjarta mitt“ geti tengst hjarta Guðs. Einu leiðina til Guðs taldi Jón vera um hjarta hins fullkomna manns Jesú Krists.

Persónugerð manna og sálarkjarnar

Að baki hjartnæmri ræðu Jóns Helgasonar um tengsl persónu við hinn fullkomna mann er ákveðin persónuleikakenning. Eins og margir nýkantískir guðfræðingar taldi hann, að grunngerð mannsins væri kjarni hans. Trúarlíf risti dýpra en aðrar sálargáfur s.s. skynsemi og siðferði. Ef grunnur sálarinnar fylltist ákveðnu inntaki myndi annað litast af kjarnanum. Þessi hugmynd stýrði, hvernig Jón Helgason fjallaði um Jesú Krist. Jón taldi, að Jesús hefði verið sem venjulegur maður að öllu leyti öðru en því, að sálargrunnur hans hefði orðið fullkomlega mótaður af hinum guðlegu eiginleikum, s.s. ást, friði, krafti, lífi og trú. Ekkert hefði náð að skyggja á þessa eilífu sálarkjarna. Jesús hefði aðhyllst skoðanir og heimsmynd samtíma síns og átt við sömu vandkvæði og baráttu að stríða sem aðrir menn. En hann hefði opnað sál sína svo algerlega gagnvart föðurnum, að honum hefði orði auðið að rækta sáðkorn Guðs með sér og ná fullkomnun. Guðsfyllingin væri það sem gert hefði Jesú Krist guðlegan og því gætum við kallað hann son Guðs. Hinn fullkomni maður og sonur Guðs opinberaði okkur því Guð, sem væri fyrst og fremst elska. Sá Jesús, sem við nálgumst í guðspjöllunum, væri sem endurvarp hins guðlega á sviðum anda, orða og athafna. Myndlistarmanninum, Jóni Helgasyni, var tamt að tala um mynd föðurins, sem Jesús birti. Jesús hefði ekki aðeins verið fullkomin fyrirmynd fyrir menn á þroskabraut heldur einnig fullkominn fulltrúi Guðs í fjötrum tímans. Hann væri nálægur öllum, sem berðust á þroskabraut trúarinnar.

Saga heimsins

Eins og margir guðfræðingar, sem heyrðu til hinum guðfræðilega liberalisma eða nýkantíanisma, hafði Jón Helgason skoðun á eðli sögunnar. Kjarna allrar sögu taldi hann vera Jesú Krist. Söguskoðun hans var mótuð af viðmiðum persónusögu. Hann taldi, að þrátt fyrir fjarlægð í tíma og rúmi væri hjarta mannsins svo gert, að það gæti tengst fullkominni persónu, sem hefði þroskað mennsku sína til fullkomnunnar. Gjár sögunnar og tíma væri hægt að brúa með hjálp persónutengsla.

Heimurinn sem skóli til lífs

Heim og mannlíf taldi Jón einkennast af hvers konar takmörkun. Allt í heimi væri hverfult og lítt til þess fallið að styðja sig við í andlegum efnum. Mannlífi væri ógnað í samfélagi og lífsbaráttu. Allar gáfur manns væru takmarkaðar. Vilji, hold og hjarta væru veik að gerðinni til, allt frá fæðingu. Skynsemin, svo góð sem hún væri í réttu samhengi, yrði mönnum ekkert haldreipi í eilífðarmálum. Frelsi notuðu menn gjarnan til ills. Einstaklingur gæti ekki reitt sig á neitt í heiminum, þegar lausnar væri leitað á andlegri þjáningu eða menn teygðu sig eftir friði og öryggi.

Guð hefði gert heiminn svo, að menn yrðu að reyna á sig. Lífið væri skóli reynslu og átaks. Guð útdeildi jafnvel þjáningu og sorgum til að herða stálið í mönnum. Í andblæstri spyrðu menn sig spurninga og leituðu haldgóðra svara og grundvallar, sem ekki brysti. Svo virðist, að Jón Helgason hafi skilgreint menn sem spurningu gagnvart eilífðinni. Trúarþel manna dæji aldrei, hæfileikinn til að taka við frjóvgun af hæðum. Maðurinn væri sem akur sem biði þess, að Guð taki til við að yrkja jörð og sá kornum eilífðar, vökva og rækta. Þegar maðurinn bregst rétt við sumarstarfi Guðs og sólargeislum að ofan breyttist allt. Í gegnum tár og í miðri sorg gæti maðurinn fyllst föðuelsku, ummyndast í líkingu Jesú, notið friðar og fullvissu. Vilji Guðs verður þá vilji manns. Staðfesta, óttaleysi, gleði og innra frelsi yrði útdeilt trúmönnum. Síðan er það köllun manna að sýna ábyrgð í lífinu.

Fyrirlestur um Jón Helgason frá 1998. Ítarlegri greining á guðfræði og trúarhugmyndum hans má finna að baki þessari smellu. 

    [1]Sjá t.d. Kirkjublaðið, 119-29.

    [2]Jón Helgason, (1915), Grundvöllurinn er Kristur: Trúmálahugleiðingar frá nýguðfræðilegu sjónarhorni, 27.

    [3]Um guðfræði og nýtkaníanisma Krarups sjá Peter Kemp, (1975) „F. C. Krarup’s Philosophy of Religion,“ Danish Yearbook of Philosophy.

    [4]Um innra líf einstaklingsins fjallaði Jón Helgason þegar í fyrstu ritgerðum sínum, sjá Jón Helgason, (1896) Verði ljós, 3-4, 17, 53 o.áfr., 148, 153, 167; (1897) 20 o.áfr., 40, (1899), 102 o. áfr. Um íhugun á persónu Jesú sjá (1896), 17, 68 o.áfr.; (1897), 7 o.áfr.; (1899), 98 o.áfr.; (1901), 76. Sjá einnig Nýtt kirkjublað, (1907), 206, 218 o.áfr.; (1908), 122.

[i] Æviágrip er að finna í grein Eiríks Albertssonar (1965) „Jón Helgason, biskup“ í Merkir Íslendingar: Nýr flokkur, s. 197-241. Þá er til óbirt ævisaga Jóns, Það sem á dagana dreif, sem varðveitt er af Guðfræðistofnun við H.Í. Um myndlist Jóns Helgasonar var gerður sjónvarpsþáttur á vegum RÚV sjónvarps 1992. Þá var gefin út bók um Reykjavíkurmyndir Jóns árið 1992, Reykjavíkurmyndir Jóns Helgasonar. Um guðfræði Jóns Helgasonar sjá Sigurður Árni Þórðarson, (1989), Liminality in Icelandic Religious Trariditon, 164-72, 205-33, 279-84. Þar er að leita nánari umfjöllun og tilvísanir. Helstu guðfræðirit Jóns Helgasonar, sem liggja til grundvallar eftirfarandi samantekt, eru (1915), Grundvöllurinn er Kristur, (1924); „Hvað er kristindómur“ Prestafélagsritið 6; (1922), Kristur vort líf; (1919), „Sjálfsvitund Jesú“ Prestafélagsritið, 1.

Greinar og pistlar

Skuggi Dostójevskís og Vladimir Pútín

Vladimir Pútín dáir Fjodor Dostójevskí og telur að Karamazov-bræðurnir sé ein af mikilvægustu bókum Rússa. Pútín hefur sagt að Dostójevskí sé einn þeirra rithöfunda sem skilji hvað best vald, ábyrgð og andstæðuna milli frelsis og skyldu. En Pútín er nútímaútgáfa rannsóknardómarans í Sevilla.

Rannsóknardómarinn ógurlegi

Ívan Karamazov sagði Aljosha, bróður sínum, sögu um kardínála sem var rannsóknardómari í Sevilla á Spáni. Sagan varð lykilsaga hins mikla sagnabálks um líf og örlög Karamazov-bræðranna. Í sögu Ívans segir frá að Jesús Kristur heimsótti Sevilla á tímum spænska rannsóknarréttarins sem var ofstækisútgáfa kaþólsku á miðöldum. Jesús fór meðal fólks, læknaði sjúka og lífgaði látið barn. Fólkið í borginni taldi sig þekkja Jesú Krist í þessum lækningamanni og lífgjafa en rannsóknardómarinn lét handtaka frelsarann í nafni kirkjunnar.

Klerkur vitjaði Jesú Krists svo í fangelsinu um nótt. Hann hélt langa ákærutölu og ásakaði Jesú fyrir að hafa ofmetið mennina, brugðist rangt við og haldið fram kenningu sem ekki passaði fólki. Jesús hafi ofmetið möguleika manna og ekki skilið að fólk kysi frekar mat en frelsi, að menn þyldu ekki að axla mikla ábyrgð og gætu ekki auðveldlega valið á milli kosta. Þess vegna hefði kirkjan neyðst til að leiðrétta boðskap Jesú Krists og búa til nýjar áherslur. Frelsi hefði verið skipt út og hlýðni komið í þess stað. Kirkjustjórnin hafi leiðrétt stefnu Jesú Krists og því gert mennina hamingjusama. Rannsóknardómarinn fangelsaði Jesú Krist, ákærði hann og dæmdi. Reyndar stóð Jesús upp án þess að verja sig eða mótmæla, kyssti kardínálann og hvarf síðan.

Frelsi eða hlýðni

Í fangelsisræðunni eru bornar saman ólíkar hugmyndir um frelsi og dýpstu þarfir manna. Stefna Jesú er stefna hins róttæka frelsis, virðingar fyrir manngildi og gildum. En stefna dómarans og leiðtoga kirkju einræðisins er táknmynd samfléttaðs valds og trúar, ástar og kúgunar. Rannsóknardómarinn elskar vissulega mannkynið en sú ást bindur og fjötrar. Hann álítur að mannfólkið sé það óþroskað og ósjálfstætt að það þarfnist sterks leiðtoga sem ákveður hvað sé rétt og hollt og hvað ekki. Þessi fulltrúi kirkjunnar afneitaði því Jesú Kristi í nafni mannúðar. Kjarni stefnu dómarans er að frelsi sé mönnum ekki blessun heldur byrði. Í ýmsum rússneskum trúar- og menningarhefðum er líka kennt að vilji fólks nægi ekki í lífsbarátunni heldur aðeins undirgefni við vilja Guðs. Merking og sátt fólks fæðist í hlýðni og skýrist í þjáningu. Hlýðni og þjáning er gjarnan réttlætt í ofstjórnarkerfum.

Rússahlýðnin og ríkið

Það er ekki tilviljun að Pútín talar um ríkið sem foreldri þjóðarinnar. Hann telur að Rússar þarfnist stjórnar sem getur varið þá gegn óreiðu frelsisins. Hann lýsir Vesturlöndum sem spilltum vegna einstaklingshyggju og siðferðisupplausnar en kennir að Rússland varðveiti siðferðisstyrk og öryggi. Lífsafstaða og heimsmynd Pútíns er sú sama og rannsóknardómarans, að frelsi leiði til sundrungar en hlýðni til öryggis og sáttar.

Pútín telur að Rússland hafi misst trúna þegar Sovétríkin féllu. Hlutverk hans sé að gefa fólki traust, þó ekki í frelsi, heldur með trú, þjóðernisvitund og öflugri landsstjórn. Afstaða Pútíns er að Rússar, rétt eins og íbúar Sevilla samkvæmt kenningu rannsóknardómarans, sækist eftir því sem sameinar. Hlutverk leiðtoga sé að veita öryggi. Og stjórinn verður jafnframt táknmynd þess hóps sem hann stjórnar og veitir nánast guðlegt öryggi.

Ást sem lemur

Það sem gerir rannsóknardómarann í Sevilla skv. sögu Dostójevskís svo ógnvænlegan var ekki grimmd hans, heldur fremur ást hans. Hann réttlætti kúgun með góðmennsku. Hann svifti fólk frelsi til að frelsa það frá sjálfu sér. Þá djúpu siðferðislegu þversögn í riti Dostójevskís hefur Pútín gert að meginstefnu rússneskrar stjórnsýslu. Hann talar ekki eins og harðstjóri sem óttast fólk, heldur eins og verndari sem elskar það. Hann réttlætir árás á frelsi fjölmiðla sem varnarráðstöfun gegn siðspillingu Vesturlanda. Hann segir að Rússar þurfi að vera sameinaðir gegn ógn utanaðkomandi hugmyndafræði og gegn öllu vafasömu sem veikir þjóðina. Í nafni kærleika og trúar byggir hann kerfi sem útilokar efa og umbunar hlýðni. Það var líka aðferð rannsóknardómarans. Pólitísk stefna og siðfræði Pútíns er lík aðferð hrottans í heimilisofbeldi, að alvöru húsbóndi lemji fólkið sitt vegna ástar og umhyggju. Pútín er líkur rannsóknardómaranum í því að hann skammast sín ekki fyrir dóma og dráp. Báðir eru vissir í sinni sök – forhertir.

Kirkja sem ambátt

Í ræðu rannsóknardómarans er kirkja valdastofnun sem skilgreinir og stjórnar fólki og notar trú til að réttlæta og styrkja vald sitt. Sevillakirkjan hafði tekið yfir stjórn hins veraldlega samfélags. Í Rússlandi Pútíns hefur samruni líka orðið en með því móti að ríkið hefur innlimað kirkjuna í valdakerfi sitt. Rússneska rétttrúnaðarkirkjan er notuð sem menningarleg og andleg réttlæting ríkisvaldsins. Rússakirkjan blessar stríð, réttlætir fórnir og kallar andstöðu við Pútínstefnuna guðleysi. Pútín ver kirkjuna gegn gagnrýnendum, fangelsar þá og jafnvel líflætur. Rússneska ríkið hefur gert kirkjuna að ambátt sinni. Kirkjan gengur erinda pólitískrar stefnu. Ríki og kirkja eru eining, eitt kerfi. Þjóðin er líkami en leiðtoginn höfuð hennar. Pútín talar um Rússland sem heilagt land, siðferðilegt vald sem ver heiminn fyrir spilltri menningu. Pútínstefna minnir á Sevilla-einræði dómarans, að kirkjan hafi tekið að sér að gera mannkynið hamingjusamt með því að stjórna því Jesús Kristur hafi verið of veikur til að halda því saman.

Hinn eitraði kokteill

Dostójevskí sá og túlkaði hættuna á ofríki þegar hann skrifaði bókina um Karamazov-bræðurna. Þegar fólk er svift hinu djúpa og róttæka frelsi trúar verður til skert en hættulegt valdakerfi. Einræðisherrar telja sig hafa rétt fyrir sér, þeir elski fólk svo mikið að þeir megi og eigi að skilgreina í hverju velferð þess er fólgin. Fólk geti ekki valið rétt og orðið hamingjusamt nema kerfið sé í stíl við trú og stefnu leiðtogans.

Í djúpi sögu Dostójevskís er viðvörun um að kirkja sem óttast frelsi manna breytist í dómstól sem hlýðir valdi og er gríma guðleysis. Slíkir dómstólar fara á svig við manngildi og mannhelgi. Í hugmyndafræði Pútíns er trú ekki persónuleg reynsla og ræktuð í frelsi. Trú er skyldurækni og hlýðni við þjóð og leiðtoga. Þegar trú verður að þjónkun við siðareglu ríkisins verður hún að tæki stjórnunar. Trú sameinuð pólitík er eitraður kokteill.

Víti til varnaðar

Jesús sagði ekkert, kyssti dómarann og fór. En kirkjuhöfðinginn sagði Jesú að fara og koma aldrei aftur. Senan er spegill allra valdhafa sem segjast virða hið trúarlega, jafnvel elska Guð, en bæta við: „Ekki trufla okkur.“ Pútín og rannsóknardómarinn kjósa ríki og samfélag þar sem friður og eining ríkja jafnvel þótt það sé á kostnað sannleikans og blóði drifið. Frelsið er dýrt.

Það er átakanlegt að Dostójevskí sem vildi bjarga Rússlandi frá andlausri nútímahyggju skuli hafa orðið innblástur fyrir vald sem réttlætir sterka forsjárhyggju og harðræði. En Dostójevskí var skarpur. Hann sá og skildi að mannfólkið er bæði trúarverur og samfélagsverur. Hann áttaði sig að ást á villigötum getur umbreyst í ofríki ef hún virðir ekki frelsi fólks og margbreytileika. Rannsóknardómarinn er ekki aðeins persóna í bókmenntum heldur víti til varnaðar. Í pólitík Pútíns er draugagangur. Pútín dáir kannski Dostójevskí og bók hans um Karamazov-bræðurna en Pútín er orðinn böðull í flokki rannsóknardómarans í Sevilla. Pútín er maðurinn sem elskar þjóðina of mikið til að treysta henni. Í því er fall hans fólgið. Jesús hefur þegar kysst hann.

Birtist sem skoðunargrein í Vísi 3. desember 2025. Sjá líka áhugaverða grein Giles Fraser í UnHerd: https://unherd.com/2022/02/putins-spiritual-destiny/

Greinar og pistlar

Charlie Kirk og Jesús Kristur

Til að botna í pólitík í Bandaríkjunum þessar vikurnar er þarft að bera saman boðskap Jesú Krists og erindi hins myrta Charlie Kirk. Kirk varð á síðustu árum talsmaður “kristinnar þjóðernishyggju“ í Bandaríkjunum. Hann boðaði að kristnir ættu að stjórna á öllum lykilsviðum samfélagsins: fjölskyldu, trúarsviðinu, menntun, fjölmiðlum, listum, viðskiptum og stjórnmálum. Hann skilgreindi verkefni sitt og hlutverk sem stríð gegn óvinum kristninnar á öllum sviðum mannlífs og þjóðlífs. Því varð Kirk svart-hvítur í tali og sumt af því sem hann sagði var harkalegt og jafnvel grimdarlegt.
Jesús gerði ástina að stefnuafstöðu sinni og sagði gjarnan: „Elskið óvini yðar.“ Hann sagði líka: „Mitt ríki er ekki af þessum heimi.“ Hann hafnaði að Guðs ríki yrði komið á með valdi eða ofbeldi. Honum var umhugað um hin fátæku, sjúku, börn og útlendinga og setti þau í forgang.
Jesús boðaði þjónustu, sjálfsafneitun og frið. Kirk boðaði yfirráð, vald og baráttu. Kirk og skoðanasystkni hans vestan hafs blönduðu saman trú og pólitík og hafa fjarlægst hinn upprunalega boðskap kristninnar. Jesús Kristur boðaði óvopnað ríki ástar og þjónustu en Kirk og lærisveinar hans valda- og menningarstríð í nafni kristni.
Hvort ætli þjóni fólki, þjóðfélögum, menningu, heimsbyggðinni, náttúrunni, lífríkinu betur – vald eða ást?
Greinar og pistlar

Jesúmyndir – endurvinnsla

Kristnir menn leyfa eftirmyndir af Jesú. Því er til fjöldi mynda af Jesú Kristi frá öllum öldum. Þær eru misgóðar. Besta myndin af Jesú er ekki til því Jesús er aðeins séður og skilinn á forsendum hverrar tíðar. Mynd Jóhannesarguðspjalls er ein margra Jesúmyndanna, mynd Ágústínusar kirkjuföður önnur og rissa Jóns Vídalíns af Jesú Kristi enn önnur. Fólk sem hrífst af Jesú Kristi eða lætur hann sig einhverju varða gerir sér mynd af honum. Myndirnar eru margvíslegar og spretta fram af mismunandi ástæðum og forsendum. Sumar eru túlkun á trúarreynslu, aðrar vörpun á pólitískri draumsýn hóps og enn aðrar eru siðferðisfordæmi.

Guðhverfar eða mannhverfar Jesúmyndir

Hver kynslóð lyftir upp þeim myndum af Jesú, sem gefa aðstæðum tímans einhverja túlkandi merkingu. Hin eina og sanna mynd af Jesú er því ekki til nema í veruleika Guðs. En vinir Jesú vilja lifa með hinum guðlega elskhuga, skilja hann og ímynda sér veru hans og eðli. Í samlífinu opinberar Guð ásjónu sína og gefur innsýn í eigindir sínar.

Myndagerðin er gagnvirk því kristnir menn leggja til hennar með lífi sínu og líka með því að segja söguna um Jesú með þeim besta hætti sem menn kunna að tjá. Saman verða myndirnar af Jesú marglaga mósaíkmynd kynslóðanna. Við sjáum það sem við höfum þörf á, forsendur til að skilja og löngun til að tjá öðrum.

Upphafnar Jesúmyndir draga fram himneskt eðli hans og samkvæmt þeim verður Jesús Kristur aðallega andleg, upphafin vera. Þetta eru guðhverfu Jesúmyndirnar.

Á hinum vængnum eru mannhverfar myndir vegna þess að augum er frekar beint til jarðar en himins. Í þeim verður Jesús Kristur stundum fremur mannafrömuður en himinfrelsari.

Þarfir hvers tíma kalla á Jesútúlkun

Að búa til Jesúmynd er ekki aðeins það að draga upp portrett með línum eða orðum. Myndin af Jesú er ekki aðeins mynd ásjónu eða líkama hans. Jesús Kristur er persóna sem á sér raunverulega en túlkaða sögu, sem er skráð í fjórum guðspjöllum Biblíunnar. Kristnum manni er saga hans lykill að sögu mannkyns og sögu heimsins af því að í honum er sögð saga Guðs. Í kirkjuárinu tjá textar og helgihald söguna og við höfum aðlagað margt í dagatali Vesturlanda að þeirri sögu. Meginhátíðir okkar eiga sér túlkun á sögu Jesú og gildir einu hvert er upphaf hátíðanna. En af því að þarfir manna eru ólíkar á mismunandi tímum og einstaklingar og hópar eiga sér mismunandi lífsglímur þarf stöðugt að endursegja Jesúsöguna. Menningarlegar aðstæður og hefðir kalla á mismunandi túlkun. Menningarsaga Rússa á miðöldum er allt önnur en Ítala á þriðju öld og Jesúmyndir þessara menningarhefða því mismunandi. Andóf Þjóðverja gegn Rómarvaldinu á sextándu öld ýtti við Lúther og löndum hans í nýtúlkun Jesú Krists. Nítjándu aldar Þjóðverjar gerðu sér svo nýjar hugmyndir og Jesúmyndir ungra Reykvíkinga á okkar tímum eru enn aðrar.

Stundum hefur sektarkennd einstaklinga eða hópa haft mótandi áhrif á hvernig hinn frelsandi Jesús hefur verið skýrður. Einu sinni varð Jesús e.k. sósíalistískur byltingarsinni. Á aðkrepptum tímum hafa trúmenn séð í honum kaghýddan píslarbróður eins og í Passíusálmum Hallgríms Péturssonar. Sagan af Jesú á sér grunnþætti en þarfir trúmanna beina sjónum að einu eða nokkrum þáttum fremur en að heildinni. Þá hafa kirkjudeildirnar hreinsað eða fjarlægt sumt og lyft á kostnað annars í Jesúsögunni. Í trúar- eða kirkju-hefðum eru síðan meginlyklar og mörk varðandi leyfilega og mögulega túlkun. Vestræn menning er samtvinnuð sögu kristninnar. Þegar sagan um Jesú Krist er sögð er unnið með grunngildi lífsins, gildi menningar, frumsögu þess að vera maður, á hvaða forsendum og til hvers. 

Kennimyndin sem fylgir þessari íhugun er af Kristsstyttu Einars Jónssonar í Hallgrímskirkju. Um gerð styttunnar má sjá þessa vefgrein: https://www.sigurdurarni.is/2020/11/11/jesus-i-hallgrimskirkju/

Greinar og pistlar

Myndin af Jesú Kristi

Kristnir menn leyfa eftirmyndir af Jesú. Því er til fjöldi mynda af Jesú frá öllum öldum. Þær eru misgóðar. En besta myndin af Jesú er ekki til heldur verður Jesús aðeins séður og skilinn á forsendum hverrar tíðar. Mynd Jóhannesarguðspjalls er ein margra Jesúmyndanna, mynd Ágústínusar kirkjuföður önnur og rissa Jóns Vídalíns af Jesú Kristi enn önnur. Fólk sem hrífst af Jesú Kristi eða lætur hann sig einhverju skipta gera sér mynd af honum. Myndirnar eru margvíslegar og spretta fram af mismunandi ástæðum og forsendum. Sumar eru túlkun á trúarreynslu, aðrar vörpun á pólitískri draumsýn hóps og enn aðrar eru siðferðisfordæmi.

Upphafnar Jesúmyndir draga fram himneskt eðli hans og samkvæmt þeim verður Jesús aðallega andleg, upphafin vera. Þetta eru guðhverfu Jesúmyndirnar.

Á hinum vængnum eru mannhverfar myndir og vegna þess að augum er frekar beint til jarðar en himins verður Jesús fremur mannafrömuður en himinfrelsari.

Hver kynslóð lyftir þeim myndum af Jesú sem gefa aðstæðum tímans einhverja túlkandi merkingu. Hin eina og sanna mynd af Jesú er því ekki til nema í veruleika Guðs. En menn leita þess að lifa með hinum guðlega elskhuga, skilja hann og ímynda sér veru hans og eðli. Í samlífinu opinberar Guð ásjónu sína og gefur innsýn í eigindir sínar. Það kalla kristnir menn opinberun. Myndagerðin er gagnvirk því kristnir menn leggja til myndagerðarinnar með lífi sínu og líka með því að segja söguna um Jesú með þeim besta hætti sem menn kunna að tjá. Saman verða myndirnar af Jesú marglaga mósaíkmynd kynslóðanna. Við sjáum það sem við höfum þörf á, forsendur til að skilja og löngun til að tjá öðrum.

Að búa til Jesúmynd er ekki aðeins það að draga upp portrett með línum eða orðum. Myndin af Jesú er ekki aðeins mynd ásjónu eða líkama hans. Jesús er persóna sem á sér raunverulega sögu sem er skráð í guðspjöllum Biblíunnar. Kristnum manni er saga hans lykill að sögu mannkyns, sögu heimsins af því að í honum er sögð saga Guðs. Í kirkjuárinu tjá textar og helgihald söguna og við höfum aðlagað margt í dagatali Vesturlanda að þeirri sögu. Meginhátíðir okkar eiga sér túlkun á sögu Jesú og gildir einu hvert er upphaf þessara hátíða. En af því að þarfir manna eru ólíkar á mismunandi tímum og einstaklingar og hópar eiga sér mismunandi lífsglímur þarf stöðugt að endursegja Jesúsöguna. Menningarlegar aðstæður og hefðir kalla á mismunandi túlkunarferla. Menningarsaga Rússa á miðöldum er allt önnur en Ítala á þriðju öld og Jesúmyndir þessara menningarhefða því mismunandi. Andóf Þjóðverja á sextándu öld ýtti við Lúther og löndum hans í nýtúlkun. Nítjándu aldar Þjóðverjar gerðu sér svo nýjar hugmyndir og Jesúmyndir ungra Reykvíkinga á okkar öld eru enn aðrar.

Stundum hefur sektarkennd einstaklinga eða hópa haft mótandi áhrif á hvernig hinn frelsandi Jesús hefur verið skýrður. Einu sinni varð Jesús e.k. sósíalistískur byltingarsinni. Á aðkrepptum tímum hafa trúmenn séð í honum kaghýddan píslarbróður. Sagan af Jesú á sér grunnþætti en þarfir trúmanna beina sjónum að einu eða fáum þáttum fremur en heild. Þá hafa kirkjudeildirnar hreinsað eða fjarlægt sumt og lyft á kostnað annars í Jesúsögunni. Í hefðum eru síðan meginlyklar og mörk varðandi leyfilega og mögulega túlkun. Vestræn menning er samtvinnuð sögu kristninnar. Þegar sagan um Jesú er sögð er unnið með grunngildi lífsins, gildi menningar, frumsögu þess að vera maður, á hvaða forsendum og til hvers. 

Hver er þín Jesúmynd og úr hverju bjóstu þá mynd?