Greinasafn fyrir flokkinn: Greinar og pistlar

113 pistlar SÁÞ eru inn á tru.is og aðgengilegt á slóðinni trú.is.

Greinar og pistlar

Hvað borðar þú mörg naut og kjúklinga á dag?

Við hjuggum höfuðin af hænunum sem þurfti að aflífa í sveitinni. Kálfarnir voru líka skotnir öðru hvoru megin við fjósið. En ég gat aldrei borðað vini mína – og svo hefur löngum verið um sveitabörn heimsins. Íslenskur landbúnaður er að mestu ábyrgur og vel er farið með dýr. En kjötnotkun almennt í vestrænum heimi er of mikil og við þurfum að vera ábyrg í neysluháttum og skerpa aðhald. Ég er fyrrverandi sveitastrákur og núverandi örbóndi og skrifaði grein um kjötneyslu og siðferði sem visir.is birti. Greinin er svona: 

Hvað heldur þú að mörgum dýrum sé slátrað á hverjum degi til að næra mannfólkið? Það er mikill fjöldi og kemur flestum á óvart, hvort sem við neytum kjöts eða ekki.

Nærri milljón nautgripir falla á hverjum degi, liðlega fjórar milljónir svína og ellefu milljón endur. En þessar dýrategundir nægja ekki til að seðja hungur liðlega átta milljarða manna. Kjúklingar eru í sérflokki. Ótrúlegt nokk, 209.000.000 slíkra er slátrað á hverjum einasta degi ársins til að fæða mannkynið! Það er há tala, tvö hundruð og níu milljónir kjúklinga á dag!

Óhóf í kjötnotkun er siðferðismál. Flest sláturdýr heimsins eru alin í iðnaðarbúum. Í þeim skipta hagkvæmni og afköst meira máli en lífsgæði dýranna. Í mörgum samfélögum hefur kjötneysla aukist langt umfram nauðsyn. Búfjárrækt krefst mikils lands undir fóðurframleiðslu og losar umtalsvert magn gróðurhúsalofttegunda. Óhófleg kjötframleiðsla leiðir til landníðs og skemmda á lífríki jarðarkúlunnar.

Lausnin er ekki að hætta allri kjötnoktun, heldur að landbúnaður heimsins sé iðkaður af hófsemi og virðingu gagnvart dýrum, umhverfi og lífríki. Við ættum að styðja íslenskan landbúnað af krafti og elsku. Og notum fremur orku Íslands til ræktunar grænmetis og ávaxta en að framleiða rafmynt sem enginn getur borðað. Stillum kaupum okkar í hóf af mat sem framleiddur er hinum megin á hnettinum og hægt er að rækta eða ala á Íslandi. Almennt borðum við of mikið kjöt í okkar heimshluta. Förum yfir og endurskoðum innkaup og neyslu okkar. Fínstillum siðferðið og bætum þar með heilsuna.

Jarðarkúlan okkar á ekki að vera svínastía heldur unaðsreitur í geimnum. Tvö hundruð og níu milljónir er of mikið og líka yfir fjórar milljónir svína á dag.

Birtist sem skoðunargrein á visir.is – sjá að baki þessari smellu. 

 

Greinar og pistlar

Davíð Oddsson – blesuð veri minning hans

Davíð Oddsson er dáinn. Blessuð veri minning hans. Þegar við Davíð kynntumst þögðum við báðir. Það var á kyrrðardögum í Skálholti. Ég þjónaði reyndar í helgihaldi daganna. Davíð leitaði í næði frá ókyrru stjórnmálanna. Eftir kyrrðardaga byrjaði hann að tala og var niðri fyrir. Svo hló hann líka.

Við áttum mikil samskipti síðar þegar hann var forsætisráðherra og notaði ráðherrabústaðinn á Þingvöllum. Ég bjó þá í hinum hluta Þingvallabæjarins og við röbbuðum gjarnan. Þá komst ég að því hve Davíð var snarfyndinn og leiftrandi. Einhverju sinni kom ég að honum þar sem hann var að glettast við hundinn sinn og hrósaði honum fyrir að vera góður við hvutta. Davíð leit þá upp og augun kættust þegar hann sagði: „Hitler var líka hundavinur!“

Það var líka alltaf gaman að vera með Davíð í opinberum heimsóknum. Hann var jafnan manna kátastur. Heimsókn Shimon Peres, þá utanríkisráðherra, til Íslands var t.d. mjög eftirminnileg. Peres var kátur og þótti gaman að þessum íslenska með ísraelska nafnið. Hann sagði frá að þegar Ben Gurion kom til Íslands hefði hann minnt á að Ísrael væri land bókarinnar en Ísland land bókanna. Í stofu forsætisráðherrans á Þingvöllum hélt Davíð ræðu sem kætti flesta Ísraelana. Hann lauk tölu sinni með því að segja: „Israel is God’s chosen people but the Icelanders are God’s frozen people!” Guðs útvalda þjóð og hin freðna! Eftir þetta kvöld kom einn Ísraelanna til mín sagði við mig. Þessi forsætisráðherra ykkar er „outstanding.“

Guð geymi Davíð í gleðiríki sínu og styrki Ástríði, Þorstein, Heiðrúnu og ástvini hans.

Meðfylgjandi mynd Gunnas G. Vigfússonar er frá þessu eftirminnilega Þingvallakvöldi. Ólafur Davíðsson, ráðuneytisstjóri, er Shimon Peres til hægri handar en sá alvarlegi á myndinni, Davíð til vinstri handar, var starfsmaður ísralesku utanríkisþjónustunnar og fylgdarmaður Peres. 

 

Greinar og pistlar

Vatnsvandi og vatnsskuld heimsins

Mannkynið safnar vatnsskuldum. Regn og snjókoma mynda vatnskerfi sem lífríkið nýtur og menn nota. Vandinn er að mannkynið notar svo mikið vatn að ójafnvægi er í vatnsbúskap veraldar. Vatni er óhóflega dælt úr ám, vötnum, votlendi og úr grunnvatnslindum og þar með hraðar en þau endurnýjast. Loftslagsbreytingar valda hitabylgjum og þurrkum og magna vandann. Afleiðingarnar ofnoktunar vatns eru minnkandi ár og stöðuvötn. Votlendi minnkar, grunnvatnsborð lækkar, land sígur, holrými myndast, eyðimerkur stækka, skortur er á snjó og jöklar hopa. Þetta eru einkenni vaxandi vatnsskuldar mannkyns.

50% stórra stöðuvatna heimsins hafa minnkað síðustu 25 árin. Yfirborð þeirra hefur lækkað. 70% grunnvatns í jörð hnignar. Votlendi heimsins minnkar hratt. Á hálfri öld hefur votlendissvæði, líkega nærri 4 milljónir km2 og á stærð við Evrópusambandið, horfið af yfirborði jarðar. Jöklar hafa minnkað um 30% síðan um 1970. En jafnvel þau vatnskerfi sem ekki minnka hafa hins vegar mengast illa. Óhollusta þessara vatna takmarkar neyslu manna og notkun í landbúnaði. Nær fjórir milljarðar manna líða vatnsskort að minnsta kosti einn mánuð á ári. Og það er ólíðandi.  

Í stað þess að horfast í augu við vandann og aðlaga neyslu að aðstæðum er víðast haldið áfram að ganga á grunnvatn. Stórborgir halda áfram að stækka þrátt fyrir minnkandi vatn. Los Angeles, Las Vegas og Teheran eru dæmi um þannig borgir. Suðvesturhluti Bandaríkjanna er ofurþyrstur. Rennsli Coloradoárinnar hefur minnkað varanlega. Miðausturlönd og Norður-Afríka glíma við mikla vatnsstreitu. Á mörgum svæðum í suðurhluta Asíu er langvarandi hnignun vatnsbúskapur vegna stækkandi borga sem verða að fá vatn og ofnotkunar vatns til landbúnaðar. 

Vatnsstreita heimsins kallar á breytta vatnshugsun. Það er nauðsynlegt risaverkefni að umbreyta landbúnaði veraldar. Bæta þarf vatnseftirlit og gervigreind og fjarvöktun koma að góðum notum. Taka þarf á mengun og auka vernd votlendis og grunnvatns. Vatn er forsenda lífs á þessari jörð. Þau sem fara illa með vatn eru ekki aðeins vatnssóðar heldur vatnskrimmar. Við berum ábyrgð á að slökkva þorsta barna okkar og framtíðarkynslóða. Við berum líka ábyrgð á lífheimi okkar. Öxlum ábyrgð og virðum vatn. Vatnsvirðing er systir mannvirðingar. Vatnshelgi og mannhelgi eru tvíburasystur. Báðar eru lífsnauðsynlegar.

Myndina tók ég við Hólaskjól, á afrétti Skaftártungumanna. Að baki gagnamannahúsinu er undurfagurt gil, fögur á og fossar. 

Greinar og pistlar

Réttlæti, uppgjör og nauðsynlegur guð

Styrjaldir og hryllingur þeirra hefur alltaf mikil áhrif á trúmenn og kallað þá til íhugunar og bæna. Guðfræði tuttugustu aldar verður t.d. ekki vel skilin nema að lesa hana í skugga styrjaldanna. En það eru ekki aðeins trúmennirnir sem leita lausna og lækningar á hinum djúpa andlega sársauka vegna bölsins heldur hin líka, sem hafa átt í stormasömu eða engu sambandi við guðdóminn.

Þegar ég var við nám í Bandaríkjunum á níunda áratug síðustu aldar þótti mér áhugavert að lesa verk hugsuða nýmarxismans sem glídu við uppgjör í kjölfar seinni heimsstyrjaldar. Þeir voru líka yfirkomnir af hryllingnum. Fórnarlömb  styrjaldarinnar voru milli 70-85 milljónir, almennir borgarar, hermenn og hin útskúfuðu í útrýmingarbúðum. Hvernig væri hægt að gera upp ofbeldið með réttlátum hætti? Hvernig var hægt að tala um framfarir, skynsemi og siðmenningu eftir Auschwitz?

Max Horkheimer, einn kunnasti hugsuður Frankfurtarskólans, spurði hvort réttlæti væri mögulegt innan sögu manna. Hann þorði að spyrja spurninga um handaveru þrátt fyrir marxíska hefð. Hann leitaði ekki að hefðbundinni trú heldur talaði um handanþrána, Sehnsucht nach dem ganz Anderen. Hvernig væri hægt að gera upp sök gagnvart hinum saklausu, sem höfðu verið drepin og misþyrmt án tilefnis? Borgarlegt réttlæti er eitt en hin myrtu, öll fórnarlömbin, fá ekki líf sitt aftur. Þau eiga rétt á uppgjöri, lífsuppgjöri. Ef engin handanvídd er til verður böl þeirra óuppgert. Horkheimer vildi réttlæti og uppgjör til að óréttlæti og dauði hefði ekki síðasta orðið. Horkheimer taldi því guð nauðsynlegan. Nauðsynlegur guð er siðferðilegt nei við þeirri hugsun að Auschwitz sé endirinn.

 

Greinar og pistlar

Fólkið sem hvarf á Grænlandi og framtíðin

Við feðgar fórum í okkar árlegu gleðigöngu milli bókarekkanna á Bókamarkaðnum og komum að venju heim með þunga poka. Meðal bókanna var Grænland og fólkið sem hvarf eftir Val Gunnarsson. Ég fór að fletta, hreifst af fjörlegum stílnum og las svo alla bókina, nánast í einni setu.

Saga frumbyggja og norrænna manna á Grænlandi er heillandi. Hrun norrænnar menningar þar er líka svo óskýrt að fjöldi kenninga hafa verið settar fram og hægt að bæta í þann sjóð ef vilji er til. Hvað varð um fólkið? Spurningin um hvarf granna okkar hefur löngum heillað okkur Íslendinga. 

Valur er sagnfræðingur, vel heima í Norðurlandasögu, verslunarsögu við Norður-Atlantshaf, rostungamálum, landbúnaðarmálum, kristnisögu, jarðsögu, átakamálum miðalda og þróun menningar. Hann rekur vel íslenskar heimildir sem erlendar, segir frá byggðaþróun á Grænlandi, sögu mismunandi flokka Inúíta, upplýsir um Kanadaferðir, skýrir veðurfarsbreytingar, gosasögu síðustu 1500 árin og loftslagsáhrif hamfaranna. Alla þessa þætti fer hann yfir með margvíslegum hætti, tengir saman og greiðir í sundur álitaefnin. Þá gerir Valur skýra grein fyrir yfirráðasögunni, bæði að austan og vestan. Og bakgrunnur Grænlandsásælni núverandi Bandaríkjasjórnar er skýrður. Bókin er skrifuð af Íslendingi og fyrir Íslendinga.  Sjónum er beint að norrænu fólki og Evrópubúum en síður frumbyggjum. Bókin verður því ekki þýdd á grænlensku.

Grænlandsbók Vals er ekki þurrt fræðirit heldur setur höfundur könnun og fræði sín í persónulegan búning. Hann lýsir ferðum sínum til Grænlands, fólkinu sem hann hitti, sem gerir söguna persónulega. Margt af fólkinu sem hann lýsir verður ljóslifandi, s.s. hinn íslenski Stefán hreindýrabóndi. En sjálfumyndirnar sem Valur dregur upp og segir eru langdregnar og mínus bókarinnar. Barátta hans við drykkju, reykingar og kynhvötina er ekki spennandi krydd þessa rits. Einhver hefði mátt lána honum dómgreind. Skortur á ritstjórn kemur líka fram í að einstök mál eru þrástefjuð. Agaskert klifun er ritgalli. Ólíkur ritunarstíll á ferðalýsingum og fræðilega efninu í bókarlok sannfærði mig um að ritið hefði átt að stytta um hundrað blaðsíður, skerpa, taka á þrástefjum og þar með gera bók og lestur markvissari. Það þyrfti að gera ef bókin verður gefin út á ensku.

Mér þótti gaman og gefandi að lesa Grænland og fólkið sem hvarf. Þó gallar séu á henni fékk ég loks gott yfirlit um Grænlandsmál forn og ný. Það þótti mér loflegt afrek Vals Gunnarssonar.