Veistu um heimildir um ferð verkalýðshóps til Sóvét árið 1952? Gerðu svo vel að hafa samband. Tilefni spurningarinnar er að Þórður, faðir mínn, fór sína Bjarmalandsferð í apríl og maí 1952. Hópurinn sem hann var með flaug til Kaupmannahafnar, síðan til Stokkhólms og þaðan var farið til Helsinki. Síðan hófst hin eiginlega Sovétferð – lestarferð til Leningrad og síðan til Moskvu. Þar á eftir var blíðunnar notið á Krímskaga og í Kíev, skoðaðar verksmiðjur, víngerðir og hafnarborgin Sevastopol sem komið hefur mjög við sögu í árásarstríði Rússa í Úkraínu.

Pabbi skrifaði mjög ítarlega dagbók um ferðina, móttökur og ævintýri. Þessa bók erum við Jón Kristján, sonur minn, að pikka á tölvuna og vinnum síðan ítarefni um alla þá staði sem lýst er í dabókinni. Þegar Pútin verður farinn til hinna eilífu stríðslanda förum við í fótspor pabba, en við munum væntanlega ekki fara milli  Rússlands og Úkraínu eins og hann – alla vega ekki á næstu mánuðum.

Nýi tíminn fjallaði um ferðina og ferðalangana í grein 29. maí 1952. Þjóðviljinn sagði frá ferðinni 27. apríl, daginn eftir að hópurinn flaug af stað með Gullfaxa. Þar er tilgreint hverjir voru með í för: „Þórður Halldórsson múrari frá Sveinasambandi byggingamanna, Ragnar Þorsteinsson ritari Verkalýðs- og sjómannafélags Ólafsfjarðar, Ólafur Jónsson formaður Hlífar Hafnarfirði, Björn Jónsson formaður verkamannafélags Akureyrarkaupstaðar, Árni Guðmundsson bílstjóri frá Dagsbrún, Guðríður Guðmundsdóttir formaður verkakvennafélagsins Snót í Vestmannaeyjum, Sigurður Guðnason formaður Dagsbrúnar, Þuríður Friðriksdóttir formaður Freyju og Guðlaug Vilhjálmsdóttir Iðju. Fararstjóri Þorvaldur Þórarinsson, lögfræðingur.“

Ef þú veist um heimildir væru upplýsingar vel þegnar. Pabbi varðveitti mikið af skemmtilegum gögnum um ferðina og m.a. er þessi mynd frá verksmiðju í Moskvu. Pabbi er þessi hávaxni með gleraugun og fylgist grannt með. Björn Jónsson er fremst á myndinni.

Tíu rúblu seðill sem var í minjaumslagi pabba – hann hefur ekki náð að eyða þeim – sem var jafngildi 7 mánaða húsaleigu í Moskvu á þeim tíma!

Viðtalsgrein í Nýja tímanum 29. maí 1952, er hér að neðan. Þorvaldur Þórarinsson um ferð verkalýðsnefndarinnar til Ráðstjórnarríkjanna.

Verkalýðsnefndin segir frá för sinni í verksmiðjur, leikhús og samyrkjubú.

Það hafa kannski ekki verið með öllu óvænt, en hins vegar mikil viðbrigði fyrir fulltrúa verkalýðssamtakanna á Íslandi að koma til Sovétríkjanna eftir síðustu atvinnuleysis- og hungurvetur hér á Íslandi undir stjórn íslensku Marshall-flokkanna. Nefndin sá ekki nema einn atvinnulausan mann í Sovétríkjunum: knattspyrnudómarann á Dynamo-leikvanginum!

Frá því er sagt á öðrum stað í blaðinu að verkalýðssendinefndin, er fór til Sovétríkjanna, hélt 26. þ.m. fund við blaðamenn um ferð sína. Nefndin fór héðan 26. apríl til Stokkhólms, þaðan til Helsinki og dvaldi þar einn dag. Hún skoðaði þar m.a. undirbúninginn að Ólympíuleikunum og lét vel yfir. Næstu nótt var farið til Leningrad og komið til Moskvu 29. apríl. Þar var nefndin viðstödd hátíðarhöld verkalýðsins 1. maí ásamt sendinefndum frá ýmsum löndum heims. Sendinefndin var í Moskvu óslitið í átta daga og notuðum við tímann þar vel, sagði fararstjórinn, Þorvaldur Þórarinsson. Vinnudagur okkar var eins og á togurunum íslensku áður en vökulögin voru sett. Á daginn skoðuðum við verksmiðjur, skóla o.s.frv., en á kvöldin vorum við boðin í leikhús og síðan sest að samkvæmisborði, og snemma næsta morgun var svo lagt af stað í nýja skoðunarferð. Ég hef hvergi séð jafn hreinleg gripahús og fjós og voru þarna.

Fimm þúsund manna heimili

Frá Moskvu var farið suður til Kænugarðs og dvaldi nefndin þar einn dag fyrir austan Dnjepr. Þar skoðaði hún samyrkjubú. Þótti henni það nokkuð ólíkt búskapnum hér heima, því 5.000 manns voru þar í heimili. Ekki þó svo að skilja að allir hafi búið þar í einni baðstofu eins og gert var á Íslandi í gamla daga — eða allir í sama herberginu eins og Fjólupabbi segir nú gert sé í því landi Rússlandi — heldur hafði hver fjölskylda eitt hús og sinn garð. Fyrir stríðið voru þarna samyrkjubú, en þau voru lögð í rústir í stríðinu og voru bændur önnum kafnir við endurbygginguna. Meðal annars sem byggt hefur verið að nýju eru fjögur vönduð skólahús.

Fjós og svínastía

Þarna sá ég fallegasta svínahús og hreinasta fjós sem ég hef séð, sagði Þorvaldur, þó ég hafi ekki víða farið um heiminn. Ég hef þó komið í nokkur lönd og var m.a. búsettur í Bandaríkjum Norður-Ameríku fyrir nokkrum árum. Þar er margt stórkostlegt, eins og flestir hafa heyrt, en ég hef hvergi séð þar jafn hreinleg gripahús og fjós og voru þarna.

Suður á Krímskaga

Frá Moskvu flugum við suður á Krímskaga. Á leiðinni fórum við um Kharkov (Kharkiv). Þar er mikið af skemmtilegum einbýlishúsum og útborgin er vel skipulögð. Kharkov varð einna harðast úti í styrjöldinni. Bardagarnir um hana voru langvinnir; hún var oftar tekin og misst en nokkur önnur borg. Við komum til Simferopol og skoðuðum samyrkjubú þar í grenndinni. Þar var allt lagt í rústir í stríðinu og var þar fullt af húsgrunnum og húsum í smíðum og fullsmíðuðum húsum. Bændur voru að koma til að setjast þar að. Frá Simferopol fórum við í bíl suður yfir fjöllin. Það er 110 km leið og vorum við þrjá og hálfan tíma á leiðinni. Mér þótti fullhart farið, því fjöllin eru brött og krappar beygjur, krappari en við eigum að venjast hér.

Hef aldrei séð svo frjálsleg börn

Í Jalta vorum við í tvo daga. Annan daginn fórum við sjóleiðis til ungherjaheimilis og hef ég aldrei séð svo frjálsleg börn eins og þar. Seinni daginn skoðuðum við hvíldar- og hressingarheimili verkamanna. Aðbúnaður allur var þar miklu betri en við þekkjum hér. Heimilið var í fjórum byggingum. Tvö hundruð vistmenn voru þar og tólf læknar, sérfræðingar hver á sínu sviði. Byggingarnar eru ekki allar nýjar, því þarna var allt lagt í rúst í stríðinu og hefur því til bráðabirgða verið flutt inn í skrifstofubyggingu.

„Það varð stöðvun á rekstrinum um tíma“

Eitt af því sem við skoðuðum í Kænugarði var barnaheimili. Það var mjög frægt fyrir stríð. Þegar ég var að tala um heimilið við forstöðukonuna sagði hún og klökknaði við: „Það varð stöðvun á rekstrinum um tíma.“ Borgin var hernumin í stríðinu í hálft annað ár. Nasistarnir ráku börnin út úr barnaheimilinu og breyttu því í hóruhús. Á stuttum tíma slátruðu þeir þar nokkrum manneskjum — [óljóst] — auk þeirra sem féllu í bardögum. Það getur því hver sagt sér sjálfur að þarna eigi margur um sárt að binda, en hvergi heyrði ég neinar reiðiraddir, heldur hitt, að talið var besta ráðið að efla vinsemd milli allra.

Óperur — hljómsveitir

Frá Kænugarði flugum við aftur til Moskvu og vorum þar í tvo sólarhringa. Á kvöldin vorum við í leikhúsum og óperum. Sáum þar m.a. Spaðadrottninguna eftir Tsjajkovskíj og Faust eftir Gounod. Ég hef hvergi vitað lagða eins mikla rækt við list eins og þarna. Í hljómsveitunum voru 80–100 manns, en venjuleg sinfóníuhljómsveit telst fullskipuð með 60 mönnum. Í kórunum voru sjaldan færri en 100 manns. Í hermannakórnum í óperunni voru allir í tilheyrandi búningum og voru á sviðinu, en sungu ekki bak við tjöld. Það var alveg nýtt fyrir mig að sjá 200 ballettsnillinga á sviðinu í einu.

Ekki gert ráð fyrir stríði

Við fengum þýddar greinar úr blöðunum í Moskvu. Þar koma út um 20 dagblöð. Þau eru með öðrum hætti en hér. Þannig er Pravda t.d. aðeins fjórar síður og Izvestia, sem er þýðingarmesta blaðið um heimsmál, einnig fjórar síður. Fréttir virðast birtar þar seinna en hér, en þar er ekki talið nauðsynlegt að fara með ósannindi. Aldrei varð ég þess var að gert væri ráð fyrir stríði. Þvert á móti var talið æskilegt að efla vinsemd milli allra þjóða.

Spurði um allt — nema eitt

Við fengum greið svör við öllu sem við spurðum um og spurðum um allt sem okkur datt í hug. Eitt var þó sem ég spurði ekki um í Sovétríkjunum: það var hvort börnin sem ég talaði við á barnaheimilinu. Ég spurði hvort börnin á barnaheimilunum ættu foreldra. Ég gerði það fyrst, en hætti því þar sem oft kom í ljós að báðir foreldrarnir höfðu fallið í stríðinu og margur á enn um sárt að binda.

Breyttu ferðaáætluninni

Það hafði svo verið ráðgert að við færum til Gorkí og Leningrad. En okkur datt í hug að reyna hve haldgóðar væru sögurnar um fyrirfram gerðar áætlanir og að ekki væri ferðafrelsi í Sovétríkjunum. Við sögðum því að þar sem Íslendingar hefðu áður verið á þessum stöðum vildum við fara annað. Og þá var allt í lagi með það, nema við óskuðum að fara til Stalingrad, en það var ekki hægt. Okkur var sagt að þar væri enn ekki búið að byggja nema eitt gistihús eftir stríðið, og þangað væru þegar komnar margar sendinefndir, m.a. frá Bandaríkjunum, Bretlandi og Brasilíu. Við völdum því að fara til Kænugarðs og Krímskagans.

Og svo var það atvinnuleysinginn!

Hvar sem nefndin kom voru allir önnum kafnir við framleiðslustörf eða húsbyggingar. Þó sá nefndin einn atvinnulausan mann. Það var knattspyrnudómarinn á Dynamo-leikvanginum. Leikurinn var þannig leikinn að dómarinn þurfti ekkert að gera allan tímann! Á öllum vinnustöðum, sem verkalýðssendinefndin heimsótti, var frábær þrifnaður viðhafður, loftræsting mjög fullkomin og önnur vinnuskilyrði hin ákjósanlegustu. Fólk var mjög frjálslegt við vinnu og hið fullkomna færibandakerfi í verksmiðjunum virtist auðvelda mjög störf þess.

Menntunarskilyrði verkafólks

Nefndin heimsótti barna- og unglingaskóla og á margar af sínum bestu endurminningum um hið frjálsa, hraustlega og glaðværa æskufólk, sem þar stundaði nám sitt. Auk skólanna kynnti nefndin sér þá miklu möguleika sem verkafólk í verksmiðjum og á vinnustöðum hefur til þess að afla sér menntunar í verklegum og bóklegum fræðum með námskeiðum, fyrirlestrum og kvöldskólum, sem haldið er uppi verkafólki að kostnaðarlausu. Er jafnvel algengt að deildir úr mörgum skólum séu starfandi innan verksmiðjanna sjálfra, sem gerir fólki kleift að afla sér mikillar menntunar jafnhliða því sem það stundar vinnu sína. Félagsheimilin eru mjög mikilvægur þáttur í menningar- og skemmtanalífi verkafólks og veita því víðtæka möguleika til hvers konar hollra tómstundaiðkana, svo sem íþrótta, lista og hvers konar náms. Félagsheimilin eru að öllu leyti kostuð af fyrirtækjunum sjálfum.

Þrennt athyglisvert

Af öllu því sem nefndin hefur séð og heyrt á ferð sinni innan Sovétríkjanna virðist henni þrennt athyglisverðast. Í fyrsta lagi hin stórfellda uppbygging borga og bæja, sem nú þegar að nær öllu leyti hefur afmáð stríðsumerki styrjaldarinnar. Í öðru lagi hin prúðmannlega, vingjarnlega og glaðværa framkoma sovétborgaranna, sem nefndin varð alls staðar vör við, ekki aðeins í sinn garð heldur í hvers annars garð. Þessi reynsla nefndarinnar er jöfn við unga sem gamla. Í þriðja lagi hinn einlægi friðarvilji fólksins og hinn mikli áróður, sem hvarvetna er rekinn fyrir friði. Í hinni miklu kröfugöngu 1. maí var lögð höfuðáhersla á kröfuna um frið og kjörorðið, sem yfirgnæfði þar öll önnur, var: “Friður milli allra þjóða.” Hver einasti sovétborgari, sem nefndin hefur átt tal við, hefur fyrst og síðast látið í ljós sömu vonir og óskir.

Hvað vilt þú að lokum taka fram um áhrif þau sem þessi stutta dvöl þín meðal fólksins austan tjalds hafði á þig? Mér er það sérstaklega minnisstætt hve fólkið í Sovétríkjunum er frjálslegt og vel útlítandi og hve samtengt það er um hlutverk sitt og þjóðfélagslega þýðingu. Mér er það enn ljósara en áður hve hin sósíalísku ríki eru komin langt á framfarabrautinni og hve stór og órjúfandi heild þau eru orðin. Allur austurhluti Evrópu og Asíu, allt hið nýja Kína og Kórea ásamt fleiri Asíuríkjum, eru þegar orðin það afl og sú samtakaheild sem sterkust er í heiminum.

Nefndin vill ljúka þessum orðum sínum með þakklæti til verkalýðs Sovétríkjanna fyrir að hafa boðið henni til þessarar farar og fyrir alla þá miklu vinsemd sem henni hefur verið sýnd. Við brottför sína frá Sovétríkjunum á nefndin þá ósk heitasta að vinátta megi ríkja milli Íslendinga og hinna miklu sovétþjóða.

Moskvu, 19. maí 1952, Sigurður Guðnason, Björn Jónsson, Árni Guðmundsson, Guðlaug Vilhjálmsdóttir, Ragnar Þorsteinsson, Þorvaldur Þórarinsson, Ólafur Jónsson, Þuríður Friðriksdóttir, Guðríður Guðmundsdóttir, Þórður Halldórsson

Myndartexti

Þeir Valtýr, Tóti litli og Stebbi Pé hafa árum saman verið að fræða Íslendinga á því að Rússar kynnu ekki að búa til úr og þess vegna stælu þeir öllum þeim úrum af vestantjaldsmönnum sem þeir fengju tækifæri til. Hvort sem verkalýðssendinefndin hefur kannski spurt Rússana: „En hvernig er það, getið þið búið til úr?“ eða hvort hún hefur ekki gert það, þá var henni einn daginn boðið inn í úra­verksmiðju og var hún þar stödd þegar myndin hér að ofan var tekin. Og nú er meira að segja eitt af þessum hættulegu úrum komið hingað til lands — og þingmaður Morguns handleik það 26. þ.m. Á því stóð hið geigvænlega orð: Pobeda, sem þýðir sigur.