Laxastofnar veikjast. Veiði hefur minnkað á Íslandi og í öðrum löndum við Norður Atlanshaf. Rannsóknir benda til að stofnstærð Atlanshafslaxins hafi minnkað um 50% frá 1983 til 2016. Það er dramatísk breyting en í samræmi við þróun síðustu hundrað ár. Breyta þarf texta Ómars Ragnarssonar sem Guðmundur Jónsson söng innlifað og fagurlega. Nú verður hann: Lax lax lax og minni lax.

Ástandið er misjafnt eftir löndum og vatnakerfum en þróunin er nægilega skýr til að vekja spurningar um framtíð villts lax í náttúrunni. Vandi síðustu áratuga er ekki vegna veiða. Lífslíkur í sjó eru verri en var. Loftslagsbreytingar hafa áhrif, mengun, hnúðlax, röskun búsvæða, gönguhindranir og afrán. Skussa-fiskeldi er líka skelfilega ástæða vanda vegna strokulaxa, laxalúsar og erfðablöndunar. Skussa-fiskeldið þarf að leggja af.

NASCO, Verndarstofnun Atlantshafslaxins, hefur hvatt aðildarlönd til að byggja veiðistjórnun á viðmiðunarmörkum fyrir stærð hrygningarstofna í hverri á. Slík mörk segja til um hve stór hrygningarstofn þarf að vera til að tryggja endurnýjun stofnsins. Flest aðildarlönd NASCO hafa þegar komið slíku kerfi á. Á Íslandi verður slíkri upplýstri veiðistjórnun komið á.

51 írskum laxveiðiá var lokað í fyrra vegna þess að stofnar náðu ekki viðmiðunarmörkum. Í um 30% laxveiðiáa í Írlandi er heimilt að veiða og drepa fisk en heildarkvóti hefur lækkað mikið á síðustu árum. Í Skotlandi er staðan svipuð. Aðeins 18% áa eru taldar í góðu ástandi en 67% í fremur lélegu ástandi. Í Englandi og Wales hefur strandveiði verið bönnuð frá 2019 og veiða-og-sleppa er meginreglan í stangveiði. Í Noregi hefur dregið verulega úr strandveiði og sumarið 2024 varð að loka 33 laxveiðiám fyrir veiði. Helsti vandinn í Noregi eru laxalús, strokulaxar úr sjókvíaeldi og loftslagsbreytingar. Laxaþurð í veiðiánum er tákn um græðgi manna, afrán og dauða.

Staðan á Íslandi er betri en í nágrannalöndum okkar. Netaveiði og sjóveiði voru takmarkaðar fyrir mörgum áratugum, stangveiði er ráðandi og veiða-og-sleppa hefur aukist. Helsti vandi okkar Íslendinga eru strokulaxar úr skussaeldinu, hnúðlax og fiskrækt.

Veiðar á laxi hafa minnkað en hnignun heldur þó áfram. Vernda þarf búsvæði, tryggja gönguleiðir, takmarka mengun, stýra fiskeldi af aga og byggja veiðistjórnun á vísindalegum viðmiðum. Laxinn er ekki aðeins verðmætur sem bráð og hráefni í mat heldur er líka mælikvarði á heilbrigði áa, hafs og náttúru. Látum ekki skussana ráða. Lax lax lax og meiri lax. 

Myndina tók ég við útsýnisglugga að hyl í Lærdalsá í Noregi.