Greinasafn fyrir merki: Svarfaðardalur

Greinar og pistlar

Búkona í slátri og berjum

Mamma var búkona. Kjöt og slátur sótti hún inn á Kirkjusand. Hvert haust keypti hún marga skrokka og ólýsanlega mikið magn af innmat. Halldór, nágranni okkar sem reyndar kenndi á bíl í tómstundum sínum, afgreiddi vörurnar. Hann sá til þess að mamma fengi góða skrokka og meira blóð en var í venjulegum sunnlenskum lömbum. Þau vissu hvað var mikið blóð í lambi og Dóri var alveg til í að láta mömmu hafa jafn mikið blóð og var í norðlenskum lömbum! Halldór var líka úr sveit og vissi hvað var gott kjöt og hvað ekki.  

Þegar kjötmetið var allt komið heim hengdu mamma og pabbi á sig miklar svuntur og munduðu síðan stóru hnífana og sveðjurnar. Skrokkana hengdu þau upp í hlöðu og hlutuðu þá síðan niður efir kúnstarinnar reglum. Kjötinu var svo raðað í græna kjöttunnu, sem var fyrst í hlöðuhorninu en var síðar notuð sem kartöflutunna. Mamma saltaði og stráði líka saltpétri milli laga. Ungsveininum fannst þetta áhugavert atferli en rosalegt. Saltkjötið var síðan veitt úr grænu kjöttunnunni um veturinn.

Berjaflóð

Fyrirmyndin var skýr, hlutverk fólks á haustin var að draga björg í bú til vetrar eða matarlitíls tíma. Ég naut þess að fá innsýn i lífsbaráttu aldanna á Íslandi, þ.e. þá tegund matarbjörgunar sem tíðkaðist fyrir tíð stórmarkaða. Mér fannst eðlilegt að styðja mömmu í hinni árstíðabundnu mataröflun á haustin. Ég var í sveit norður í Svarfaðardal fram til septemberloka flest haust fram að tvítugu. Ég vissi líka að mömmu þóttu aðalbláber, sem hún kallaði alltaf aðalber, bestu ber í heimi. Til að gleðja hana fór ég að fara í berjamó, ekki síst í berjalendur á Syðra Hvarfi. Svo sendi ég afraksturinn suður með vini mínum Óskari Jónssyni, flutningabílstjóra.

Mamma gladdist yfir berjasendingum. Hún hringdi norður og þakkaði svo vel að ég skaust í berjamó að nýju og sendi meira. Svo var næsta ár mikið berjaár og ég sendi enn meira en fyrra árið og mamma var enn hrifnari. Svo var dularfullur kappsamningur gerður okkar í millum. Ég týndi tugi lítra af berjum, eitt árið líklega um 50 kíló, og sendi suður. Þar tóku mamma og amma við og þróuðu mikilvirkar hreinsunarðferðir. Mamma notaði ryksuguna og sneri kerfinu þannig að í stað sugu blés vélin lofti í berjahrúgu á botni þvottaballa. Allt berjalyng og lauf þyrlaðist upp úr ílátinu og amma hreinsaði svo afganginn. Svo suðu þær, söftuðu og sultuðu megnið af berjunum. Bestu berin voru svo fryst til jóla og hátíðastunda. Ég man enn unaðsbragðið af aðalberjunum með rjóma og sé fyrir mér gleðina í augum mömmu.

Búkona og ráðsmaður gæðanna

Atlaskistan másaði alla haustdaga, þegar búkonan kom vetrarkostinum fyrir. Sláturtunnan fylltist líka. Og karftöflur úr mörg hundruð fermetra garði voru komnar í hús, útsæði á sínum stað og sorteraðar matarkartöflur á öðrum. Mamma sofnaði með bros á vör hvert kvöld. Fólkið hennar myndi ekki líða skort þennan vetur þó stríð brytist út í heiminum. Það var gaman að fylgjast með hvernig mamma tók við gjöfum Skaparans, vann úr og lofsöng. Ég fékk að taka þátt í mataröflunaratferli mannkyns, sem varað hefur milljónir ára. Mamma var búkona á öllum sviðum lífs síns, góður ráðsmaður yfir gæðum af hæðum, gæðum veraldar.

Þetta er ein af minningum um móður mína sem ég skrifaði eftir að hún lést 2004. Ég skrifaði eina minningu á dag í talsverðan tíma og gaf síðan út í bók. Ritið var síðan gefið stórfjölskyldunni.

 

Greinar og pistlar

Veðrið heima – Hvar er heima?

Hvar á maðurinn heima og hvað er heima? Mamma bjó í Reykjavík frá 1947 til dauðadags á árinu 2004. En þótt hún byggi sunnan heiða er ég ekki viss um að hún hafi nokkuð flutt úr sinni sveit, Svarfaðardal. Þar fæddist hún, þar ólst hún upp. Mamma hafði allt til að bera til að verða sveitakona, var forkur til verka og naut hvers konar sveitavinnunnu. Hún var trygglynd og traust í skaphöfn, sem rímar vel við hefðbundið sveitalíf. Hún var alin upp í stórum og samheldnum barnahóp, sem hélt við tryggð við heimahagana. 

Svo fremi sem mamma væri ekki á ferðalagi, veik eða verulega útslegin hlustaði hún á veðurfréttir á hverjum einasta degi alla hennar Reykjavíkurtíð. Hún var ekki upptekin af veðrinu á suðvesturlandi eða á því svæði sem hún ætlaði að fara á þennan eða hinn daginn. Hún hlustaði á veðrið “heima” og það var veðrið á Norðurlandi eystra. Þegar kom að því svæði í veðurlýsingu og veðurspádómum var eins gott að enginn hávaði og skvaldur kæfði fréttirnar. Mamma vildi heyra hvernig veðrið fyrir norðan væri! Auðvitað var það tryggðin sem stýrði, löngunin til að allt gengi vel hjá hennar fólki, sveitungum og ættmennum. Það var örugglega líka ræktunarkonan, bóndakonan í henni, sem hlustaði. Meðan veðurlýsingin var lesin hurfu augu mömmu í fjarskann og sáu fyrir hugskotssjónum allan dalinn. Hún sá hvernig snjóalög voru og hvernig skóf á vetrum. Hún gat lýst hversu slæm hríðin væri og hvort það væri komin stórhríð, sem var auðvitað hámarkið. Hún vissi af veðurfregnum hvernig skúraleiðingar gengu yfir eða hvort fönvindur á sunnan hamaðist í heyinu og var við að feykja því í skurð eða girðingar.   

Hvar á maðurinn heima? Það er mér hulin saga eða óráðin gáta af hverju mamma varð ekki bóndakona fyrir norðan. Henni hefði örugglega liðið vel og notið sín ágætlega. Svo var auðvitað pabbi, sem hún kynntist og hreifst af þegar hún var komin undir fertugt. Hann var góður við mömmu og umbar bóndann henni. Hann amaðist ekki við að hún ræktaði í stóra garðinum, byggingarlóðinni við hliðina á húsinu okkar sem hann hafði reyndar ætlað að nota fyrir húsbyggingu. Svo hafði mamma annan garð upp í brekku að auki. Hún heyjaði túnið, sneri og þurrkaði rétt eins og hún ætti skepnur. Það var sjálfsagt ekki nema hársbreidd frá því að mamma héldi hænur og kindur þarna á Grímstaðaholtinu. „Pabbi þinn skildi mig,” sagði hún einu sinni við mig og það var þakklæti og kærleikur í röddinni. „Hann vissi að ég gæti ekki þrifist í Reykjavík ef ég hefði ekki garðinn.”

Hvar er heima? Mamma átti heima fyrir norðan, en bjó fyrir sunnan. Hún var hugfangin af kristniboði í Kína, síðar Eþíópíu og Kenýju. En aðallega átti hún heima á himnum, hjá Guði. För manna í heimi er þessi stöðuga heimferð, hinn stóri hringur, sem Ágústínus talaði um sem förina að heiman og síðan heim, það sem heitir á latínu hans exitus a Deo – reditus in Deum. Mamma tók veðrið fyrir norð-austurland. Hún vissi að ekki þýddi að taka veðrið fyrir Konsó og Kenýju. Enn síður væri raunhæft að ræða um himinveðrið. Það var gefið og það var gott. En til að vera þar í lokin og á endanum, varð að rækta sambandið við Guð. Það gerði hún svikalaust.

Úr bók um mömmuminningar sem ég skrifaði eftir að hún dó, eina minningu á dag. Ritið var síðan gefið út til gjafa í stórfjölskyldunni. 

Útfararræður

Þorbjörg Þórarinsdóttir – minningarorð

Þorbjörg Þórarinsdóttir2Þorbjörg var síðustu árin á leið heim, heim í Svarfaðardal, heim í fang þess fólks sem hafði elskað hana og hún hafði elskað. Þannig för á sér önnur rök en asaerindi daganna – og er eiginlega tákn um að lifa – gerninginn að lifa.

Ævi manns er ekki aðeins það að fara að heiman, menntast og sinna og ljúka hjúskparerindum og vinnuverkefnum lífins – heldur að lifa vel. Að fara heim er ekki aðeins að snúa til baka til bernskustöðva og vera þar við lok lífs – heldur er æviferðin leiðin heim – en svo er það lífslistarmál hvers og eins með hvaða hætti og í krafti hvers heimferðin er farin og hvernig.

Í 90. Davíssálmi segir:

“Drottinn, þú hefir verið oss athvarf frá kyni til kyns. Áður en fjöllin fæddust og heimurinn urðu til, frá eilífð til eilífðar ert þú, ó Guð. Þú lætur manninn hverfa aftur til duftsins og segir: “Hverfið aftur þér mannanna börn!” Því þúsund ár eru í þínum augum sem dagurinn í gær… …Kenn oss að telja daga vora, að vér megum öðlast viturt hjarta.”

Kynslóðir koma, kynslóðir fara – athvarf frá kyni til kyns. Bæir og byggð falla – eins og tjáð er í næturljóði úr Fjörðum. Börn fæðast og dreymir, vaxa úr grasi, öðlast vit til sjálfsbjargar eða ná aldrei þroska. Og ívaf allrar sögu er: “Hverfið aftur þér mannanna börn.” Sagan verður þykk þegar forgengileikinn er numinn og framlag manna er skoðað. Lofstýr manna lifir vissulega, en allt mannlegt er sem grasið eða blómgróðurinn, sem nú lifnar – “hverfið aftur…”

Hvað gerum við gagnvart því boði? Stöldrum við og biðjum bænina í þessu ljóði guðsmannsins Móse:

“Kenn oss að telja daga vora, að vér megum öðlast viturt hjarta?”

Ævistiklur

Þorbjörg fæddist á Tjörn í Svarfaðardal 6. mars árið 1914 og var elst systkina sinna. Kristján var næstur í röðinni, Hörtur sá þriðji og Petrína yngst.

Tíma má marka með ýmsu móti. Þorbjörg var nærri tíræðu þegar hún féll frá og nú þegar Tjarnarsystkinin eldri eru öll lýkur eiginlega aldarskeiði í lífi afkomenda Þórarins Eldjárn og Sigrúnar Sigurhjartardóttur á Tjörn.

Þorbjörg naut kennslu heima fyrstu árin enda pabbinn barnakennari. Svo fór hún inn á Akureyri og lauk þar gagnfræðaprófi frá Menntaskólanum. Síðan fór Þorbjörg einnig á hússtjórnarnámskið austur á Hallormstað.

Heima gekk Þorbjörg í öll verk – og móðursystir mín sagði mér – að Þórarinn hafi treyst Þorbjörgu dóttur sinni sem afleysingakennara þegar hann gat ekki sinnt kennnslu. Svo fór Þorbjörg suður og fór að vinna fyrir sér.

Heimurinn var að breytast, ekki bara að lokast heldur líka að opnast, á fjórða áratugnum. Eins og jafnaldrar hennar horfði Þorbjörg löngunaraugum út fyrir landsteina. Kristján, bróðir hennar fór utan til náms og þegar Þorbjörgu bauðst að fara til Danmerkur tók hún skrefið og var um tíma vinnukona á heimili íslensks sendiráðsstarfsmanns í Kaupmannahöfn. Hún varð vitni að innrás í Dannmörk. Og þá voru góð ráð dýr og amasöm. En þá sem oftar var hún á heimleið og komst með Esjunni í síðustu ferð, sem síðar var kennd við Petsamó. Þessi ferð heim var löng og krókótt, en hún sá Þrándheim og kom við í Skotlandi einnig og naut fjörmikils þröngbýlisins á leiðinni. Og alla leið komst hún.

Áratugurinn 1940-50 var fjölbreytilegur tími í lífi Þorbjargar. Hún hafði löngum huga við nál og handverk. Hún vann um tíma á saumastofu sem bar það rismikla nafn Gullfoss. Og þegar Myndlista- og handíðaskólinn var stofnaður stundaði Þorbjörg nám þar. Og svo kenndi hún einnig um tíma í húsmæðraskólanum á Laugarvatni.

Engum sögum fer af samdrætti þeirra Þorbjargar og Sigurgeirs Stefánssonar. En það hefur varla spillt að hann var Eyfirðingur, frá Kambfelli í Djúpadal. Þegar þau kynntust lauk fyrri hálfleik í lífi Þorbjargar og hinn seinni hófst. Árið 1950 markaði þennan seinni hluta. Það ár gengu þau Þorbjörg og Sigurgeir í hjónaband og Þórarinn fæddist þeim einnig. Arnfríður Anna kom svo í heiminn tveimur árum síðar.

Kona Þórarins er Anna Rögnvaldsdóttir. Þeirra sonur er Ragnar.

Maður Önnu er Ellert Magnús Ólafsson. Þeirra synir eru Þorgeir, Ómar og Arnar Magnús. Kona Ómars er Lára Orsinifranca.

Þorbjög og Sigurgeir hófu búskap á Seljavegi en fluttu síðar á Sólvallagötu 50. Þau keyptu húsið og gerðu upp. Meðan börnin voru ung stundaði Þorbjörg saumavinnu heima, tók á móti fólki sem vildi nýjar flíkur eða hafði séð falleg föt í erlendum tískublöðum. Þorbjörg var listamaður á sínu sviði og kunni líka að breyta gömlu í nýtt. Hún var fengin til að kenna í Námsflokkum Reykjavíkur að sauma upp úr gömlum fötum. Það var hagnýt endurvinnsla sem hún kunni vel. Um tíma vann Þorbjörg á samastofunni Model magazin og síðustu árin nýttist hæfni hennar á saumastofunni á þvottahúsi ríkissítalanna.

Saumsporin hennar nýttust því mörgum í tæpri stöðu.

Þegar aldur færðist yfir seldu þau Þorbjörg húsið á Sólvallagötu og fluttu í Hafnarfjörð. Þau keyptu íbúð í sama húsi og Anna og Ellert og höfðu gleði og gagn af sambýlinu og nut samskipta við afkomendur sína. Þar bjuggu þau þar til Sigurgeir féll frá og Þorbjörg þar til hún flutti vegna heilsubrests í Víðines. Ævigöngunni lauk hún svo í Mörkinni þar sem hún lést.

Við þessi tímamót hafa Páll og Árni synir Stefáns og Petrinu beðið fyrir kveðju frá þeim og fjölskyndum þeirra.

Viturt hjarta

“Kenn oss að telja daga vora, að vér megum öðlast viturt hjarta.” Hvað er viska? Það er viska að bera virðingu fyrir lífi og lifendum. Það er viturlegt að lifa og lifa vel. Það er mikilvægt að nýta sér gleðiefnin til skemmtunar og vera sterkur hlekkur í keðju kynslóða.

Hvernig var Þorbjörg? Hvernig mannstu hana? Já, hún ar hógvær, ljúf, lítillát, traust, skörp, minnug í níutíu ár, trygg, hjálpsöm, bóngóð, skemmtileg.

Gleymdi ég einhverju? Hún var natin við fólkið sitt, ömmstrákana, umburðarlynd, tillitssöm en líka ákveðin, fróðleiksfús, söngvin, listræn.

Eitthvað fleira? Já, raunar margt. Þú mátt gjarnan bæta í sjóðinn og til þess eru erfidrykkjur góðar. Þar má halda ræður og ykkur Tjarnarfólki verður ekki orða vant ef þið viljið kveða ykkur hljóðs! En mér eru skorður settar og ég virði þann vilja Þorbjargar að umsagnir um hana verði ekki sem vorflóð.

Hún var á heimferð – á leið heim – norður. Fjöllin á Tröllaskaga eru dásamleg og laða. Austurlandsfjöllin handan fjarðar blasa við frá Tjörn og allur fjallahringurinn gælir við augu, Vallafjall, Rimar, Skíðadalsfjöllin með jökuglennu og svo Stóllinn, sem er sannkölluð augnhvíla, hvaðan sem hann er litinn.

Og við sem höfum gengið fjöllin ofar Tjörn vitum hve vel staðurinn er í sveit settur. En Tjörn var og er reitur fyrir líf, ræktun, menningarstarf og virðingu fyrir lífinu. Því get ég tjáð fyrir mína hönd og margra þökk Tjarnarfólki fyrr og síðar fyrir lífsrækt þess. Þau Tjarnarsystkin voru til fyrirmyndar. Þökk sé þeim og Þorbjörgu. Nú er öld lokið. Og Þorbjörg á leið heim.

Ágústínus kirkjufaðir minnti á að lífsgangan er sveigur, Guðssveigur. Hvaða leið sem við förum, hvaða fjöll sem við klífum og hvaða blóm sem við lútum að eru lok – og við hverfum í faðm eilífðar.

Þorbjörg saumar engin spor framar eða brosir við gæðum og góðu fólki. Hun sönglar enga sálma lengur nema þá í einhverjum öflugum Tjarnarkór himinsins. Hún rifjar ekki upp fótraka bernskunnar en kannski öslar hún í einhverju himnesku fergini sem skrjáfar í með eilífðarlagi. Og hvar er heima? Við notum minningar, líðan, fjöll og orð til að túlka heimþrá, djúpsetta löngun – og því getur vísuorð fangað vel. „Hann er öndvegi íslenskra dala“ er ekki aðeins hnyttin tilraun til að fanga líðan eða afstöðu heldur líka staðsetningu á korti förumanns um veröld á leið inn í eilífðina. Tjörn, dalur, fjallafaðmur, – það er heima – en líka áfangi, tákn um hið stærra, stóra, mesta. Nú er Þorbjörg farin heim – heim í Tjörn himinsins.

Guð geymi Þorbjörgu um alla eilífð.

Guð blessi þig.

Amen

Minningarorð við útför sem gerð var frá Fossvogskapellu 28. febrúar 2013.