Í aðdraganda dönsku þingkosninganna 2026 urðu litlu málin risastór. Eftir ásælni og yfirgang Trumpstjórnarinnar fyrr á árinu gegn Grænlendingum og Dönum rauf forsætisráðherrann þing og efndi til kosninga. Við héldum flest að utanríkismál og jafnvel útlendingamál yrðu meginefni baráttunnar en svo varð viðsnúningur. Smámálin bólgnuðu og sprænurnar urðu pólitísk stórfljót. Hvað á að vernda, fyrir hvern og fyrir hverjum varð ekki bara spurning um Grænland heldur það sem rennur úr krananum. Flestum á óvart urðu svínarækt og vatnsvernd að meginmálum. Það var ekki bara freki karlinn vestan hafs sem ógnaði heldur líka frekleg mengun í iðrum jarðar sem hræddi. Vatn, vatnsmengun og drykkjarvatnsgæði voru meðal mest ræddu mála í dönsku kosningabaráttunni.

Í Danmörk hefur vatn til heimilisnota aðallega verið dælt úr grunnvatni. Vatnið hefur verið það heilnæmt að ekki hefur þurft að hreinsa nema í undantekningartilvikum. Skiljanlega hafa Danir verið stoltir af. En svínahald er mikið í landinu og útflutningur svínafurða skiptir danskan efnahag verulegu máli. Dönsk svín eru helmingi fleiri en mennskir íbúar Danmerkur, þ.e. tvö svín á hvern íbúa. Hvergi í heiminum er hlutfall svína svo hátt miðað við íbúafjölda (á Íslandi er hlutfallið 1 svín á hverja 5 íbúa). Í ljós hefur komið að úrgangur frá landbúnaði, ekki síst svínahaldi og notkun áburðar, hefur spillt grunnvatni. Mengun mælist nú í helmingi vatnsbóla Dana og í 14% þeirra yfir leyfilegu hámarki. Kjósendur spurðu pólitíkusana þeirrar einföldu en jafnframt erfiðu spurningar: Hvort á að vernda vatnið eða svínabændur? Svörin voru gjarnan humm og haaa.

Mengun vatns kallar á prinsippumræðu um stjórn, vald, ábyrgð og stefnu. Hver hefur rétt til að nýta land og vatn? Hver ber kostnaðinn af mengun? Hver á að borga hreinsun mengunar? Eiga þau sem menga að borga fyrir gerðir sínar og gróða? Vatnsmengunarmálið er sem sé hápólitískt.

Kosningarnar í Danmörk sýndu að kjósendum er ekki sama um náttúruna og vatnið úr krananum. Kannanir sýna að 95% Dana vilja auka vatnsvernd. Vatn er ekki lengur hin sjálfsagða auðlind sem allir hafa aðgang og ekki þarf að ræða heldur sprengimál í pólitíkinni. Þegar samfélag neyðist til að velja milli lifandi vatns og hagvaxtar er valið milli tveggja ólíkra kosta fyrir framtíð. Þá er valið milli gróða og gæða lífsins.

Íhugum þróunina í Danmörk og drögum lærdóm af fyrir okkar nærsamhengi á Íslandi. 

Meðfylgjandi kennimynd tók ég í hallargarðinum við Fredensborg á Sjálandi, rétt hjá minnismerkinu um Henrik konungspabba og drottningarmann. Myndin hér að neðan er úr sama garði.