Í byrjun Karmazov-bræðranna er dularfull yfirskrift. „Ef hveitikornið fellur ekki í jörðina og deyr verður það áfram eitt. En ef það deyr ber það mikinn ávöxt.“ Jh 12.24. Er þetta vers til skrauts í byrjun mikillar sögu? Nei, Dostójevskí var meðvitaður um vísanir og túlkun og hefur ákveðið að veita lesendum skilningslykil að hinni flóknu, fjölbreytilegu og dramatísku skáldsögu. Yfirskriftin er ekki eini túlkunarlykill Dostójevskís en þó mikilvægur.
Kriststáknið – fyrir líf
Hvað merkir þessi líking Jesú? Í Jóhannesarguðspjalli er hveitikornið Kriststákn. Jesús notaði það um sjálfan sig. Dauði Jesú Krists var ekki túlkaður sem tilgangslaust böl og ósigur, heldur fremur sem skapandi atburður. Gríska orðalagið í versinu (ἐὰν μὴ ἀποθάνῃ) bendir til meðvitaðrar ákvörðunar Jesú að fórna sér. Í menningu nágrannaþjóða og samhengi akuryrkju Ísraels var myndin skýr. Fræ hverfur í mold og virðist týnast, deyja. Fall og sáning fræs er tæming sem kemur á undan vexti. Ferlið var ekki skilið meðal Gyðinga sem goðsöguleg hringrás að hætti frjósemisdýrkenda, heldur sem lífsferli skapandi Guðs. Krossguðfræði Jóhannesar setur fram spekina um að líf verður til í fórn. Án fórnar verður enginn ávöxtur.
Sama hugsun birtist í trúartúlkun frumkristninnar. „Sá sem vill bjarga lífi sínu mun týna því“ Mk 8.35. Páll postuli minnir á í 6. kafla Rómverjabréfsins að dauði með Kristi sé forsenda lífs með honum. Grísku hugtökin kenosis, tæming, og theosis, guðsfylling, tjá ferli. Kenosis varðar lægingu og líka böl, en theosis upprisu, umbreytingu. Hin uppreistu þjóna ekki lengur aðeins eigin fýsnum og nautunum heldur æðri hlutverkum. Hið góða verður innræti persónunnar, atferli og iðkun verður í þágu margra.
Hveitikornið í Karamazov-bræðrunum
Dostojevskí notaði líkinguna af hveitikorni í persónusköpun og gerð flækju Karamazov-bókarinnar. Sagan er ekki aðeins fjölskyldudrama heldur skoðun höfundar á hvort líf án fórnar sé mögulegt í mannheimum. Nautnasókn og sjálfhverfa fólks leiða til sundrungar og eyðingar, en meðvituð fórnarþjónusta í frelsi getur orðið farvegur góðs.
Ýmis afbrigði hveitikornsins birtast í persónum sögunnar. Dmitrí gengur í gegnum siðferðilegt hrun en samþykkir að þjást og umbreytist til góðs. Ívan hafnar auðmýkt og fórn og bilast andlega. Dauði drengsins Iljúsha varð til að styrkja lífsskilning drengjahóps bæjarins. Dauði Iljúsha var átakanlegur en þó ekki merkingarlaus því líf drengsins varð til að hópurinn vann úr átökum og síðan sorginni með skapandi hætti. Þegar Zósíma, öldungurinn í klaustrinu, dó rotnaði líkami hans svo illa að fnykurinn þótti ósæmilegur helgum manni og vakti efasemdir um helgi hans. En lærisveinn öldungsins vann úr þeirri kreppu og öðrum álíka og trú hans dýpkaði og þar með þroski hans einnig. Kvenhetjurnar Grúshenka og Katerína glímdu við eigin fordóma og stolt en urðu að mæta afleiðingum innrætis síns og gerða. Tæming sjálfs þeirra var forsenda vaxtar þeirra og persónuþroska.
Í Karamazovsögunni er þjáning ekki túlkuð sem náttúrulögmál. Böl er ekki heldur göfgað sem nauðsynleg forsenda þroska. Þjáning er í sögunni aðeins merkingarbær ef henni mætt með ábyrgð, raunsæi og vilja til umbreytingar. Þessi áhersla Dostojevskís endurspeglar rússneska rétttrúnaðarmenningu þar sem læging og tæming – kenosis – og lífgjöf Krists móta mannskilning margra sem og samfélagssýn – theosis.
Í guðfræði helgisiða bæði austur- og vesturkirkjunnar tengist hveitikornið síðustu máltíð Jesú og þar með altarisgöngunni, máltíð Drottins. Frækorn er malað, brauð bakað og síðan brotið. Í þeim gerningi er lífi miðlað samkvæmt hefðinni. Fórn nærir líf. Þessi trúarskilningur er baksvið samfélagstúlkunar kristninnar sem Dostojevskí speglar. Djúpskipaboðin eru að samfélag manna stenst ekki nema einstaklingar gegni fórnarþjónustu gagnvart öðrum.
Böl Dostojevskís og lífssýn
Dostójevskí reyndi í eigin lífi lægingu og uppvakningu. Hann var dæmdur til dauða en rétt slapp við aftöku. Refsivist í Síberíu, sonarmissir og eigin veikindi urðu honum fall í jörð en síðan lífgjöf. Af þeirri glímu spratt mannsýn hans, skoðun á sekt og möguleika á vexti sem og samfélagstúlkun. Yfirskrift Karamozov-ritsins má einnig túlka sem yfirskrift ævi höfundarins sjálfs.
Dostójevskí var ekki bláeygur sakleysingi. Lífsreynsla, áföll og frásögur samferðafólks höfðu sannfært hann um að böl hittir alla menn. Í lífsháska er fólk prófað, hvort það flýr af hólmi, flýr frá aðstæðum, háska og böli eða glímir við lífsverkefnin af djörfung þrátt fyrir áföll. Ekkert líf er tilgangslaust og ekkert böl er svo hörmulegt að ekki séu möguleikar til að bregðast við og bera ávöxt. Frækornin falla í jörð en rotna þau til einskis eða spíra til góðs?
Myndina af axinu tók ég á akri í Vallanesi á Héraði.
