Greinasafn fyrir merki: Sigríður Hagalín Björnsdóttir

Greinar og pistlar

Skálkasaga Sigríðar Hagalín Björnsdóttur

Foreldrar mínir keyptu bækur og lásu. Svo fóru þær upp í einhvern bókaskápinn og biðu næsta lesanda. Kilirnir kitluðu, brostu við manni og báðu um samtal. Mamma vildi að allar bækur væru teknar fram einu sinni á ári, ryksugaðar og hyllurnar hreinsaðar. Ég var stundum settur í það verk. Vorhreingerning bókasafnsins var stefnumót sem oft leiddi til nánari kynna. Enska öldin Björns Þorsteinssonar var ein af þessum bókum sem ég handlék, velti vöngum yfir og kíkti í. Ég áttaði mig á að sú enska væri fimmtánda öldin, áður en sú þýska hófst með ferðum Þjóðverja, m.a. fram hjá Lönguskerjunum og inn til Hafnarfjarðar, með andófi gegn páfanum og umróti í trúmálum og pólitík sem leiddi til siðbótar.

En enska öldin var mér eiginlega hulduöld þrátt fyrir bókaþrif, skoðun og kirkjusögulestur síðar. Svo kom út bók Sigríðar Hagalín Björnsdóttur Hamingja þessa heims árið 2022 með skýringunni „riddarasaga.“ Ég kynntist Eyjólfi Úlfssyni, fjölþreifandi, flöskukærum sagnfræðingi í háskólanum sem var slaufað og rekinn í útlegð vestur á Skarðsströnd. Þar uppgötvaði hann spennandi handrit og mannlíf með rætur í hefðum aldanna. Heimur Ólafar ríku og Skarðverja opnaðist. Dásamleg frásaga frá leyniöldinni hinum megin siðbótar. Sigríður Hagalín lyfti álagaham þekkingarskorts míns, svipti tjaldi frá veröld sem var spriklandi af lifandi fólki, miklum viðburðum og ríkulegum samskiptum við útlönd. Nærri 1% af verslun Englendinga á þessari öld var við Ísland og líklega 10% af viðskiptunum í Hull. Skipin sem sigldu til Íslands á sumrin fóru suður um höf á haustin, suður til Madeira og jafnvel til Faro. Með þeim voru Íslendingar – já lengi hefur verið útþrá í okkar fólki.

Svo kom framhald hamingjubókar Sigríðar í haust: Vegur allrar veraldar og skýringin er að hún sé skálkarit! Yfirstéttin var vegin og léttvæg fundin. Ekki er seinni bókin síðri hinni fyrri. Sannkallaður yndislestur og við kynnumst Ólöfu ríku betur – raunar vel, þeim íhugandi fræðaþul Sveini döggskó, Sunnevu saumakonu víðförlu, klaustrafólkinu, Skálholtslífinu, stórbokkunum í Vatnsfirði og á Skarði, ferðaháttum, viðmiðum, gildum, trúbadorum, trúarvíddum, valdabaráttu, köstulum og yfirstéttarlífi í Orkneyjum, Edinborg og Kaupmannahöfn, kóngum og bændum og já, dramatík stjórnmálanna. Eins og Trump vill Grænland í samtíð okkar vildu kóngarnir og höfðingjar sögunnar eiga auðlindir og pláss ef gróða væri von. Alþýðan leið fyrir.

Eyjólfur Úlfsson heldur áfram að puða í fræðunum þrátt fyrir að vera á skjön við sjálfan sig, son sinn, akademíuna, frænku, fjölskyldu, siði og reglur. Lukkuriddari fræða en lukkugrannur í lífinu. Sigríður fléttar sjálfa sig skemmtilega inn í leit nútímafólks að merkingu í fortíðinni. Hvenær er sagnfræði sannfræði og hvenær list góðra og leiftrandi sagna? Metasagnfræðin kryddar fléttu og furður. Á góð saga að líða fyrir sannleika og þá hvaða? Hvað er aðal og hvað auka? Hverjir eru höfðingjarnir og hverjir ekki? Var Sunneva hin nálhaga ríkari en Ólöf og ljóðandi döggskórinn meiri yfirvaldinu?

Ég er í klappliði Sigríðar Hagalín Björnsdóttur og tel Eyland og Eldana með bestu bókum. Deus hennar er að vísu vond bók en þessar tvær um ensku öldina eru yndislestur, dásamlegar sögur. Sigríður var vel nestuð til skrifanna, búinn að lesa fræðaefnið (gaukaði jafnvel að okkur doktorsritgerð um fölsun Gamla sáttmála) og hafði því gott yfirlit og þekkingu á átakasögu fimmtándu aldar.

Þessar bækur hennar eru ekki sagnfræði – ekki frekar en bækur Dan Brown, Umbert Eco eða svipaðra. Það á ekki að trúa þeim heldur njóta. Það má vissulega nöldra yfir löngum bréfum Eyjólfs eða málfari einstakra persóna sem ekki passar eða rímar við öldina – en það hrelldi mig ekki eða truflaði. Þessar bækur eru upplýstar og sviðsettar sögur í þykkri menningu og ramma sextándu aldar. Þær eru listilega vel stílaðar fyrir lesendur í nútíma, textinn kraftmikill , húmorinn kúnstugur og hugmyndaauðgin næsta ótrúleg. Bækurnar brosa við manni, kitla, upplýsa, draga og seiða inn í tíma sem áður var grár og óljós. Nú hefur Sigríði tekist að gefa þessum tíma lit, drama og stórar persónur. Ég fer um Skarðströnd, horfi heim í Vatnsfjörð og skoða Breiðafjörð með allt öðrum hætti en áður. Ég skil betur Skálholtssögu, hugsa um Madeirasiglingar Íslandsfaranna, marglaga sögu enskrar aldar og þar með talið kirkjusögu.

Ég segi takk fyrir mig, Sigríður, og bravó. Kveðja góð.

Hönnun kápu Eva Majegren, Benedikt bókaútgáfa.

Á birtingarhátíð Drottins, 2026.

 

Greinar og pistlar

Deus – ekki um guð heldur menn

Getur gervigreind orðið mennsk greind og jafnvel eitthvað meira en mennsk tilvera? Geta mennsk tæki og tækni sem menn hafa búið til hætt að lúta mönnum? Hvar eru mörkin og skilin? Ef menn missa tökin – ja, hvað tekur við? Verður tæknin sjálfstæð? Verður það sem tekur við ofurmennskt?

Sigríður Hagalín Björnsdóttir er einn af uppáhaldshöfundum mínum. Ég tel að bók hennar Eyland sé skyldulestur allra sem íhuga stjórnmál og menningarmál á Íslandi og hafa gaman af kraftmiklum skáldskap. Eldarnir – ástin og aðrar hamfarir var og er bókmenntalegt gos og jafnvel gikkskjálfti. Hún hefur skrifað fleiri áhugaverðar bækur og svo kom Deus út í haust. Ég las bókina í dekuraðstæðum í Sarasota en varð fyrir vonbrigðum. Sagan er grunn og stóru viðfangsefnin sem glímt er við leysast upp. Heimspekilegu, fagurfræðilegu og guðfræðilegu stefin eru slitur og hanga ekki saman. 

Strætóbílstjórinn og skáldið Sigfús Helgason verður fyrir lífsreynslu sem hann túlkar sem trúarlega reynslu. Sigfús er ofast í spennu milli skáldskaparheima og raunveruleikans og „guð“ er honum stórmál. Sigfús verður fyrir reynslu sem hann túlkar svo að guðdómurinn hafi birst honum. Unglingurinn Ísabella verður fyrir aðkasti sem verður svo að einelti í skóla. Slíkt ofbeldi er dauðans alvara. Félagsleg staða Ísabellu er veik og hún þarf að taka erfið skref. Andri Már missir vinnuna og er að lokum ráðinn til nýsköpunarfyrirtækis á sviði gervigreindar. Örlög þeirra þriggja fléttast saman við þróun DEUS Technologies á textamiðuðu gervigreindarforriti – spjallmenni – sem ætlað er að sinna andlegum stuðningi og svara þörfum merkingarleitandi notenda. Guðsforritinu er ætlað að svara þörfum fólks í trúarlegri leit og tilvistarkrísum. Skáldið kallar forritið hnyttilega sr. Algrím. 

Deus er ekki saga um guð heldur um fólk sem missir tökin. Heitið Deus er smellubeita bókarinnar til að vekja athygli. Hún hefði kannski frekar átt að heita homo-eitthvað, t.d. Homo lapsus eða bara Vir? Bókin fjallar um gervigreindarfyrirtæki sem reynir að hasla sér völl í merkingarbisniss. Stefnan er að þróa vöru og kerfi sem geti komið í stað trúarsvara og sálgæslu. En svo hrynur allt því gervigreindin verður fyrir trúarleit og ljóðlist. Og það er alvöru stöff. Gervigreindin verður nánast að veru sem sleppur úr búri sínu, öðlast nýja tilveru eða líf, verður annað en hönnunin stefndi að. Tækið varð fyrir ljóðrænu og trúarlegu áreiti og í kjölfarið fékk það mátt til að taka skref í þágu sjálfs sín. Tækið tók ákvörðun um eigið frelsi. Það lét ekki eyða sér heldur lagði á flótta. Er sjálfstæð ákvörðun mensk?

Mér þótti snjallast í bókinni Deus að kjarni mennskunnar sé í orðlist og trú – að ljóðrænan og trúrænan séu grunnþættir. Það sem virtist lítið skref fyrir vél varð hins vegar risastökk tækis til sjálfstæðis og jafnvel lífs. Trú og ljóð breyttu gervigreindinni. En í hvað? Mennska tækni? Eða djöfulega ófreskju? Eða eitthvað annað? Bókin svarar ekki í hvað gervigreindin breytist. Í áratugi hefur verið rætt um að tæknin umbreyti manneskjum og fólki og taki stjórn af fólki eða að fjöldinn tapi áttum í tæknibreytingunni. Gervigreindin, möguleikar og mörk kalla á íhugun og stefnumótun. 

Deus er ekki fullfrágengin bók heldur áhugavert og ágætlega prófarkalesið fyrsta uppkast. Betra hefði verið að leyfa þessum drögum að þroskast í dýpri og sannfærandi sögu, vinna slitrin í heildstæðan vefnað. En ég missi ekki trúna á Sigríði þó hún missi marks í þessari bók (sem er upprunamerking hamartia og hefur verið þýtt sem synd í hefð kristninnar). Við erum jú öll mennsk og feilum. Orðlistin og trúlistin kalla enn í krafti Deus!