Er hægt að fyrirgefa? Já, það er afstaða Jesú Krists. Er líka hægt að fyrirgefa siðlausu fólki sem kann ekki, vill ekki og getur ekki séð eftir gerðum sínum? Er hægt að gera kröfu til þolenda nauðgana og annars ofbeldis að þeir fyrirgefi dólgunum? Gagnvart slíkum spurningum riðlast rök og raðir. Í kristninni hefur fyrirgefning verið talin ein æðsta dyggð manna. Í ýmsum trúarhefðum og siðfræði er hún tákn um andlega reisn og ræktun friðar. En eru til þær aðstæður að fyrirgefning sé ekki möguleg og jafnvel siðferðilega röng?

Morðtilraunin

Í ágúst 2022 réðst hettuklæddur maður á rithöfundinn Salman Rushdie þegar hann var að hefja fyrirlestur í New York. Árásarmaðurinn stakk hann fimmtán sinnum. Það var raunar nútímakraftaverk að Rushdie lifði árásina af. En hann varð fyrir varanlegum meiðslum og er m.a. blindur á öðru auga. Árásin kom ekki á óvart því Rushdie hafði lengi búið við dauðahótanir vegna bókar hans Söngva Satans, sem herskáum og sérsinna múslimum þótti óguðleg og móðgandi. Tjáningarfrelsi er mikils metið og varið af stjórnarskrám í lýðræðisríkjum. Því var árásin á Rushdie ekki aðeins tilraun til að drepa einstakling, heldur einnig árás á grunngildi þessara samfélaga.

Hnífur

Bók Salman Rusdie um morðtilræðið Hnífur: Hugleiðingar í kjölfar morðtilraunar er merkilegt uppgjör höfundar. Ég las íslensku útgáfuna í góðri þýðingu Árna Óskarssonar. Hnífur er hugleiðing um sársauka, ást og endurheimt mannlegrar reisnar. Rushdie lýsir af einlægni sálarangist sinni og innri baráttu í kjölfar árásarinnar. Um hann hríslaðist líka þakklæti fyrir að hafa lifað af en blandaðist reiði, ótta, skömm, sorg og ást.

Fyrirgefa?

Rushdie var margspurður hinnar vestrænu og kristilegu spurningar hvort hann gæti fyrirgefið árásarmanninum. Svar hans var skýrt og klárt. Nei, hann gæti ekki fyrirgefið honum. Hann sagðist ekki neita að fyrirgefa vegna reiði eða hefndarþorsta, heldur vegna heiðarleika gagnvart sjálfum sér. Rök hans voru að fyrirgefningin myndi brengla túlkun á því sem gerðist. Hún myndi rýra illsku árásarinnar og jafnvel afsaka hana. Hrylling voðaverksins ætti ekki að jafna út með góðvild. Rushdie hafnar að fórnarlömb eigi að fyrirgefa ofbeldismönnum og morðingjum. Hann telur að fyrirgefning án iðrunar sé siðferðileg rökvilla. Hún afsaki ranglæti í stað þess að horfast í augu við það og viðurkenna. Að neita að fyrirgefa geti því verið heiðarlegt og viðurkenning á að sumt sé ófyrirgefanlegt. Að fyrirgefa hnífamanninum væri ekki viturlegt. Að sleppa reiðinni væri eitt en að fyrirgefa allt annað.

Þar er efinn

Afstaða Rushdie sló mig og vakti til íhugunar. Að neita algerlega að fyrirgefa er sjaldgæft í okkar vestrænu samfélögum. Rushdie telur að fyrirgefning verði aðeins sönn í gagnkvæmri ábyrgð og ekki megi leggja á þolendur kröfu um fyrirgefningu sem skilyrðislausa skyldu. Að neita að fyrirgefa telur hann ekki vera harkalega afstöðu. Í heimi þar sem ofbeldi er oft réttlætt með trú eða hugmyndafræði sé það virðingin fyrir lífinu en ekki fyrirgefning sem væri helgasti gjörningur manna.

Nálægð við dauðann varð Salman Rushdie tilefni til róttækrar sjálfsskoðunar. Hvað er þess virði að verja? Rushdie viðurkenndi eigin skömm fyrir að hafa lyppast niður og ekki brugðist hetjulega við árásinni og barist við hnífamanninn. Reiði og sorg blönduðust í viðleitni hans til að skilja hvers vegna list gæti vakið hatur og að bók hans hafi valdið slíku uppnámsfári að margir teldu nauðsynlegt að drepa hann. Smám saman vék reiðin fyrir þakklæti til lækna, eiginkonu hans, vina og lífsins. Ferlið varð honum sem endurfæðing. Rushdie sýnir að endurheimt lífsmáttar eftir ofbeldi krefst ekki aðeins bata líkama heldur líka sálar. Í stað ótta kom mild viska, að lifa áfram væri besta svarið gagnvart þeim sem vilja þagga og hefta tjáningarfrelsi.

Kristnin og rök Rushdie

Jesús Kristur mótaði vestræna fyirgefningarhugsun. Kristnin er umfram önnur trúarbrögð átrúnaður fyrirgefningar, viðsnúnings og nýrra möguleika. Fyrirgefning í kristninni er ekki hugsuð sem umbun fyrir iðrun brotamanna, heldur fremur sem tjáning um líf og vilja til umbreytingar. Rushdie telur það ranga kröfu að þolandi eigi að fyrirgefa þegar gerandinn hefur hvorki iðrast né axlað ábyrgð. En fyrirgefning er ekki viðskiptasamingur heldur skapandi gjörningur til lífs. Fyrirgefning á aldrei að vera sáttaklapp á bak ofbeldismanns heldur ávöxtur þroskaferils persónu þess sem fyrirgefur. Á krossinum fyrirgaf Jesús Kristur þeim sem hvorki iðruðust né báðu um fyrirgefningu. Það var ekki til að afsaka eða gera lítið úr vonskuverkunum heldur ávöxtur opinnar lífsafstöðu sem veitir möguleika og umbreytingu.

Rushdie vill sleppa hatrinu en getur þó ekki fyrirgefið. En vandinn við að fyrirgefa ekki heldur sári þolandans opnu, nærir sársauka og nístir sál. Menn sem loka losna ekki við glæpinn og hefta jafnvel eigin lækningu. Í fyrirgefningu – óháð iðrun – getur fólk losnað við fjötra fortíðar, ofbeldi og hrylling og orðið frjálst. 

Rushdie telur fyrirgefningu vera veikleika eða marklausa hógværð gagnvart ofbeldi. Í því er hann ólíkur hinni hefðbundnu kristnu afstöðu. Kristnin hefur alltaf haldið fram þeim skilningi að fyrirgefning sé róttækt viðnám gegn ofbeldi. Hryllingurinn á hvorki að móta fólk, ferli eða úrvinnslu. Kristnin hvetur til fyrirgefningar en skyldar þó engan til svo skapandi afstöðu. Innsæi Jesú Krists og kristninnar er að fyrirgefning geti breytt öllum forsendum og leikreglum samskipta. Fyrirgefning getur orðið virkt siðferðileg kraftaverk og brotið hatur tuddanna.

Rushdie skilgreinir fyrirgefningu sem rökvillu þegar ofbeldismaðurinn iðrast ekki. Í kristninni er ekki útreiknað réttlæti og þar með ekki hefndarskylda. Fyrirgefningin er ekki endurgjald heldur sú frumafstaða að hið góða eigi að ráða en ekki hið illa. Fyrirgefnin er trúarafstaða og lífsstefna en ekki siðferðileg viðurkenning. Guð elskar og dæmir elskulega og mannfólkið er kallað til að leysa og brjóta hlekki hefndar og böls.

Úrvinnslan

Reiði höfundar hríslast um alla bók hans og litar hana kröftuglega. En hið kristna innsæji er að hvorki Rusdie né aðrir þolendur þurfi að afsaka böl og illvirki eða gera ofbeldi upp röklega. Köllun hans og allra, sem hafa orðið fyrir árásum, er að láta ekki illskuna stjórna eða fjötra sig, ástvini, frændgarð og samfélag.

Hefndarskylda hefur aldrei þjónað lífinu heldur dauðanum. Auga fyrir auga og tönn fyrir tönn-lögmálið skilar hvorki sálarfriði né samfélagssátt. Lífið blómstrar ekki ef aðeins er hugað að debit og kredit. Í fyrirgefningu endurheimta margir nýja sýn á líf og gæði og ná stjórn á eigin lífi og þar með sátt. Að sleppa hnífamönnum er að virða hið róttæka frelsi sem við mannfólkið erum kölluð til. Fyrirgefning er boðskapur um líf þrátt fyrir ofbeldi, brot og dauða. Það er erindi páskanna að dauðinn dó en lífið lifir. Að fyrirgefa er að lifa í ljósi páska en ekki í anda föstudagsins langa.

Salman Rushdie, Hnífur: Hugleiðingar í kjölfar morðtilraunar, Mál og menning.