Við feðgar horfum gjarnan á kvikmyndir saman. Kvikmyndaklassíkin heillar okkur. Í fangið datt gamall DVD-diskur sem fór í spilarann. Það var Once upon a Time in the West, mynd Sergio Leone. Ég sá ekki myndina þegar hún var sýnd fyrst árið 1968 enda var vitund mín á hippatímanum annars staðar en við vestrauppgjör.

Við feðgar vissum að kvikmyndin var einn frægasti vestri allra tíma og höfðum því talsverðar væntingar og aldrei spillir músík Ennio Morricone. En okkur fannst myndin langdregin, hæg og sérkennileg. Senurnar voru teygðar og ekki ljóst til hvers eða af hverju. En landslagið var flott og senurnar voru vel gerðar. Leikaravalið var ljómandi og gaman að sjá gömlu kempurnar lifna á ný.  

Smátt og smátt dagaði á okkur að Leone væri ekki að segja einfalda sögu heldur að lýsa samfélagsbreytingum Ameríku. Gamli heimur byssukarlanna og útlagalífs var að hverfa og nýtt samfélag með bisniss og borgamyndun tæki við. Lestarteinarnir voru tákn um nýjan tíma. Fjallað er um grimmd og ofbeldi lögleysunnar og mikilvægi skipulagsins. Sem sé andstefin um fortíð og framtíð, óreiðu og reglu. Hvernig eiga karlar að vera og hvaða hlutverki gegna konur á breytingatímum? Hinn miskunnarlausi og grimmi Frank (Fonda) er tákn um skefjalaust ofbeldi gamla tímans. Að honum sækir hinn dularfulli Harmonica (Bronson) sem minnir á Greifann af Monte Christo – báðir að hefna fyrir fortíðarhrylling. Aðalkonan í kvikmyndinni er leikin af Claudiu Cardinale og er áhugaverð útgáfa af því sem Kaninn kallar the Southern Lady, sterka konan sem lifir af en líður samt í ofbeldissamfélagi karla.

Hæga myndin hans Sergio Leone var vissulega hæg en vann á þegar dagaði á okkur að hún væri menningaruppgjör og lýsti fæðingu nýs tíma, nýrrar menningar. Á menningarskilum í okkar samtíð lyftir hún upp í vitundina ýmsum stefjum um breytingar og nauðsyn þeirra. Áherslurnar í Trump-pólitíkinni hafa verið á forræði hinna sterku. Íranhernaðurinn, Venezuelaárásin, Grænlandsfurðurnar og Kanadaeineltið hafa verið undarlegt innslag í heimspólitíkina. En þegar maður horfir á þennan gamla vestra rifjast upp að byssuglaði rugludallurinn er fyrirmynd skertra smákarla sem þrá að stjórna og beita ofbeldi hiklaust. Nýjir heimar samgangna, viðskipta og laga taka aldrei algerlega yfir gamla heima. Tuddarnir viðurkenna aldrei ósigur sinn og smæð heldur halda áfram að reyna að ná völdum. Þeir vilja líka ráða í nýjum og reglufastari heimum en síðan breyta honum að eigin þörfum.

Einu sinni í vestrinu er enn í heimspólitík og samskiptum. Tuddarnir eru ekki dauðir heldur lifa í voninni. Klassík er aldrei bara fortíð heldur með merkingarplús sem kryddar íhugun hverrar nýrrar samtíðar. Einu sinni í vestrinu er hæg en þó góð og merkingarþrungin kvikmynd. Og hún spyr okkur: Hvort viljum við lifa í heimi sem stýrt er af lögum og góððri reglu eða heimi sem tuddarnir stjórna og oft með ofbeldi? 

Þögn einkennir kvikmyndina fremur en málæði. Helmingi færri orð eru notuð en í sambærilegum kvikmyndum og setningarnar sem sagðar eru skipta máli. Þessar tvær eru mikilægar lykilsetningar: 

People scare better when they’re dying.

Keep your lovin’ brother happy.