Skilgreind hlutverk presta þjóðkirkjunnar er að boða orð Guðs, veita sakramenti, þjóna fólki og lifa í trú og af ábyrgð. En auk kirkjulegra eða guðfræðilega skilgreindra hlutverka hafa prestar löngum verið kallaðir til starfa í þágu samfélaganna sem þeir þjóna. Það eru samfélagshlutverk þeirra. En svo eru áhugamál persónanna að baki hempu og krafa, gáfur þeirra og vöggugjafir. Hlutverk, uppeldi, ástríða, menntun, köllun og metnaður fléttast saman í mönnunum.

Eftirfarandi yfirlit hér að neðan varð til þegar ég undirbjó fund presta í Skálholti áratug fyrir lok síðustu aldar. Með flokkuninni reyndi ég að lýsa mismunandi hugðarefnum, áherslum og jafnvel sjálfsskilningi klerka. Af því flokkunin var lituð og frökk – þótti sumum kollegum mínum  – urðu umræður á fundinum. Svona var listinn anno 1991.

Embættismaðurinn

Sinnir hinum formlegu embættisverkum af vandvirkni, skilar skýrslum réttilega, messar samkvæmt ákvæðum og óskum og sinnir embætti kvillalaust en ekki endilega af ástríðu eða neinum sérlegum áhuga. Hlutverk fyrst og fremst formlegt. Embættismaðurinn vill festu en forðast helst óþarfar breytingar.

Listamaðurinn

Listamaðurinn er t.d. skáld-presturinn, ljóðskáld eða rithöfundur. Margir prestar eru vísnavinir, þ.e. hagyrðingar en skáldunum fer líklega fækkandi í prestahópnum. Til eru afbragðshljóðfæraleikarar í stétt presta. Þá eru til nokkrir frístundamálarar í stéttinni, drátthagir og einnig góðir ljósmyndarar. Trú og list eru jú systur en óþarfi samt að rugla þeim saman. 

Fræðimaðurinn

Sá verður sérfræðingur á einhverju sviði fræða. Guðfræðin liggur eðlilega beint við og margir sérhæfast t.d. í helgisiðum og helgisiðafræðum, sálgæslu eða öðrum greinum prestsskapar og guðfræði. Aðrir leggja fyrir sig lögfræði, þjóðfræði, almenna eða sértæka sögu t.d. héraðs eða lista, ættfræði, bókmenntir eða sálfræði. Áður urðu menn sér úti um sérfræði af þessu tagi með lestri og iðkun en nú á síðari árum æ meir með formlegu viðbótarnámi.

Sérfræðingurinn

Til er að verða hópur prestar, sem hefur aflað sér sérstakrar hæfni t.d. í viðtalsmeðferð eða sjúkrahússtörfum. Sérfræðin er ekki síst í sálgæslugeiranum.

Skemmtarinn

Beitir sér á gleðisviðinu, tekur þátt í spilamennsku, veislustjórn, skemmtiræðum við gleðileg tækifæri, leikfélagi, vísnagerð í gáskaþágu, hefur gjarnan á vörum brandara- eða skemmtisögur. Mun meiri krafa er á dreifbýlispresta í þessum efnum en þéttbýlispresta. En þó er þess víðast vænst, ef ekki með beinum þá með óbeinum hætti, að presturinn skemmti fólki. Stundum er jafnvel ætlast til af prestum að þeir séu n.k. uppistandarar í athöfnum, jafnvel útförum. 

Aukaverkahetjan

Það er presturinn, sem einbeitir sér markvisst á þéttbýlissvæðum að jarða, skíra og gifta sem flesta. Sumum er þessi þáttur mikilvægur tekjuþáttur en öðrum í bland sjálfsvirðingarþáttur inná- sem útá-við. Einstaka prestur lendir í miklum aukaverkum vegna starfa við ákveðna kirkju eða hverfi eða vegna sérstakrar hæfni eða umtals og frægðar.

Uppalandinn

Prestar hafa  fyrr og síðar sinnt uppeldis- og kennslumálum, verið iðnir við uppfræðslu, enda í samræmi við vígslubréf og hefð. Margir hafa verið upplýsingarmenn í anda og beitt sér í kennslu og svo er enn. Fróðleiksfúsir Íslendingar og skólakerfi þjóðarinnar hefur notið prestanna, já um aldir. Margir prestar hafa og verið kunnir að hæfni í kennslu og margreyndir í fræðslustarfi kirkjunnar. Presar hafa leitað í kennslu vegna hugsjóna, aukatekjuþarfa eða vegna neyðar í skólastofnun þess samfélags sem þeir þjóna. 

Safnarinn

Áður voru prestar einhverjir dyggustu bókakaupendur þjóðarinnar og áttu sumir mikil söfn, sem voru jafnvel til einangrunar illa byggðum prestssetrum (ég veit af prestssetri í Árnessýslu sem kólnaði mjög þegar prestur fór með safnið sitt)! Einstaka sérhæfðu sig í bókasöfnun t.d. ljóðasöfnun eða tímaritasöfnun. Svo eru safnarar meðal presta með önnur mið, s.s. tækjasafnarar t.d. myndavélasafnarar, tölvusafnarar, frímerkjasafnarar – sagnasafnar og vísna flokkast jafnvel undir þennan lið.

 Búhöldur

Vegna launaskipunar voru margir prestar bændur og héldu áfram búskap af ýmsum ástæðum eftir að prestar komust á launaskrá ríkisins í upphafi 20. aldar. Margar prestssetrajarðir voru góðar bújarðir. Eiginlegum bændum fer fækkandi þótt ýmsir séu enn með hobbýbúskap vegna aðstæðna. Hins vegar eru margir prestar sem sameina sérþekkingu tekjuaukningu með sérhæfingu á einhverju sviði. Tölvuprestarnir fylla flokk nútíma búhölda – búa við mús í stað fjár.

Stjórnandinn

Með vaxandi safnaðarstarfi hafa ýmsir prestar notið hæfni eða stjórnunaráhuga og skipulags-hyggju eða hæfni hafa leitast við eða verið þrýst í að verða framkvæmdastjórar safnaða. Þá hafa einstaka prestar sinnt launuðum eða ólaunuðum stjórnunarstöðum í félagssamtökum og einnig stofnað fyrirtæki í viðskiptum.

Félagsmálafrömuður

Sinnir mjög félagsmálum og gæti jafnvel talist óformlegur félagsmálastjóri samfélagsins. Á ekki síst við presta í dreifbýlinu.

Hvað af þessu passar enn? Áhugavert væri að einhver tækju sig til og skoðuðu hvaða áherslubreytingar hafa orðið í prestahópi þeirra sem nú þjóna í þjóðkirkjunni, 35 árum eftir að þessi listi varð til.

Myndin er af hinum góða guðfræðingi, prédikara og félaga, Peder Skov Jakobsen, Kaupmannahafnarbiskupi. Ég tók myndina af honum þegar við vorum eitt sinn að undirbúa Porvoo-messu í Karlskirkjunni í Tallinn, Eistlandi.