Kristnir menn leyfa eftirmyndir af Jesú. Því er til fjöldi mynda af Jesú Kristi frá öllum öldum. Þær eru misgóðar. Besta myndin af Jesú er ekki til því Jesús er aðeins séður og skilinn á forsendum hverrar tíðar. Mynd Jóhannesarguðspjalls er ein margra Jesúmyndanna, mynd Ágústínusar kirkjuföður önnur og rissa Jóns Vídalíns af Jesú Kristi enn önnur. Fólk sem hrífst af Jesú Kristi eða lætur hann sig einhverju varða gerir sér mynd af honum. Myndirnar eru margvíslegar og spretta fram af mismunandi ástæðum og forsendum. Sumar eru túlkun á trúarreynslu, aðrar vörpun á pólitískri draumsýn hóps og enn aðrar eru siðferðisfordæmi.

Guðhverfar eða mannhverfar Jesúmyndir

Hver kynslóð lyftir upp þeim myndum af Jesú, sem gefa aðstæðum tímans einhverja túlkandi merkingu. Hin eina og sanna mynd af Jesú er því ekki til nema í veruleika Guðs. En vinir Jesú vilja lifa með hinum guðlega elskhuga, skilja hann og ímynda sér veru hans og eðli. Í samlífinu opinberar Guð ásjónu sína og gefur innsýn í eigindir sínar.

Myndagerðin er gagnvirk því kristnir menn leggja til hennar með lífi sínu og líka með því að segja söguna um Jesú með þeim besta hætti sem menn kunna að tjá. Saman verða myndirnar af Jesú marglaga mósaíkmynd kynslóðanna. Við sjáum það sem við höfum þörf á, forsendur til að skilja og löngun til að tjá öðrum.

Upphafnar Jesúmyndir draga fram himneskt eðli hans og samkvæmt þeim verður Jesús Kristur aðallega andleg, upphafin vera. Þetta eru guðhverfu Jesúmyndirnar.

Á hinum vængnum eru mannhverfar myndir vegna þess að augum er frekar beint til jarðar en himins. Í þeim verður Jesús Kristur stundum fremur mannafrömuður en himinfrelsari.

Þarfir hvers tíma kalla á Jesútúlkun

Að búa til Jesúmynd er ekki aðeins það að draga upp portrett með línum eða orðum. Myndin af Jesú er ekki aðeins mynd ásjónu eða líkama hans. Jesús Kristur er persóna sem á sér raunverulega en túlkaða sögu, sem er skráð í fjórum guðspjöllum Biblíunnar. Kristnum manni er saga hans lykill að sögu mannkyns og sögu heimsins af því að í honum er sögð saga Guðs. Í kirkjuárinu tjá textar og helgihald söguna og við höfum aðlagað margt í dagatali Vesturlanda að þeirri sögu. Meginhátíðir okkar eiga sér túlkun á sögu Jesú og gildir einu hvert er upphaf hátíðanna. En af því að þarfir manna eru ólíkar á mismunandi tímum og einstaklingar og hópar eiga sér mismunandi lífsglímur þarf stöðugt að endursegja Jesúsöguna. Menningarlegar aðstæður og hefðir kalla á mismunandi túlkun. Menningarsaga Rússa á miðöldum er allt önnur en Ítala á þriðju öld og Jesúmyndir þessara menningarhefða því mismunandi. Andóf Þjóðverja gegn Rómarvaldinu á sextándu öld ýtti við Lúther og löndum hans í nýtúlkun Jesú Krists. Nítjándu aldar Þjóðverjar gerðu sér svo nýjar hugmyndir og Jesúmyndir ungra Reykvíkinga á okkar tímum eru enn aðrar.

Stundum hefur sektarkennd einstaklinga eða hópa haft mótandi áhrif á hvernig hinn frelsandi Jesús hefur verið skýrður. Einu sinni varð Jesús e.k. sósíalistískur byltingarsinni. Á aðkrepptum tímum hafa trúmenn séð í honum kaghýddan píslarbróður eins og í Passíusálmum Hallgríms Péturssonar. Sagan af Jesú á sér grunnþætti en þarfir trúmanna beina sjónum að einu eða nokkrum þáttum fremur en að heildinni. Þá hafa kirkjudeildirnar hreinsað eða fjarlægt sumt og lyft á kostnað annars í Jesúsögunni. Í trúar- eða kirkju-hefðum eru síðan meginlyklar og mörk varðandi leyfilega og mögulega túlkun. Vestræn menning er samtvinnuð sögu kristninnar. Þegar sagan um Jesú Krist er sögð er unnið með grunngildi lífsins, gildi menningar, frumsögu þess að vera maður, á hvaða forsendum og til hvers. 

Jesús frá Montreal fæddist

Þegar hópur Denys Arcand hóf vinnu við kvikmyndina Jesús frá Montreal kom í ljós að allir þátttakendur höfðu forskilning á hvað í sögu eða veruleika Jesú Krists væri mikilvægt og hvað væri hægt að tjá. Allir þekktu grunnsöguna, allir höfðu einhverjar forsendur, fordóma og tilfinninganálgun, sem síðan var hægt að nýta á ýmsan hátt. Efnið var því þrungið og hópurinn varð eins og börn í kirkjulegu ævintýri.

Arcand gat þess að það hefði verið töfrum líkast að vinna myndina.[i] Skeggjaður leikari í áheyrnarprófi var kveikja að kvikmyndinni. Þegar Arcand var að leita að leikurum í kvikmyndina Fall ameríska heimsveldisinsmætti einn prufuleikarinn alskeggjaður.[ii] Hann afsakaði sig og sagðist leika Jesú á kvöldin. Þess vegna væri hann svo skeggprúður.[iii] Þetta var sáningin sem síðan spíraði í huga Arcand. Þegar hann hafið lokið gerð Fallsins beið hans glíman við mennskuna í nútímanum, sem hann vann með því að endurvinna helgileik fyrir nútímafólk.

Í Fallinu lýsti Arcand falli gilda vel, óheilindum samskipta kynjanna og misnotkun fólks í þágu sjálfhverfra þarfa. Á einum stað í þeirri mynd segir að allar fyrirmyndir fyrir líf einstaklinga séu horfnar. Ekkert sé eftir nema fordæmi skrítlinga eða dýrlinga, sem venjulegt fólk treystir sér ekki til að nýta og leika eftir. Að glíma við sögu Jesú er því eðlilegt framhald í ferli Denys Arcand vegna þess að saga Jesú er lykilsaga vestrænnar menningar. Með því að segja sögu af Jesústaðgengli í nútíma er jafnframt unnið með túlkun á tilgangi manna, gildum og merkingu.

Tvennur

Mikilvægt stílbragð kvikmyndarinnar Jesú frá Montreal er tvennur. Þær eru magnaðar til að auka dramatíska spennu milli para eða andstæðna. Tvennur eru algengar í bókmenntum og í kvikmyndum. Margar Disneymyndir eru t.d. byggðar upp á grunni siðtvennu góðs og ills. Auðvitað þarf leikhús og kvikmynd blóð og spennu fyrir góða flækju og hrífandi söguþráð, en tvennurnar í mynd Denys Arcand eru vel unnar og sláandi.

Leikararnir sem manneskjur

Kvikmyndin var gerð árið 1989. Faðir Leclerc (Gilles Pelletier) var kaþólskur prestur, sem vildi poppa upp helgileik, passíu, um Jesú Krist og fékk til liðs við sig leikarann Daniel Coulomb (Lothaire Bluteau). Sá tók verkefni sitt alvarlega, lagðist í Biblíufræðin, kynnti sér allt sem hann gat náð í um Jesú. Hann las margt sem var öðru vísi en hann átti von á. Nýja testamentisfræðin hafa verið frjó síðasta árhundraðið en ekki allar fréttirnar hafa borist til almennings. Og leikstjórinn heillaðist. Samtímis stúdíunum byrjaði hann leit að leikurum. Þótt Daniel hafi verið í löngum túr um heiminn í leit að eigin tilgangi og visku hafði hann tengsl og líka grun um hver gætu skilið og væru fær um nýsköpun. Daniel hafði ákveðna leikara í huga og fór til að finna þá og kalla til verka. Í ljós kom, að þeir voru allir í firrtri biðstöðu og leið ekki vel í störfum sínum. Einn leikarinn var rödd í klámmynd og annar n.k. geimrödd. Ein var viðhald prestsins og hjálparkokkur í kirkjumötuneyti fyrir fátæklinga. Sú fjórða var misnotuð leikkona, sem var búið að sannfæra um að gildi hennar væri fyrst og fremst í kringum miðju líkamans!

Daniel, skapandi leiðtoga, tókst að sannfæra leikarana um, að verkefnið væri mikilvægt og verðugt alvöru og merkingarskapandi leikhúsi. Hann fékk í þessu köllunarferli stöðu hins styðjandi frelsara. Og lausnarahlutverkið varð æ skýrara eftir því sem á myndina leið. Undirbúningsvinnan hófst, hópurinn slípaðist saman, mótaði allt aðra Jesúsögu en gamaldags passía dómkirkjunnar hafði sýnt. Þessi Jesúsaga varð mannhverf og margt af spámannlegum orðum Jesú rataði í stykkið. Passían sló í gegn og var lofuð af leikgagnrýnendum og leikpáfum Montreal, en við litla hrifningu hjá klerkum og kirkjuyfirvöldum.

Leikur í lífi og lífið í leiknum

Leikhópurinn varð sem einn líkami, einn hugur og kærleikssamfélag. Hann lét því ekki bugast þegar kirkjan vildi ekki lengur standa straum af og bera ábyrgð á sýningum passíunnar. Lögregla var kölluð til þegar leikhópurinn sýndi þrátt fyrir bann kirkjuyfirvalda. Daniel í Jesúhlutverkinu var „handtekinn“ þar sem hann hékk á krossinum! Presturinn réð ekki ferðinni lengur, yfirvald kaþólsku kirkjunnar samþykkti ekki Jesúmyndina sem var túlkuð, “trúfræði” sýningarinnar, og bannaði frekari sýningarnar. Ekki varð þó aftur snúið, lífið hafði breyst í leikhús og leikhúsið var orðið lífið. Kirkjan átti að vera heimili lífs og merkingar, en prestarnir, stjórnendur kirkjunnar, voru á svig við þann veruleika. Áhorfendur voru virkjaðir eins og í Brechtíönsku leikhúsi, gátu ekki staðið utan dramans, heldur urðu að taka ákvörðun með eða móti. Í leikhúsi sannleikans er ekkert hlutleysi. Þegar lögreglan mætti aftur á staðinn lét einn áhorfenda ekki bjóða sér lögleysu eða ranglæti. Hann var jötunn að burðum, tók löggu föstum tökum en í átökunum féll krossinn. Hinn krossfesti Daniel/Jesús varð undir og fékk þungt höfuðhögg. Honum var ekið á spítala, sem reyndar bar nafn biblíuhöfundar. Þar var enga hjálp að fá. Með nafni spítalans var gefið í skyn, að kristileg stofnun hjálpi ekki “Jesú” í neyð og sé þar með fölsk.

Daniel virtist hressast og reis upp í helfró. Hann fór niður í lestarstöð – steig niður til heljar – og prédikaði eins og heimsendaspámaður en féll svo. Þá var hann fluttur á sjúkrahús að nýju, nú gyðingalegt. Þar fékk hann betri hjálp en meðal hinna “kristnu,” en dó þar í skjóli Gyðinganna. Svo kom fórnin, líkami hans var notaður til að gefa sjúkum nothæf líffæri, blindum auga og þar með nýja sýn, öðrum gott hjarta til lífs o.s.frv. Dauði Daniels varð ekki til einskis heldur til að bæta líf fjölda fólks, líkamlega með líffærum og félagslega og andlega með leik og verkum. Fórn Daniels var ekki friðþægjandi staðgengilsfórn heldur “líffærandi” fórnardauði. Daniel rétti fólk við með því að efla félaga og aðdáendur til meðvitundar og lífsbreytinga. Sú lausn er í anda dýrlinga kristninnar. Það er fólk sem gengur svo algerlega inn í hlutverk Jesú að það verður fyrirmynd og staðgenglar Guðs í veröldinni, Jesúbirtingar.

Jesúmyndir og Jesúbirtingar

Meginstef kvikmyndarinnar lýtur að Jesú Kristi, þ.e. hver hann er. Þar kemur fyrsta tvennan, Jesúpassían og Danielspassían. Annars vegar er leitað að hinum sögulega Jesú. Daniel lagði sig eftir öllu því, sem akademían gat frætt um. Hann fór til þeirra, sem talin voru ferskust og fremst í fræðunum. Hann var óbundin af klafa túlkana alda og kaþólsku kirkjunnar, gat komið að sögunni með eigin leit og gildi og því opnað Jesúsöguna algerlega. Þannig fólk hefur allar aldir leitað inn í Biblíuna, trú og kirkjur. Þessi nálgun hefur verið ívaf í sögu kirkjunnar, líka hinnar kaþólsku. Fólk á öllum tímum leitar að merkingu Jesúsögunnar fyrir eigið sjálf og samfélag. Jesútúlkanir eru því margs konar og fjölbreytilegar.

Jesúsagan tekur Daníel í faðminn og hann túlkar hana að nýju. Leiðin er mannhverf en með trúarlegri, andlegri áherslu eða skírskotun, sem kemur fram bæði í Jesúpassíunni og líka í Danielspassíunni. En svo eru aðrar víddir og skírskotanir í myndinni eins og sena á bókasafninu þar sem Daníel situr og stúderar Jesúfræðin. Bókasafnsfræðingurinn snýr dæminu við fyrir honum. Þó Daníel sé að leita að Jesú Kristi verður það Kristur, sem finnur hann. Konan verður í þessari senu ekki aðeins starfsmaður bókasafns heldur spámaður, boðberi tíðinda og merkingar. Reyndar kemur hún svo aftur fram sem fylgikona trúarlegs sérvitrings síðar í myndinni. Annars vegar er konan spákona og hins vegar dæmi um skringileika trúarinnar, að hinir trúuðu verða skrýtnir. Í hlutverkum konunnar er tvenna.

Myndin þyrlar upp spurningum um hlutverk og merkingu Jesú Krists í samfélagi okkar og samtíma. Myndinni er ekki ætlað að gera upp við fræðin um Jesú Krist. Það, sem sagt er um Jesú, er samtíningur úr ýmsum áttum. Sumt var úr Jesúvinsamlegum pólitískum byltingarhefðum sem og frómleikshefðum þar sem Jesúmyndin er yfirfærð í androgynus, ókynjaðan og gæskuríkan Jesú. Jesús verður í myndinni fyrirmynd fólks um einfaldan smekk í mannlífinu. Ef menn aðhyllast Jesú Krist eiga menn að andæfa spillingu og temja sér tortyggni gagnvart einfaldandi kerfum.

Trú í verki – trú til lífsbóta

Myndin er sem samantekt Jesúviðhorfa í kjölfar 68-byltingarinnar, þ.m.t. hippaíhugunar og frelsunarguðfræði. Sameiginleg grunnafstaða fólks í þessum hreyfingum var, að lífinu eigi að lifa, að menn eigi ekkert síður að gera en hugsa, að siðferði manna sé ekki síður mikilvægt en skoðanir og trúarkenningarnar. Þeir hippar og samfélagsgagnrýnendur, sem létu sig trúmál varða, höfðu áhuga á mannhverfum Jesú, sem beitti sér í samfélagsbetrun og að einstaklingar brytust úr hvers kyns fjötrum. Jesúmyndin varð því gjarnan af hinum mennska Jesú en síður af hinum himneska. Mynd af Jesú Kristi þessa tíma var af hinum elskulega geranda og lausnara einstaklinga og ákveðinna aðstæðna en síður af hinum kenningarlega og guðfræðilega Jesú Kristi, frelsara heimsins.

Gegn stofnunum

Í Jesú frá Montreal er skerpt tvennan milli smáhóps mennskunnar annars vegar og stofnunar hins vegar. Litli hópur Jesú var góður, en stofnanir Gyðinga og Rómverja vondar. Hið sama gildir varðandi nútímastofnanir. Kirkjustofnun og þjóðfélagsstofnanir eru vondar, en litli hópurinn er góður og gengur erinda mennskunnar og hins rétta lífs. Trúarstofnun myndarinnar, kaþólsku kirkjunni, farnast illa í myndinni. Fram kemur, að sitthvað er trú og trúarstofnun. Réttlætingar stofnunarinnar í mynd hins breyska og brjóstumkennanlega prests eru átakanlegar. Leclerc telur fólk koma í kirkju vegna tilfinninga en ekki dýpra inntaks. Kirkjan er því í hans túlkun grunnfærið leikhús og eiginlega vefur blekkingar. Þar skiptir öllu, að leika vel og láta ekki slá sig út af laginu. Reglur kirkjustofnunarinnar eru skýrar, ekki má hrófla við kenningunni, ekki koma með nýjar áherslur sem gagnast lífi og fólki. Svo virðist sem kenningin sé hluti af blekkingarvef, sem komið hefur verið upp til að dylja hið eiginlega.

Guð farinn annað?

Leikhúsfólkið átti bara að laga leikritið en ekki semja alveg nýtt stykki. En af því Daniel var opinn og hópurinn heill megnuðu þau sameiginlega að fæða nýtt líf einlægni og hreinleika hjartans. Í myndinni veifaði presturinn hækjum og tækjum, sem fólk notaði í kirkjulegu samhengi. Er kirkjan hækja? Er hún bara í bisniss og eru starfsmenn hennar aðeins hræddir og sérgóðir tækifærissinnar? Svarið við þeim spurningum er næsta augljóst. Kirkjuyfirvöldin bentu á að tvær milljónir kæmu í kirkjuna árlega og þeir þyrftu ekki að auka aðsókn með leikritinu. En leikararnir voru orðnir málsvarar raunveruleikans og Guðs en kirkjan virtist leikhús hins guðlausa valds, spillingar, niðurrifs, dauða. Leikararnir voru farnir að höfða til trúarlegrar vannæringar fólks, áhorfendur fóru að taka Jesú Krist alvarlega en stofnunin hafði aðeins áhuga á að fólk kæmi en ekki að líf þess breyttist.

Jesús frá Montreal var ávöxtur síns tíma. Jesútýpan opinberaði spillingu innan sem utan hins trúarlega sviðs, í auglýsingabransanum, leikhúskerfinu og lögfræðibransanum. En dómsvaldið kemur skást út. Þar vinna menn betur en á hinum póstunum. Hvað kerfisvandann varðar er þessi mynd skyld pólitískri, bókmenntalegri og kvikmyndalegri samfélagsgagnrýni á árunum 1965 til 1990. Jesús frá Montreal sýnir hinn einfalda, fallega, hugrakka, vitra, alvarlega og hljóðláta Jesú Krist. Hann var spámaður, sem átti í höggi við kerfi, sem spilltu hinu góða lífi. Myndin stendur með mennskunni og hinum kúguðu. Heilagleiki Jesú frá Montreal er mótaður karakter grundvallaður á ákveðnum gildum og lét ekki buga sig af valdi og fjármunum. Því megnar hann að höfða til fólks. Hann var leiðtogi á grundvelli siðgilda og mannúðar og megnaði hann að valda samfélagslegum usla, ógna trúarkerfum og valdastéttum.

Biblíuatburðir í nútíma

Tvenndir eru settar upp milli biblíufyrirmynda og nútímafyrirbæra. Upphafssenan rímar við Jóhannes skírara, sem segir að betri “leikari” muni koma. Þegar Daniel safnar leikurum gengur hann í fótspor Jesú, sem safnaði til sín lærisveinum. Daniel gekk berserksgang í gerð bjórauglýsingar þegar Mirelle, Maríu Magdalenu-týpun, var niðurlægð. Sú sena á sér baksögu í musterishreinsun Jesú. Þar var Jesús að leggja áherslu á að bænahúsum eigi ekki að breyta í bisnisshallir. Áherslan var að fólk eigi að njóta forgangs og auglýsinga- eða viðskiptabransinn eigi ekki að misnota fólk. Réttarhöldin yfir Daniel endurspegla réttarhöldin fyrir Pílatusi. Þar sjáum við Denys Arcand, leikstjórann sjálfan, undir hárkollu dómarans. Lögmaðurinn tungulipri gengur hringinn í skýjakljúf og minnir á freistandi og fagurgalandi djöful, sem ekki lætur rugla sig þrátt fyrir höfnun því hann gengur aftur í lokasenum og vill stofna tilraunleikhús. Kona í auglýsingageiranum vill “haus” vinar Daniels til að nota í auglýsingu. Henni tekst það og hann er síðan sýndur “afhausaður” á auglýsingaskilti í lokasenum á brautarstöðinni. Skiltið er þá sem diskur með afhöggnu höfði Jóhannesar í palestínskri höll fornaldar. Auglýsingamenn allra landa athugi! Líffæragjöf Daniels á sér fyrirmynd í lækningum Jesú og upprisu. Áform um tilraunaleikhús er fyrirmynduð í stofnun kirkjunnar. Þetta eru aðeins nokkrar af fjölmörgum tvennum kvikmyndarinnar.

Myndin tengir vel fortíð og nútíð. Hún tekur á ýmsum áhugverðum spennupörum og vinnur vel úr. Hún er ekki fræðslumynd um Kristsfræði, heldur er hún passíumynd. Hún gegnir hliðstæðu hlutverki og Passíusálmar að efla einstaklinga í trúarleit, vekja tilfinningar, íhugun og þróa hugmyndir. Áhersla kvikmyndarinnar er á hið einfalda en inntaksríka líf. Hin einföldu gildi vísa beint inn í venjulegt líf fólks og lífsbaráttu. Tvennurnar knýja til viðbragða um afstöðu okkar til Jesú, teygja og toga myndina, sem við gerum okkur af honum. Kvikmyndin tekur á táknmáli, táknkerfum trúarinnar og stofnanavæðingu og Jesús er svo sannarlega spámannlegur í kvikmyndinni. Jesús frá Montreal spyr ekki hver Jesús var, heldur hvort við leyfum honum enn að trufla líf okkar. Finnum við hann eða finnur hann kannski okkur?

[i] “The magic was incredible! We finally had the chance to tell a story which we all knew, to reinterpret one of the basic myths of Western culture.“ Melbourne Sunday Herald: Melbourne, Australia, June 29, 1990 og svo á vefnum, http://www.eciad.ca/~rburnett/Arcand.html

[ii] https://en.wikipedia.org/wiki/Jesus_of_Montreal. Sjá líka https://en.wikipedia.org/wiki/The_Decline_of_the_American_Empire

[iii] Sjá viðtal við Denys Arcand. Sama heimild. Arcand hefur líklega lesið rit Dostójevskís um Karamazov-bræðurna. Leikkona sem presturinn heldur við réttlætir samskiptin með því að nota rök djöfulsins sem hann færði í samtali við Ívan Karamazov. Arcand og Dostojevskí eru báðir mjög gagnrýnir á spillt kerfi sem smætta fólk og gera að tækjum sem aðrir nota. Jesus of Montreal er myndræn útfærsla á freistingunni sem Dostojevskí lætur djöfulinn orða, siðferði án ábyrgðar, kærleikur án sannleika, náð án samvisku.