Hvernig lestu Biblíuna?

Biblíur eru á ölturum kirkna og úr Biblíunni er lesið í messum, guðsþjónustum og helgistundum. En það hefur stundum gerst að engin Biblía er á altarinu og prestur grípur í tómt þegar lesa skal. Hvað á klerkur að gera? Snarráður prestur í kirkju í Reykjavík á seinni hluta síðustu aldar sagði hátt og ákveðið þegar hann gerði sér grein fyrir Biblíuskortinum: „Og nú er komið að þeirri hátíðlegu stund í athöfninni þegar meðhjálparinn ber inn Biblíuna!“ Meðhjálparinn heyrði hið upphafna en skýrt orðaða neyðaróp prestsins og stökk á fætur og seildist eftir Biblíu, sem hann bar síðan virðulega í kirkjuna eins og hann héldi á kórónu í krýningarathöfn.

Bblíunotkun

Í dag er Biblíudagur og við íhugum hlutverk þessa mikla ritasafns og hvað það hefur að geyma. Hvaða erindi á Biblían við okkur og samferðafólk okkar? Biblían gegnir mikilvægu hlutverki í kristninni, en hvaða áhrif hefur hún í lífi fólks? Í þínu lífi? Biblían hefur haft mikil áhrif á menningarsögu heimsins og umbreytt lífi milljóna. Gyðingar um allan heim nota stóran hluta hennar og múslimar virða biblíuefnið mikils. Menningarsagan, bókmenntir, stjórnmál, myndlist, já samfélag okkar í sögu og samtíð verða ekki vel skilin nema með nokkurri þekkingu á persónum og sögum Biblíunnar

En hvernig við lesum Biblíuna er afar mismunandi. Aðventistar túlka með sínum hætti, hvítasunnumenn öðru vísi og svo fræðimenn í Biblíufræðum í háskólum heimsins með enn öðru móti. Einstaklingsnálganir fólks eru mismunandi. Hvað ræður afstöðu okkar til Biblíunnar? Hvaða gleraugu notum við? Eru þau til hjálpar eða henta þau kannski bara illa?

Bókstafshyggjan

Þá fyrst um bókstafshyggju með sinni þungu áherslu á einfaldan skilning á málum trúar og Biblíu. Bókstafshyggjan hefur lítinn áhuga á margræðu táknmáli og táknrænum boðskap, heldur leitar fremur að óskeikulli leiðsögn. Bókstafshyggjan hefur lítið umburðarlyndi gagnvart því, að samfélag og gildi hafa breyst og munu breytast. Hún leitast við að finna kórréttta og algilda siðfræði og trúarkenningu í Biblíunnni, sem nútíma trúmenn eigi að hlýða. Sem sé að fortíðarhugmyndir eigi að ráða og stýra, óháð tíma. Bókstafshyggjumenn halda oftast fram ákveðnum hugmyndum, siðalögmálum, náttúrufræði og reglum, sem þeir telja vera boðskap Biblíunnar. Þeir vilja að Biblían sé óskeikul til smæstu smáatriða. Þegar einhver dregur slíkt í efa taka bókstafstrúarmennirnir það sem árás á trú og jafnvel Guð.

En bókstafstrú er á villigötum. Það er ekki nóg að sýna eða skýra út fyrir fólki, að það hafi rangt fyrir sér og eigi að breyta um nálgun og skoðun. Bókstafshyggjan er svört-hvít. Oft er hræðsla að baki, ótti við þekkingu og rannsóknir; hræðsla við að einhver ógni leiðtoga eða stefnu samfélags; hræðsla við fjölbreytni, ólíkar skoðanir og hugmyndir; hræðsla við útlendinga; við lýðræði, rökræður og samræður, ósættanlegar kenningar og breytingar.

Það sem bókstafstrúarmenn leggja til grundvallar túlkun Biblíunnar eru einhver grunnatriði, sem enskumælandi kalla gjarnan fundamentals, sem er oftast trúarkenningar, t.d. ákveðin skýring á upprisunni eða að Biblían sé líka vísindarit um sköpun heimsins o.s.frv.

Hver er veruleikatúlkun bókstafshyggjunnar? Jú, það er mynd eða sjón hinna gráu tóna. Hún er einföld, úr takti við lífið, þröngt menningarskilyrt og á kostnað fjölbreytni í mannlífinu. Bókstafshyggjan er litblind í biblíutúlkuninni – sér bara svart og hvítt. Er þetta góð Biblíunálgun og Biblíutúlkun? Nei, hún er vond, hættuleg og í engu samræmi við afstöðu meginstrauma kristninnar. Bókstafshyggjumenn eru til í öllum meginstraumum trúarbragða og stjórnmálum. Þeir eru alltaf hættulegir því þeir virði ekki margbreytileika lífsins og að Guð elskar litríki og fjölbreytileika.

Sérfræðinálgunin

Algerlega ólík er nálgun fræðimanna. Hægt er að lesa Biblíuna og nýta sér margar greinar vísinda, s.s. trúarbragðafræði, sögu, félagsfræði eða málvísinda. Einu sinni var Biblían túlkuð í anda náttúrufræði fyrri tíma. Eftir að raunvísindi efldust kom t.d. í ljós, að kenningin um, að jörðin væri í miðju heimsins stenst ekki og er úrelt heimsmynd. En þó heimsmynd breytist úreldist þó ekki hið trúarlega inntak. Átrúnaður hrynur ekki þótt þekking breytist.

Biblían er stórkostleg náma fyrir húmanísk fræði. En þegar fræðimennirnir skoða út frá sjónarhóli sínum eru þeir ekki með hugann við hið trúarlega eða stóra samhengi. Sérnálgunin verður aldrei annað sérhæfð. Trúmaðurinn leitar að öðru, sem er “meira” en fræðileg staðreynd. Það er hin lesandi persónan, sem lætur sig boðskapinn varða, anda orðsins, og gengur honum á hönd. Er fræðinálgunin mikilvæg? Já, en hún svarar sértækt og ekki dýpstu spurningunum. Meðfram fræðinálguninni þarf fleira.

Steflestur biblíunnar

Á milli bókstafshyggju og sértækrar fræðinálgunar er síðan fjöldi aðferða við Biblíulesturinn. Margir fara leið stefjalesturs, lesa Biblíuna með því að leita að einhverju leiðarhnoði eða túlkunarsamnefnara í veigamiklum trúarefnum eða siðaboðaskap. Reyndar er þessi samnefnari gjarnan einhver trúarkenning, sem þegar hefur mikilvægu hlutverki að gegna í einhverju trúfræðikerfi.

Þetta er dæmigerð biblíulestraraðferð stóru kirkjudeildanna sem nota túlkunarlykla til að stjórna biblíunálguninni. Kaþólikkarnir hafa, auk þykkrar sögu og fjölbreytilegar hefðar, páfann til að leiðbeina í biblíulestrinum. Kalvínistarnir eiga sína Biblíuskýringu og við Lútheranar höfum gjarnan notað aðferðina:, “Was Christum treibt” þ.e. hvað eflir trú á Krist í lífi kirkjunnar og einstaklinga. Hvítasunnumennirnir leggja áherslu á gjafir Heilags anda. Túlkunarlyklarnir ráða hvernig biblíuatriðum er raðað. Það, sem ekki er í samræmi við stórstefið, eða meginkenningu viðkomandi kirkju, er þá víkjandi hvort sem það er nú ákvæði um slátrun fórnardýra, ákvörðun um meðferð stríðsfanga eða glíma vina Jobs.

Þekkingarfræðilegar breytingar

Það er staðreynd, sem allir ættu að virða, að vísindagagnrýni af ýmsu tagi hefur breytt lestri og skilningi á biblíuefninu. Vegna biblíufræða síðustu alda höfum við nú mun betri skýringar á flestu í heimi Biblíunnar en formæður og forfeður okkar höfðu fyrir 150 árum. Við vitum mun meira um gerð textanna og merkingarsvið þeirra, mun meira um félagslegar forsendur frumkristninnar og úr hvaða samhengi Davíðssálmar spruttu. Meira er vitað um menningarlegt og trúarlegt samhengi Jesú Krists en Hallgrímur Pétursson og Jón Vídalín höfðu aðgang að og þó voru þeir vel að sér. Rannsóknirnar hafa flísað niður einfeldningslegar hugmyndir um að bókasafnið Biblían sé rit sem eigi að trúa á bókstaflegan hátt, trúa á einn máta og túlka á einn veg.

Gagnrýn biblíunálgun

Mörgum biblíulesurum ógna háskólafræði og biblíurannsóknir. Eru vísindi hættuleg Guði? Nei. Kirkja og kristindómur eiga aldrei að óttast góð vísindi og gangrýna hugsun. Trúmaður þarf ekki að hneykslast þótt sögulegar rannsóknir sýni mennska aðkomu að ritun Biblíunnar. Guð er ekki í hættu staddur vegna fræðimanna og rannsókna þeirra. Guði er ekki ógnað. En hins vegar geta góð fræði ógnað fordómum okkar og ýmsum ímyndunum okkar um Guð og merkingu trúar. Trú kristins manns beinist að Guði en ekki bók eða bókasafni Biblíunnar. Við ættum aldrei að gera Biblíuna að trúarefni. Guð er markmið trúar en ekki Biblían. En Biblían er mikilvægur farvegur anda Guðs, náðarmeðal. Biblían er tæki Anda Guðs en ekki markmið.

Við lifum alltaf í hefð og samhengi, sem færir okkur lestrargleraugu til að túlka og skilja. Það er margt í hefðum, sem veldur sjóntruflun í málum trúarinnar. Fólk, sem horfir með augum trúar, þarf að spyrja um rök eigin skoðana, eigin kirkju, eigin trúfræði og að eigin sýn.

Hvernig getum við lesið Biblíuna?

Biblían hefur þjónað miklu menningarhlutverki í nærri tvö þúsund ár og hlutar hennar í enn lengri tíma. Einstaklingar og þjóðir hafa skilið sig og sögu sína í baráttu fólks í Biblíunni og fengið hjálp við að finna lausn á eigin vanda. Persónugallerí Biblíunnar hefur orðið til aðstoðar og mikilvægar fyrirmyndir fyrir fólk á öllum öldum. Biblíuhugsun hefur túlkað drauma, vonir og vonbrigði og sem slík er Biblían fullgild í dag. Biblían er bók um mennskuna, um okkur.

Hið mikilvægasta, sem við kynnumst í Biblíunni, er saga Jesú. Saga hans er kristnu fólki erkisaga heims, lífs og manna. Í Jesú kemur Guð og skýrir sig, túlkar heiminn og okkur öll. Saga Jesú varðar okkur og túlkar líf okkar. Í trúnni verða smásögur okkar hluti af stórsögu Jesú og sögu Guðs í heimi. Fólk, sem les Biblíuna veit að hún á meiri dýptir, víddir og fleiri myndir en við gerum okkur í hugarlund við fyrstu kynni. Það er þessi merkingarlega aukageta hennar sem kemur stöðugt á óvart – Biblíubónusinn.

Hvernig er biblíuafstaða þín?

Það var einhvern tíma prestsonur, sem var að horfa á pabba sinn skrifa prédikun, og spurði hann. “Pabbi, hvernig veistu hvað þú átt að skrifa og tala í kirkjunni?” Pabbinn svaraði að bragði: “Heilagur Andi segir mér það.” Strákurinn spurði þá að nýju: “En af hverju ertu alltaf að strika út það, sem þú ert búinn að skrifa?!” Guðs góði andi vill næra dómgreind fólks. Við þurfum stöðugt að skoða og endurskoða trúarefni og sjónarhól okkar. Við þurfum að spyrja okkur hvernig við sjáum og hvort eitthvað sé misskilningur.

Biblían er heillandi heimur, sem á í safni sínu mynd af þér og hinu góða lífi sem þín bíður. Ef langt er síðan þú settist niður með Biblíuna er kannski ráð að þú staldrir við. Kannski er sá hátíðlegi tími kominn að Biblían verði borin inn í líf þitt. Tak og les.

Amen.

Hugleiðing á biblíudeginum 2020.